Бу күннэргэ Государственнай Думаттан олохтоох бэйэни салайыныы сүрүн хайысхаларын туһунан, эбэтэр нууччалыыта “Об общих принципах организации местного самоуправления в единой системе публичной власти” диэн сокуон бырайыага Ил Түмэҥҥэ кэллэ.
Сокуон 89 ыстатыйалаах, ол-бу эбии кумааҕылары аахтахха 220 страницалаах. Дьэ, халыҥ докумуон диэтэҕиҥ. Ол иһин мин бэйэм санааларбын бырайыак сүрүн боппуруостарыгар тохтоон этиэм этэ.
1. Бэйэни салайыыны көрүҥнэрэ:
1) Куораттааҕы уокуруктар;
2) Муниципальнай уокуруктар;
3) Федеральнай суолталаах куораттарга куорат иһигэр тэриллэр муниципальнай уокуруктар.
Ол аата Саха сиригэр холобурдаан эттэххэ, аны нэһилиэктэргэ кыра салайыныы сыта да суох буолар. Улуустарга, улахан куораттарга эрэ бэйэни салайыныы территория быһыытынан хаалар эрээри, аттынааҕы уокуруктар уокурук сирин ханнык эрэ чааһын былдьаһыахтарын сөп, эбэтэр туһааннаах уоргаттар билиҥҥи улуустар территорияларын уларытыахтарын-тэлэритиэхтэрин сөп дэммит.
2. Улуустарбытыгар (куораттарбытыгар) ханнык былаас баар буоларый?
1) Представительнай уорган, ол аата быыбардаммыт депутаттар. Сэттэттэн сүүрбэ биэс депутакка диэри нэһилиэнньэ ахсаанынан быыбардаталлар. Холобур, тыа улуустара 7-10-15 депутаттаах буолуохтарын сөп.
2) Муниципальнай тэриллии баһылыга нэһилиэнньэнэн эбэтэр депутаттар бэйэлэрин истэриттэн баһылыгы талыахтарын сөп. Маны таһынан республика баһылыга бэйэтин кандидатуратын депутаттарга туруоран баһылыгынан талларыан сөп. Улуус баһылыга нэһилиэнньэнэн быыбардаммыт түбэлтэтигэр кини представительнай уоргаҥҥа киирэн улуус мунньаҕын председателэ буолар, эбэтэр олохтоох администрацияны салайар. Бу олохтоох администрация диэн самалык дуоһунаска куонкурус биллэрэн, онно кыайбыт киһи администрация баһылыга буолуон сөп дэммит.
3) Улуус мунньаҕа контрольнай-счётнай уорганы тэрийэригэр кыах бэриллибит.
3. Саҥа сокуон бырайыагынан сыта да суох буолбут нэһилиэктэрбитин, улахан бөһүөлэктэрбитин, кыра куораттарбытын ханнык былаас, ханнык дуоһунастаах киһи салайар эбитий? Бырайыакка этиллэринэн, нэһилиэнньэни староста диэн ааттаах соҕотох киһи салайыан сөп эбит да кини туох да былааһа суох. Ханнык да службаҕа чугаһаппат эбиттэр. Кини сүрүн сыала-соруга улуус салалтатын кытта нэһилиэнньэни сибээстиир эрэ дэммит. Быһата сорук-боллур оруолун толорууһук. Аны бу старостабытын улуус мунньаҕа нэһилиэнньэ уопсай мунньаҕынан (быыбар да буолбатах) туруоруллубут кандидатураны аныыр эбит.
Боломуочуйата диэн киһи хараҕар быраҕыллар биир да пуун көстүбэт курдук, боломуочуйата 7 эрэ пуунтан турар, эбэтэр көрөр харах, истэр кулгаах да диэххэ син эбит. Ааппыт да дьэ аат, “староста” диэн ыраахтааҕылаах Россияҕа, Аҕа дойду улуу сэриитин кэмигэр оккупацияламмыт нэһилиэнньэлээх пууннарга баар этилэр. Ону син “өйдөөбүт” курдук туттан, күлүү гынардыы историческай, олохтоох традицияны убаастаан староста диэн аат оннугар атын ааты иҥэриэхтэрин сөп диэн абыраабыттар. Оччоҕо биһиги “кинээстэнэр” дьон буолбут быһыылаахпыт.
Ити үөһэ этиллибит бэйэни салайыыны уорганнарын боломуочуйаларыгар, структураларыгар тохтообокко бу сокуон нэһилиэнньэҕэ туох да туһата суоҕунан, өссө эбии буортулаах буолуон сөбүн дириҥник санаан, биһиги талбыт норуоппут депутаттара уһуну-киэҥи толкуйдаан туран сокуон бырайыагын ситэтэ суоҕунан ааҕан туһааннаах комиссиялар, комитеттар сокуон барытын өссө биирдэ көрөллөрүгэр Госдумаҕа этии оҥоруохтарын наадата ырылыччы көстөр. Ол аата барылы бигэргэтэртэн тохтуохха.
Ордук икки боппуруоска болҕомто ууралларыгар этии оҥоробун.
1. Нэһилиэктэргэ, улахан бөһүөлэктэргэ, кыра куораттарга үлэлии олорор олохтоох салайыныыны оннунан хаалларарга. 20-тэн тахса сыл үлэлээн кэлбит структура туох да куһаҕаны, иэдээни оҥорбото. Бу алдьархайдаах ыарахан кэмҥэ нэһилиэнньэни соҕотох старостаҕа быраҕан, дьонун-сэргэтин туох да диэбит иһин көмүскэһэн кэлбит баһылыктары, депутаттары суох оҥоруу иэдээн буолбакка оччоҕо тугуй?! Бу күннэргэ нэһилиэктэргэ быыбары кытары харса суох утарсыбыт, баһылыктар аппарааттара үп бөҕөнү ороскуоттуулларын ыйан туран барытын биир бухгалтерия оҥорон улуус баһылыгар биэриэххэ о.д.а. буолары-буолбаты этэр-тыынар дьон күннүү аҕай сылдьаллар. Суверенитеты, Конституционнай сууту мэлиппит дьон хайыахтарай, улахан уоппут бөҕөнү ылыахтара. Дьэ билигин 70 народнай депутат оннугар 35 киһилээх парламены оҥоро охсуохха диэччилэр бу күннэргэ улуустары кэрийэ сылдьан, үөһэ этиллибит сокуон бырайыагын сиртэн халлааҥҥа диэри хайгыы сылдьар үһүлэр диэни истэбин. Үөһэттэн ыксатыы бөҕө үһү. Бу ый 18-гар диэри булгуччу бырайыагы көрөн бигэргэтэн баран Госдумаҕа ыыта охсуҥ диэн хамаанда бөҕө эбит.
2. Быыбардааччылар талбыт депутаттарын кытта кэпсэтэн, сокуон бырайыагар дьоһун этиилэри оҥорон бырайыагы хос көрүүгэ ыыталларыгар этии оҥороллоро буоллар диэн эрэл кыыма баар. Маннык дьоһун боппуруоска олорон биэрэр табыллыбат. Бырайыагы Саха сирин Ил Түмэнэ биһириирэ отой эрдэ.
Егор Михайлович ЛАРИОНОВ, “Туймаада” хаһыакка анаан.
2022 сыл тохсунньу 13 күнэ.
ЫСПЫРААПКА: Егор Михайлович Ларионов – Россия, Саха сирин биллиилээх общественнай-политическай деятелэ.
