Манчаары саха норуотун национальнай геройун быһыытынан өлбөөдүйбэт албан аатын үйэтитиигэ энтузиаст-краеведтар, чинчийээччи-учуонайдар үлэлэрэ аахсаабакка салҕанан бара турар. Кини туһунан билиҥҥи бириэмэҕэ элбэх кинигэлэр, ыстатыйалар, научнай-практическай конференциялар матырыйааллара маассабай бэчээккэ таҕыстылар. Онон дьон-сэргэ эмиэ атын омуктар курдук күөн туттар, чаҕылхай холобур оҥостор чулуу киһилээх эбиппит диэн бигэ өйдөбүлгэ кэлбитэ саарбаҕа суох.
Бу хамсааһыҥҥа өйү-санааны түмэн олук буолбут түгэннэринэн буолаллар: Баһылай Манчаары 200 сааһыгар анаммыт научнай-практическай конференция матырыйаалларынан киэҥ ис хоһоонноох «Манчаары аман өһө – Манчаары албан аата» диэн 361 ааптардаах дьоһун кинигэ тахсыбыта (2005 с.). Маны тэҥэ, «Манчаары үйэлэргэ» (2005 с., Абрамов В.М.), «Манчаары Баһылай – саха норуотун национальнай геройа» (2006 с., Петров П.П.), «Тэппээк ойуун кырыыһа уонна Манчаары сөҕүрүйбэт таптала» (2011 с,, Колосов Ф.Д.) диэн краеведтар кинигэлэрэ бэчээттэммиттэрэ. Манчаары Баһылайы национальнай герой быһыытынан көмүскээһиҥҥэ, баай-тойон батталын утары хабыр хапсыһыыларыгар кинини «уголовная мразь, ороспуой, түөкүн, халабырдьыт» диэн күдээринэ үөҕүүнү бохсор сыаллаах Н.Ф. Борисов-Николай Уус “Манчаары Баһылай юрист хараҕынан» диэн докуменнарга олоҕурбут сэһэнэ буолар. 2017 с. от ыйын саҥатыгар «ХХ-Манчаары оонньууларын» көрсө «Манчаары албан аатынан кынаттанан…» (Неустроев Н.Д., Илларионов А.П.) диэн кини туһунан 2005 с. кэнниттэн маассабай бэчээккэ тахсыбыт ыстатыйалар хомуурунньуктара бэчээттэнэн тахсыбыта. Бу кинигэ 80 ааптардаах, 300 страницалаах ис хоһооннонон Баһылай Манчаары саха национальнай геройа буолар кырдьыктаах историческай концепциятын олоххо киллэриигэ биир сүрүн кылаатынан буолар.
Биллиилээх, тумус туттар учуонайдарбыт Г.П. Башарин, Ф.Г. Сафронов, О. Ионова научнай үлэлэригэр олоҕуран, ааптардар Баһылай Манчаары оччотооҕу историческай кэм чэрчитинэн баай-тойон батталын утары көҥүл олох иһин кылаассабай охсуһуу саҕаланыытын чаҕылхай холобура буоларын, дьон-сэргэ киэҥ өйөбүлүн ылан уһун кэмҥэ эрэйи эҥэринэн тэлэн хорсуннук туруласпытын олоххо буолбут чахчыларынан сырдаталлар. Кинигэ биир кэрэхсэбиллээх өрүтүнэн «Манчаары Баһылай ир суола ирдэнэр, албан аата ааттанар» диэн түһүмэххэ үөрэнээччилэр Манчаары суолунан экспедиция кытыылаахтарын быһыытынан кэпсээннэрэ, хоһоонноро, уруһууйдара киирбиттэр.
Ити кэмҥэ даҕаспытынан философскай наука доктора, профессор Л.С. Филиппов «Василий Манчаары – национальный герой якутского народа» диэн историко-философскай ырытыылаах кинигэтэ бэчээттэммитэ. Бүгүҥҥү күҥҥэ Н.Н. Аржаков-Боло Уус саҥа үлэтэ күөрэйдэ, онно кини сорох мөккүөрдээх боппуруостары туруорар: Манчаары удьуорун салгыыр ыччаттардаах дуо? О.В. Ионова чахчы кини уҥуоҕун хаспыта дуо? Г.В. Лебединская оҥорбут бюһэ чахчы Манчаары чөмчөкөтүттэн оҥоһуллубут дуо? диэн уо.д.а.
Ааспыт сыл муус устар ыйга буолбут Манчаары Баһылай төрөөбүтэ 215 сылын көрсө тэриллибит төгүрүк остуолга маннык санаалар этиллибиттэр: О.Ионова хаһа сылдьыбыт киһитин уҥуоҕуттан матырыйаал ылан генетика уонна радиоуглерод ньымаларынан «Бу Манчаары дуу, атын киһи уҥуоҕа дуу?” диэн ыйытыкка чопчу хоруйу ыларга, өскөтүн бу атын киһи уҥуоҕа буоллаҕына, Манчаары дьиннээх уҥуоҕун көрдүүр үлэни саҕалыырга. Николай Аржаков – Боло Уус Манчаары хаанын, төрдүн-ууһун үөрэтиэххэ диэн «Кыым» хаһыакка таһаарбыт ыстатыйаларыгар олоҕуран кини аймахтара Слободчиковтары, удьуордара буолуон сөптөөх дьону булаттаан, тылыгар киллэрэн, анаалыска матырыйаал ылыллыбытын эппит.
Историк Е.С.Шишигин урут хаста да хаһыаттарга суруйбут санаатын бигэргэтэн, О. Ионова хаһан таһаарбыт киһитэ уҥуоҕа кыратын, бүтүннүү тирии таҥастаах эбитин, Манчаары бюһэ номоххо кэпсэнэригэр маарыннаабатын, кыраайы үөрэтээччи-фольклорист Г.Е.Фёдоров Манчаары уҥуоҕун сирдээччи Герасим Соловьев атын киһини хастарбытын туһунан быһаарыы суруга музейга хараллан сытарын, ону учуутала Ф.Г.Сафронов тохтото сылдьыбытын, билигин бириэмэтэ кэлбитин эппит уонна аныгы билиминэн дакаастаан устуоруйа чахчытын чопчулуохха диэбит.
История билимин дуоктара, археолог Розалия Бравина Манчаары уҥуоҕун чинчийэр эспэдииссийэҕэ сөбүлэҥин биллэрбит. Николай Уус «Манчаары Баһылай юрист хараҕынан» кинигэтигэр сигэнэн, Манчаарыны сорох билбэт дьон “ороспуой”, “төкүн» диэн үөҕүү оҥосто сатыыллара сымыйа үһүйээнин этэн туран, Арассыыйа сенатын суута кинини ыараханнык буруйдуур «похищение имущества с разбоем», «похищение и изнасилование женщин», «похищение имущества в целях обогащения» диэн ыстатыйалары тохтоппутун, Манчаары биир да киһини албыннаабатаҕа, түөкүннээбэтэҕэ, өлөрбөтөҕө номоххо да кэпсэммэтин бэлиэтээбит. Кыраайы үөрэтээччи Спартак Титов Манчаары уҥуоҕун чопчулуур үлэлэри өйүүрүн уонна, наада буоллаҕына, кини ыкса аймаҕа Бээтэй Дьаакып уҥуоҕун ыйарга бэлэмин иһитиннэрбит. Инникитин маннык көдьүүстээх түмсүүлэр салгыы тэриллиэхтэрэ.
Маны тэҥэ, «Манчаары тойуктаах ыллыктара» диэн бырайыак чэрчитинэн «Күн дьоно» бөлөх тойуктары устууну 2018 сыл бэс ыйыттан Манчаары төрөөбүт Арыылаах алааһыттан саҕалаабыта. Мэҥэ-Хаҥалас уонна Уус-Алдан улуустарыгар Манчаары ыллаан-туойан ааспыт сирдэринэн сылдьан, онно сыһыаннаах тойуктары уһулбуттара. Ньурба улууһун Малдьаҕарыгар тиийэн олоҕун бүтэһик күннэригэр туойбут тойуктарын эмиэ уһулбуттара. Малдьаҕар баһылыгын Н.А. Ивановы кытта, Мэҥэ-Хаҥалас Догдоҥотун баһылыга И.И. Новгородовы уонна Мэҥэ-Хаҥалас улууһун баһылыга Н.П.Старостины кытта көрсүһэн инники ыытыллыахтаах үлэлэри торумнаабыттара.
Бүгүҥҥү күҥҥэ биһиэхэ саха норуотугар «Баһылай Манчаары национальнай герой дуу эбэтэр ороспуой дуу?» диэн күөрэйэн кэлэ турар мөккүөрү быһааран, тохтоторго уолдьаста диэн үгүс дьон суруйаллар. Холобур, Василий Талонов (Туймаада, 31.01.2019 с.), Борокуоппай Баһылайап (Туймаада, 07.03.2019 с.), Георгий Артемьев (Туймаада, 27.12.2018 с.), Егор Шишигин (Туймаада, 25.07.2019 с.), Николай Ребров (Кыым, 17.06.2017 с., Туймаада, 28.11.2019 с.), Иван Пономарёв (Туймаада, 12.12.2019 с.) уо.д.а. маннык сүрүн санаалары этэллэр:
— Манчаары кимин быһаарарга Правительство уонна Ил Түмэн таһымынан историк, юрист учуонайдартан састааптаах комиссия тэрийиэххэ уонна ол түмүгүн тустаах Сокуонунан бигэргэтиэххэ;
— ааптардар бары Манчаарыны норуот бэйэтэ үс үйэ тухары номох гынан герой оҥорбутун, Сэбиэскэй былаас кинини кылаассабай охсуһуу чаҕылхай холобурун быһыытынан туһаммытын бигэргэтэллэр;
— Манчаары норуот номоҕор национальнай герой быһыытынан киириитэ тус бэйэтин оҕо эрдэҕиттэн саастыылаахтарыттан ураты хаачыстыбаларыттан саҕаламмыт. Уол тэҥнээҕин булбатах сытыы өйүнэн, тылынан-өһүнэн, күүһүнэн-уоҕунан, кытыгыраһынан, сылбырҕатынан, хорсунунан, аламаҕай аһыныгас майгытынан дьоҥҥо-сэргэҕэ сөбүлэтэр эбит;
— Манчаары бууннааһына, аҕата өлбүтүгэр кини сааһа ситэ илигинэн абаҕата Чоочо баай 40 төбө ынаҕы, сылгыны уонна онно анаммыт сирдэри бэйэтигэр ылан баран уолга атаҕастабыллаахтык сыһыаннаспытыттан, ыал буолбутугар ол баайын төнүннэрбэтэҕиттэн, хаста да сууттаһан кыайтарбытыттын саҕаламмыт. Г.П. Башарин, Ф.Г. Сафронов чинчийиилэринэн оччотооҕу батталлаах олох-дьаһах, суут-сокуон Манчаарыга итинтэн атын талар суолу хаалларбатахтар.
— Арассыыйа Сенатын үрдүкү суутугар Манчаары дьыалатын көрүүлэригэр оччотооҕу үөрэхтээх дьон киниттэн тугу да эрэйбэккэ кырдьыгынан сууттааннар, ханнык да ыар буруйдааһын ыстатыйатыгар түбэһиннэрбэтэхтэр;
— Манчаарыны анаан үөрэппэтэх, историзм научнай принциптэрин билбэт дьон кини туһунан суруйалларын тохтотуохха. Ол курдук, «Манчаары аман өһө – Манчаары албан аата» кинигэҕэ «Биһиги, Мэҥэ-Хаҥалас улууһун олохтоохторо, Манчаары Баһылай аатыгар күлүк түһэриини, кинини национальнай герой таһымыттан түһэриигэ холонуулары утары сорунуулаахтык охсуһуох, сөптөөх харданы биэриэх, кини албан аатын знамя курдук күөрэччи көтөҕүөх тустаахпыт» диэн Манчаарыны анаан үөрэппит учуонай Г.В. Попов суруйуута баар.
Итини тэҥэ, «Манчаары албан аатынан кынаттанан…» диэн кинигэ иккис түһүмэҕэр политсыылынайдары үөрэппит историческай наука доктора, профессор Павел Казарян Манчаарыны «уголовная мразь, разбойник» диэн үөҕэн туран, уопсайынан саха норуотун түһэрэр хабааннаах ыстатыйаларын утаран, Егор Шишигин «Уважаемый профессор, извинитесь перед народом» диэн ыстатыйатыттан саҕалаан кыһыйан-абаран туран уонтан тахса ааптар дакаастабыллаах ыстатыйалара киирбиттэрэ. Онтон ыла Павел Казарян саталаахтык саҥарара-иҥэрэрэ, суруйара биллибэт. Онно холоотоххо, Федот Харитонов, Арамаан Обуутап, Охчут Талыман «ороспуойу, түөкүнү» холобур оҥостор сатаммат диэн ойо тутан суруйуулара уодаһына бэтэрээнэн соҕус, онно үөһээ ахтыллыбыт ааптардар сөптөөх быһаарыы-харданы биэрдилэр дии саныыбыт.
Холобур, Николай Ребров Ф. Харитонов уонна Охчут Талыман «кэргэниттэн арахсыбыта, дьахталлары уорар, күһүлүүр, арыгылыыр этэ» диэн буруйдааһыннарыгар маннык эппиэттиир: «Арахсыы, холбоһуу, атын киһи ойоҕун иирдии хайа баҕарар кэмҥэ тойонуттан, кулутуттан тутулуга суох баара, билигин өссө сэтэрдэ быһыылаах. Билигин хайа да салайааччыны, биллэр-көстөр киһини атын киһи кэргэнин ииртэ, араҕыста диэн үлэтиттэн устубуттарын, аатын-суолун туора соппуттарын истибэппит. Манчаарыга эмиэ оннук сиэрдээх сыһыан наада». Күөх Кэтириинэ кырдьан олорон «Манчаары үтүө киһи этэ» диэбитэ номоххо кэпсэнэр.
Борокуоппай Баһылайап Николай Уус “Манчаары Баһылай юрист хараҕынан» диэн кинигэтин сиһилии аахпытын, сорох түгэннэргэ саарбахтыырын суруйар. Ол курдук үһүйээннэргэ, үһү диэҥҥэ сигэниилэр элбэхтэрин бэлиэтиир. Онуоха, Николай Уус маннык эппиэттиир: “Манчаарыга сыһыаннаах матырыйаалы барытын ырыттым. Икки сүүстэн тахса үһүйээннэри, ону тэҥэ оччотооҕу олох историятын үөрэттим. Умайбыт архыыбы сөргүппэккин, онон Манчаары сорох сырыытын, дьоҥҥо сыһыанын уус-уран көрүҥнээн суруйааччы быһыытынан сүүйтэриилээхпин билэбин, сүрүнэ барыта докумоннарга олоҕуруу» (Кыым, 13.12.2012 с.).
Билиҥҥи олохпут сорох боростуой дьоно Манчаарыны хайдах өйдүүллэрин бокуойа суох Боккуойа суруйуутуттан билэбит: «Манчаары оонньууларынан сибээстээн улуустарга сүҥкэн тутуулар баар буолаллара ситиһилиннэ. Бу олус үчүгэй! Манчаары баайдары абааһы көрөн, оччотооҕу бэйэтин кэминэн баай, дьадаҥы араҥата суох буолуохтарын, дьон-сэргэ биир тэҥник кыанан олоруохтааҕын сөпкө көрбүт курдук. Бу күннээҕи олохпутугар тэрилтэлэр салайааччылара тус бэйэлэригэр киһи сөҕүөн курдук хамнаһы сурунан аахсаллар. Оттон кыра, чаҕар үлэһиттэрэ хамнас «оҕотун» ылаллар. Бу билиҥҥи кэм, уруккунан Манчаары көмүскэспит кулуттара, хамнатчыттара буолбатахтар үһү дуо? Легендарнай геройбут Манчаары Баһылай баайдары өлөрбөккө-өһөрбөккө эрэ, баайдарын дьадаҥыларга түҥэтэн ороспуой ааттаммыта. Саамай абалааҕа диэн «норуот эрэ туһугар үлэлиир» ааттаах салалта дьоно Арассыыйаттан саҕалаан кыра дьон кыһалҕатын сатаан өйдөөбөт буола кыаҕырдылар. Ол Манчаары барахсан курдук, күүстээх санаанан, билиинэн-көрүүнэн, өркөн өйүнэн туруулаһыахха айылаах аныгы үйэ Манчаарылара бааргыт дуо?” (Туймаада, 17.08.2017 с.).
Аны Охчут Талыман, Манчаарыны төһө да абааһы көрдөр, маннык суруйар: «Дьэ билигин баар буоллулар биир күнүнэн сыта байбыт олигархтар. Тугу да үлэлээбэккэ, тиэрэ түһэ сытан байбыт дьон Арассыыйа үрдүнэн элбээтэ. Онон Манчаарыны өрө тутар, дьоруой оҥоро сатыыр дьон, бука баһаалыста, аныгы үйэ Манчаарылара буолан ити сиэрэ суох сыта байбыт миллионердары баран харчыларын, баайдарын халаан ылыҥ, эбиитин оронтон турбат гына ибили таһыйыҥ. Ол талаабыт харчыгытын араас ыарыылаах итэҕэс оҕолорго, ыарахан ыарыылаах кыаммат дьоҥҥо эмтэнэллэригэр түҥэтэн биэртэлээҥ. Оччоҕо Манчаары Баһылай диэн баара дуо, эһиги буолуо этигит аныгы үйэ Манчаарылара! Ааккыт аар-саарга аатырыа этэ» (Туймаада, 20.12.2018 с.).
Мантан сиэттэрэн санаа үөскүүр: тоҕо сорох дьон маассабай бэчээккэ, араадьыйаҕа Манчаары халабырдьытын, түөкүнүн тоһоҕолоон бэлиэтии сатыыр буоллулар? Бу дьон хантан силистэнэн-мутуктанан үөскээн тахсалларын сэрэйэн да билиэххэ сөп. Араас албаһынан норуот баайын иҥэриммит дьон үксээн эрэллэригэр, баай уонна дьадаҥы диэн арахсыы сытыырхайбыт кэмигэр Манчаары кинилэргэ хабыр буолуох уобараһыттан куттаналлар быһыылаах. Манна даҕатан эттэххэ, урут даҕаны уонна билигин даҕаны бэйэлэрин өйдөрүнэн, сатабылларынан, харыларын күүһүнэн байбыт дьону киһи барыта убаастыыр, ытыктыыр. Манчаары барахсан итинник үлэһит, үтүө майгылаах, кыра-хара дьонугар сымнаҕас сыһыаннаах баай-тойон дьону убаастыыр, тумнан ааһар этэ. Араас ахтыыларга кэпсэнэринэн кини убаастыыр дьонугар тыытыам суоҕа диэн илдьит ыытара.
Манчаары Баһылай ырааҕы өтө көрбүтүн, биһиэхэ дьоллоох олоҕу түстээн хаалларбыт кэс тылларыттан өйдүөхтээхпит: “Дьоллоох олох кэлиэ, кэнэҕэски кэнчээри ыччат кэриэс кэпсээн оҥостуо, бар дьонум бука бары хоһоон-ырыа оҥостуо. Кутурҕаннаах ыар олохпун кулуттар номох гыныахтара, сылдьыбыт суолум тыргыллыа, сыралаах эрэйим сырдыкка төлкөлүө”. Онон дьон-сэргэ “үйэлэр кирбиилэригэр Манчаары Баһылай курдук саҥа кэм үтүө ыччата үөскээн Саха саргытын салайыа, үс дойду өйүн түмэн өрөгөйүн үрдэтиэ” диэн кичим баҕа санаата уҕараабат.
Манчаарыны үөрэтии норуоту, эдэр ыччаты патриоттуу (дойдумсах, дойдуга таптал) иитиигэ сүҥкэн суолталааҕа саарбахтаммат. Холобур, эдэр ыччаттан биир боростуой боппуруоһу: «Ким Манчаары курдук Саха чулуута буолуон баҕарарый?» – диэн ыйыттахха, ама ким бэйэтин уйэтин ырааҕынан куоһарар сайдыылаах өйдөөх-санаалаах, күүстээх-уохтаах, төгүрүччү талааннаах буолуон баҕарбат буолуоҕай?
Манчаары бэйэтэ ыра санаа оҥостубут көҥүл дьоллоох олоҕор олорботор даҕаны, ол туһугар хорсуннук туруулаһан охсуспут, саҥа үйэ эркээйитин охсубут сүдү өбүгэбит буолар. Кини төрөөбүт дойдутугар, дьонугар-сэргэтигэр, доҕотторугар таптала ураты күүстээх эбит. Кини Арассыыйа киэҥ киэлититтэн, түүнуктээх түрмэтиттэн, хандалылаах холуонньатыттан биэс төгүллээн күрээн ахтылҕаннаах төрөөбүт Арыылаах алааһыгар төннөн кэлбитэ. Төрөөбүт түөлбэтигэр үүнэн турар аарыма бэс маһыгар сүгүрүйэн, алааһын күөх кырсыгар умса түһэн сытын-сымарын ылан, тойук туойан ахтылҕанын таҺаарара.
Санаан көрдөххө, билиҥҥи кэмҥэ дойду диэни аахайбатах, силистэрин-мутуктарын сүтэрбит дьон элбээбит кэмигэр ама итинтэн ордук Ийэ сири хайдах таптыахха сөбүй? Сууттанарыгар тоҕо күрүүгүн диэн ыйыттахтарына, дойдубун ахтарым бэрт, ол иһин күрүүбүн диир эбит. Дьокуускайга хаайдахпытына күрүөҥ дуо? – диэн ыйытыыга: «Дойдубуттан ханна күрүөхпүнүй?» диэбит. Ол да иһин 12 сыл хандалыга кэлгиллэн Дьокуускайга остуруок хаайыытыгар буруйун боруостуор диэри сыппыта.
Өссө биир долгутуулаах боппуруоһунан буолар: “Манчаары ол тоҕо Ньурбаҕа барбытай?” – диэн буолар. Урут «Кыым» хаһыакка биир Ньурба улууһун олохтооҕо суруйан турар: «Мэҥэлэр Манчаарыларын үүрэн баран, билигин кэлэн бэрт буола сатыыллар. Кинини биһиги ньурбалар киһи гыммыппыт…» – диэн. Ол тэҥэ, Борокуоппай Баһылайап эмиэ суруйар: «Дьэ, ол национальнай дьоруойдарын мэҥэлэр тоҕо өлбүтүн кэннэ бэйэлэрэ көрбөккө-харайбакка атын сиргэ «саһыаран сытыараллар». Ол саҕана, өлүгүн илдьэннэр сиэр-туом быһыытынан төрөөбүт-үөскээбит алааһыгар, харах харатын курдук көрүөхтээх-истиэхтээх этилэр буолбат дуо?” – диэн. Биирдэ санаатахха, этэр эттэҕинэ эмиэ да сөптөөх курдук. Ол гынан баран, Манчаарыны норуот үүрбэтэҕэ, кини иэстэбиллээх саба түһүүлэриттэн үгүстүк кэһэйбит уонна саллыбыт Мэҥэ баай-тойон былааһа сөбүлэспэтэҕэ.
Онон кинини дойдутугар буолбакка, Бүлүү уокуругар ыыппыттара. Онно кини олоҕун тиһэх сылларын дьон тэҥэ дьоллоохтук олорбута. В.Г.Тихонов суруйарынан 1986 с. сайыныгар Саха өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтин Бүрүсүдьүүмүн бэрэссэдээтэлэ Григорьева Люлия Николаевна Ньурбаҕа кэлэ сылдьан, Эбэҕэ Манчаары уҥуоҕун көрөргө көрдөспүтэ уонна үчүгэйдик хараллан сытарыттан сүрдээҕин астыммыта.
Онно кини Мэҥэттэн төрүттээҕин истэн, Афанасий Никитин диэн 80-ча саастаах оҕонньор тиийэн кэлэн манныгы кэпсээбит: «Мин дьиҥнээх Баһылай Манчаары сиэнэ буолабын. Манчаары 50 сааһыгар Малдьаҕарга сыылкаҕа кэлбит. Онно олохтоох былаастар кинини ытыктаан Мототто диэн киһи кыыһын ойох биэрбиттэр. Кинилэр икки сылынан оҕоломмуттар. Биир күн Манчаары оҕотун сыллыы-уруу олорон кэргэнигэр эппит: “Сэгээр, оҕобун көрөр дьоллоох эбиппин, ол гынан баран, оҕобутун кистиэххэ. Кэлин Манчаары оҕото диэн сойуолаһа сылдьыахтара. Атын киһиэхэ биэриэххэ”, – диэбит. Ону кэргэнэ өйдөөн, атын ыалга биэрбиттэр. Ол оҕоттон мин төрөөбүппүн. Миэхэ төрөппүттэрим «чып» кистэлэҥинэн Манчаары сиэнэ буоларбын кэпсээбиттэрэ», – диэн.
Люлия Николаевна киниэхэ матасыыкыл пуондата биэрбитэ, ону оҕонньор үөрүү бөҕө буолан өргө диэри көтүтэр этэ. Даҕатан эттэххэ, Малдьаҕар баһылыга Никита Афанасьевич Иванов бу Афанасий Никитин оҕонньор төрөппүт уола, онон кини улуу Манчаары Баһылай хаан-уруу сиэнэ буолар» (Кыым, 04.05.2017 с.).
Түмүктээн эттэххэ, сүдү өбүгэбит көмүс уҥуоҕа дьиҥнээхтик көстөр түгэнигэр, кинини өһүргэппэт гына уонна ханна хараллан сытара мөккүөрдээх буолбатын курдук дьаһаныахпытын наада. Саха омук чулуута, киэн туттуута, албан ааттаах национальнай дьоруойа олоҕо салҕанан барарыттан бүттүүн Саха норуота үөрүөхтээх-көтүөхтээх, өрөгөйдүөхтээх.
Николай НЕУСТРОЕВ, педагогическай наука дуоктара, профессор, Арассыыйа уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин наукаларын үтүөлээх деятэлэ, педагогическай уонна социальнай наукалар Академияларын академига, ХИФУ профессора, СӨ бочуоттаах ытык кырдьаҕаһа, Мэҥэ-Хаҥалас улууһун бочуоттаах гражданина.
2020 с.
