«Мин айылҕаттан улахан итэҕэстээх төрөөбүтүм. Уҥуохпунан кыра буоламмын, Хаарылык Уйбаан диэн ааты адьас кыра эрдэхпинэ иҥэрбиттэрэ…» – диэн суоппарбыт ис-иһиттэн иччилээх курдук сөҥ куолаһынан кэпсээнин саҕалаабыта. Кини сырдык сирэйдээх, кэтит сарыннаах, ньыгыл быччыҥнаах, көстүүлээх соҕус кыра киһи этэ. Улуу Өлүөнэ эбэбитин паромунан туоруур уһун кэммитин халтайга бараамаары, кини кэпсээнин истээри, төрдүөн Хаарылык Уйбааны өрө мыҥаан баран олордубут.
– Хаарыаннаах оҕо сааһым детдомҥа ааспыта. Ийэбин үдүк-бадык өйдүүбүн. Айбыт аҕам туһунан ончу тугу да билбэппин. Ийэм улахан истээх сылдьан, миигин оҕо дьиэтигэр сиэтэн аҕалбыта. Ытыы-ытыы, кууһан ылан баран: «Баһаалыста, куһаҕан ийэҕин бырастыы гын!» – диэбитэ уонна хаһан да төннүбэттии ааны сабан, тахсан барбыта. Ытаабыппын, хараастыбыппын өйдөөбөппүн. «Баҕар, миигин мантан ылыа» диэн санаалар элэс гынан ааспыттара да, төһө да кэтэстэрбин, кэлбэтин билэр этим.
Оҕо сааһым сүрүн устуоруйата манна саҕаламмыта. Улаатан истэҕим ахсын, бэлиэтиир буолбутум – саастыылаахтарым бары миигин уҥуохтарынан ситэн, өндөйөн испиттэрэ. Биирдэ Анна Ивановна диэн иитээччибит миигин сиэтэн баран, туспа хоско илдьэ барбыта уонна уоскутар куолаһынан оргууйдук: «Уйбаанчык, эн атыттартан ураты оҕо буолан эрэҕин. Уҥуоҕуҥ аны сатаан улааппат…» – диэн уһуннук-киэҥник быһаарбыта уонна аһыммыттыы көрбүтэ.
Мин улаханнык ытаабат оҕо этим, ол иһин барытын өйдөөбүтүм уонна буолуохтааҕын курдук ылыммытым. Хаһан эрэ син биир улаатыам диэн эрэнэрим.
Сыл-хонук аастар ааһан испитэ. Мин уон биэс сааспын туоларым саҕана, биһиэхэ биир бааһынайдыҥы сирэйдээх, намчы бэйэлээх уон түөрт саастаах кыыһы аҕалбыттара. Бары кинини сонурҕаан, хас хардыытын барытын кэтии-маныы сылдьыбыппыт. Самыытыгар диэри уһун суһуоҕун биир гына өрүнэрэ, онтуката хаамтаҕын ахсын долгун курдук долгулдьуйара билиҥээҥҥэ диэри харахпар баар.
Улаатан эрэр оҕолор буоларбыт быһыытынан, үөрэҕи таһынан, субуоталарга үҥкүүнү-битиини тэрийэллэрэ, эҥин араас ырыаһыттар кэлэн ыллаан-туойан, сэргэхситэн ааһаллара.
Мин оччолорго бэйэм саастыыта син элбэх доҕордооҕум, барыларын кытта тапсар этим. Ол гынан баран биир үтүө күн Бааска диэн үчүгэй доҕорбун кытта хаһан да эйэлэспэттии кыыһырсыбытым.
Кыргыттар күннэригэр аналлаах үҥкүү киэһэтэ буолбута. Туох баар үчүгэй таҥаспын таҥнан, одьукулуонунан ыстарынан баран, сиэркилэ иннигэр туран бэйэбин көрүммүтүм. Улахан төбөбүн кытта санным, илиим-атаҕым бэйэ-бэйэлэригэр дьүөрэлэспэт буола уларыйбыттар. Сирэйим мырчыстыбыт курдук. Манна, дьэ, өйдөөн көрбүтүм, доҕоор, барыларынааҕар куһаҕан, мөкү дьүһүннээх эбиппин. Ол да буоллар, эр санаабын ылынан, бааһынай кыыспар сурук суруйарга сананным.
Кумааҕылаах уруучука ылан, остуолга олорон суруйан эрдэхпинэ, хоско Бааска киирэн кэллэ.
– Уйбаанчык, хайа тугу суруйан эрэҕин?
Соһуйан, ойон турдум уонна саппыыскабын тэтэрээт анныгар кистии ууран кэбистим. Бааска күлүү гыммыттыы, миигин ойутан туруоран баран, лииспин былдьаан ылла уонна доргуччу аахпытынан барда: «Лия! Мин эйигин олус диэн сөбүлүү көрөбүн…». Мин ситэ аахтарбакка, кыбыстаммын, былдьаһа сатаан ойуоккалаатым. Ол тухары Бааскам күлэ-күлэ, кумааҕыны илиитигэр үөһэ тута сырытта. Мин кытара-кытара табаарыспыттан ааттаһан көрдүм, албыннаһа да сатаатым.
– Пахай! Уйбаан! Бачча марба буолан баран, хайдах маннык кэрэ кыыска сурук суруйаҕын? – диэн Бааска күлэ-күлэ хоһу тула сүүрэкэлээтэ.
Мин да киһи буолбатах үһүбүн дуо?! Тулуйа сатаан баран, кыйаханным, кыыһырдым уонна ойон тиийэн сутурукпунан быарга биэрдим. Киһим ыарыытыттан олоро түстэ, оттон мин лииспин былдьаан ылан баран, көрүдүөргэ куотан таҕыстым.
Кэннибиттэн уолум сүүрэн таҕыста уонна миигин эккирэппитинэн барда. Кыра киһи бытааным бэрт буолан дуу, хайдах дуу, Бааска ситэ баттаан ылла, биирдэ сыҥаахха сырбатан баран лииспин былдьаата уонна иккиһин саайаары сутуругунан киирэн эрдэҕинэ, ойоҕоспутугар хатан часкыыр иһилиннэ:
– Уолаттар! Бүтүҥ!
Иккиэн эргиллэ түспүппүт кырасаабыссабыт Лия бэйэтэ-бэйэтинэн турар эбит. Уолуйбут сирэйин-хараҕын көрөн, киһи эрэ буоллар, иккиэн тохтоон сирэйбитин умса тутуннубут. Мин кыбыстыахпынан кыбыстан, тугу саҥарарбын, туох диэн быһаарарбын билбэккэ, тылбын ыйыстан турдум. Бэл диэтэр, уолуйа долгуйбуппуттан көлөһүнүм көхсүм устун «сарт» гына саккыраата. Бу кэмҥэ Лия хатан часкыырын истэннэр, оҕолор бары сүүрэн кэллилэр уонна биһигини халыҥ хахха буолан бүрүйэ түстүлэр. Бааска аттыгар доҕотторо баалларынан туһанан, эр санаата киирдэ быһыылаах уонна Лияны утары көрөн туран:
– Лия, бу киһи эйиэхэ суруйбут, – диэтэ уонна сурукпун киниэхэ туттаран кэбистэ.
Мин сирэйим итийэ түстэ, кыбыстан, саатан, оҕолору үтэйтээн, кирилиэһинэн аллараа сүүрэн таһырдьа ыстанным. Сөрүүн сааскы салгыҥҥа тоҥон, төттөрү-таары хаамыталыы сырыттахпына Лия иһирдьэттэн тахсан кэллэ. Мин киниттэн куотардыы төттөрү киирээри гыммыппар, кыыһым иннибэр утары турунан кэбистэ. Саҥабыттан матан, чуумпуран хааллым. Оттон Лия иннибэр суругу кумалаан бырахта уонна:
– Уйбаанчык! Суруккун аахтым… Баһаалыста, бырастыы гын! Мин эн курдуктары кытта сатаан доҕордоспоппун, – диэтэ уонна дьиэҕэ «дьылыс» гынан хаалла.
Мин тымныы уунан саба ыстарбыт курдук буоллум. Доҕотторум иһирдьэ үҥкүүгэ киллэрбиттэрин кэннэ даҕаны букатын дөйөн хаалбыт курдук сырыттым. Оҕолор бары үҥкүүлээн өрө битийэллэр, дьолломмуттар аҕай. Мин үөрүөхпүн баҕарбытым да иһин, хайдах эрэ кулгаахпар Лия «эн курдуктары кытта доҕордоспоппун» диэбит тыллара хатыланан, субу иһиллэ турарга дылы.
Түмүгэр оҕолортон барыларыттан күрэнэн, хоспор сүүрэн тиийдим, ороммор сыттым уонна хаһан да ытаабатахпын ытаан, хараҕым уутунан сууннум. Кырдьык, мин курдук мөкүлэри, кыра уҥуохтаах карликтары кытта уһун көнө уҥуохтаах кырасаабыссалар хаһан доҕордоһуохтарай?!
Ити күнтэн ыла мин Бааскалыын кэпсэппэт буолбутум, дьонтон-сэргэттэн туора туттарым, кыргыттары утары көрбөтүм. Доҕотторум көмөтүнэн эрэ киһи буолан сылдьыбытым, хаста да бэйэбэр тиийиниэх санаалар киирэн тахсыбыттара.
Оннук сылдьан, оскуолабын ортотук үөрэнэн бүтэрэн, үрдүк үөрэххэ кэтэхтэн киирдим. ¥өрэнэр сылларбар эмиэ биир кэрэ кыыһы таптаан сордоннум. «Кини миигин син биир көрбөт» диэн улаханнык аахайбакка, оттон-мастан тардыһан үөрэнэ сырыттым. Ол быыһыгар үлэлээн-хамнаан, сорох күн стадиоҥҥа сүүрэн, тренажернайга сылдьан аралдьыйар идэлэнним.
Биирдэ үөрэнэн бүтэн баран оптуобус тохтобулугар тиийбитим, били таптыы көрөр кыыһым оптуобус кэтэһэн турар эбит. Мин долгуйбут санаабар атын сири одуулаан, олус ыксыыр киһи курдук туттан-хаптан, суол түгэҕин өҥөйтөлөөтүм. Ол турдахпына ойоҕоспор синньигэс нарын куолас иһилиннэ.
– Дорообо, Ваня!
Көрбүтүм били бииргэ кэтэхтэн үөрэнэр кэрэ кыыһым аттыбар кэлэн, мин диэки хап-хара хараҕынан көрөн турар эбит. Миэхэ этэрин итэҕэйбэккэ, дьиктиргээн, туох диэн хардарарбын билбэккэ:
– Эн миигин этэҕин дуо? – диэтим.
– Эйигин. Миигин билбэтиҥ дуо? Лирабын дии. Бииргэ үөрэнэр киһигин хайдах билбэтэҕэ буолаҕын?
– Аа… Ммм… Туман бөҕөтө… Билбэтим ээ… Дорообо!
– Хасыһы кэтэһэҕин?
– Ээ… Уон төрдүс оптуобуһу. Оттон эн?
– Тыый, мин эмиэ ону кэтэһэ турабын.
Мин долгуйбуппун биллэрбэккэ гына сатааммын, син кэпсэттим. Оптуобуска киирэн да баран хайдах эрэ уопсай тыл булан кэпсэтиһэн бардыбыт. Кыыһым наһаа эйэҕэстик мичээрдиирэ, чараас-чараастык күлэн саһыгырыыра. Хата, уҥуоҕунан, наһаа уһун буолбатах этэ. Миэхэ син барсыан сөбүн курдуга.
Ол күн дьиэбэр тиийэн, бэйэбин сиэркилэҕэ, дьэ, өйдөөн көрбүтүм – хайдах эрэ уларыйбыт курдукпун. Санным, илиим быччыҥа үллэн, моонньум соноон, санаабар, бухатыырга майгынныыр быһыыламмыппын. Оннооҕор уҥуохпунан төһө эмэ үрдээбит курдук буолбуппун.
Ити кэннэ тулалыыр эйгэбин сыныйа одуулаан көрдөхпүнэ, дьонтон улахан итэҕэһэ суох буолан хаалбыппын, үрдүкпүнэн син кыра уҥуохтаахтары кытта тэҥнэспиппин. Ама, маннык буолуон син дуо диэн интэриниэти, кинигэни хасыһан аахтым. Кырдьык, хаарылык дьон биирдэ эмэ ортоһуор, кыра уҥуохтаах дьон саҕа буолуохтарын сөп диэни булан ыллым. Оо, онно төһөлөөх үөрэн, ытыы сыһан, дьылҕабар махтаммытым буолуой?!
Сотору кэминэн Лираны кытта ыкса доҕордоһон, арахсыспаттыы холбоспуппут. Ыал буолан, бур-бур буруо таһаарынан, икки оҕолонон, улуус киинигэр ньир-бааччы олоробут. Лирам дьыссаакка баспытааталлыыр, оттон мин оскуолаҕа идэбинэн физкультура учууталабын.
Бу билигин уоппускам кэмигэр таксилаабыта буолабын. Билигин дьоллоохпун дэнэбин. Ол эрээри итэҕэстээх төрөөбүт буруйбар чугас аймах дьон тиийбэтэ олохпор ыарахаттары үөскэтэр. Урут улахан итэҕэспинэн кыра уҥуохпун ааҕар этим. Оттон билигин Орто дойдуга олорор олоҕум өссө кэрэ буолуоҕун, амарах аҕа, эйэҕэс ийэ, мааны балыс-быраат, убай-эдьиий истиҥ сыһыаннара тиийбэт. Дьылҕа ити курдук ыйаахтаах буоллаҕа, хайыахпыный…
Хаарылык Уйбаан, кэпсээнин түмүктээбит киһилии, чугаһаабыт кытылы одуулуу олордо. Сиэбиттэн суотабайын хостоон кимиэхэ эрэ эрийдэ.
– Алуо, Лирочка, бу куоракка киирэн эрэбит. Тоҕо эрийдим даа? Кэрэ куоласкын истээри… Чэ, минньигэстик аһааҥ! Чыычаахтары мин ааппыттан сыллаан ыл! Чэ, таптыыбын, сыллыыбын… Ахтан аҥаарым эрэ хаалла…
Уйбаан төлөпүөнүн уурда, өрө тыынна уонна массыынатын собуоттаата.
Үгүс тимир көлөнү кытта үтүрүһэн, Туймаада хочотун кытылыгар сырылатан киирдибит.
Ираида КОРКИНА.
2017 с.
