Сэрии! Дьон олоҕор сэрииттэн ордук алдьатыылаах, сиэртибэлээх туох баар буолуой! Сүүһүнэн куораттар, сэлиэнньэлэр, бөһүөлэктэр урусхалланыылара, тыһыынчанан, мөлүйүөнүнэн киһи өлүүтэ-сүтүүтэ, ыараханнык бааһырыыта, аата ахсаана суох оҕо -дьахтар тулаайах буолуута – бу барыта сэрии ыар содула.
1941-1945 сс. Аҕа дойду улуу сэриитэ Сунтаар оройуонун Арыылаах нэһилиэгин олохтоохторугар ыардык дьайбыта. 1941 с. балаҕан ыйын 1 күнүгэр сэриигэ бастакы ыҥырыыга нэһилиэк 20 бастыҥ, саамай үлэни-хамнаһы кыайар дьон гиэнэ мургуннара барбыттара:
Васильев Егор Никитич, «Сталин суола» холкуостан,
Иванов Иван Дмитрьевич, «Сталин суола» холкуостан,
Иванов Михаил Иванович, «Сталин суола» холкуостан,
Иванов Павел Алексеевич, «3-с пятилетка» холкуостан,
Игнатьев Иван Васильевич, «3-с пятилетка холкуостан.
Марков Федот Афанасьевич, «3-с пятилетка холкуостан,
Нагимов Иван Иванович, «3-с пятилетка холкуостан,
Наумов Григорий Григорьевич, «3-с пятилетка холкуостан,
Никитин Яков Ефимович, «3-с пятилетка холкуостан,
Николаев Макар Титович, «3-с пятилетка» холкуостан,
Павлов Николай Васильевич, 3-с пятилетка холкуостан,
Полянскай Афанасий Павлович, «Трудовой» холкуостан,
Попов Христофор Петрович, «Сталин суола» холкуостан,
Прокопьев Данил Николаевич, «Сталин суола» холкуостан,
Сидоров Василий Степанович, «3-с пятилетка» холкуостан,
Спиридонов Егор Васильевич, «Сталин суола» холкуостан,
Тимофеев Иван Семенович, «Сталин суола» холкуостан,
Федоров Алексей Петрович, «3-с пятилетка холкуостан,
Федотов Роман Саввич, «3-с пятилетка холкуостан,
Чириков Николай Прокопьевич, «Сталин суола» холкуостан.
Биһиги нэһилиэк 4 колхозтарыттан фроҥҥа 168 киһи ынырыллыбытыттан 91 буойун сэрии хонуутугар геройдуу охтубута, 77 эрэ саллаат кырыыстаах өстөөҕү кыайан-хотон, Ийэ дойдуларын көҥүлүн, тутулуга суох буолуутун чиэстээхтик көмүскээн, төрөөбүт төрүт буордарыгар, хаан-уруу дьонноругар төннүбүттэрэ.
1418 күннээх түүн тохтоон көрбөккө салҕанан барбыт киһи аймах өссө көрсө илик алдьатыылаах, аата-ахсаана суох сиэртибэлээх Аҕа дойду Улуу сэриитигэр биһиги биир дойдулаахтарбыт хорсун быһыыны, героизмы көрдөрбүттэрэ. Кинилэртэн сорохторун туһунан билиһиннэриим.
Иванов Павел Алексеевич. Сержант, отделение командира Иванов Павел Алексеевич «Кыһыл сулус», «Албан аат 3-с степэннээх» орденнарынан, «Хорсунун иһин», «Кенигсберы ылыы иһин», «Германияны кыайыы иһин» медалларынан наҕараадаламмыта. Сэриигэ 7-тэ бааһырбыта, онтон 2-тэ ыарахан этэ. Буулдьа хомурҕанынан киирэн баран көхсүнэн тахсан 6 ый устатыгар госпиталга эмтэммитэ. Үтүөрэн баран 51-с армия 9-с полкатын сатаабыгар киирсэн салгыы сэриилэспитэ.
1942 с. ахсынньытыттан Улуу Кыайыы буолуор диэри, икки аҥар сыл устатыгар сэриилэһэн, гвардия сержана Иванов бойобуой суола Калининскай (Тверской) уобаластан саҕалаан Сталинградынан, Донунан, Новочеркасскайынан, Евпаториянан, Перекобунан, Севастополынан, Румыниянан, Прибалтиканан, Илиҥҥи Пруссиянан, Кенигсберынан ааспыта уонна ыам ыйын 7 күнүгэр 1945 с. Балтийскай муора кытылыгар немец Гермау куоратын штурмалаан ылыынан кыайыылаахтык түмүктэммитэ.
Кини бастакы бойобуой сүрэхтэниитин туһунан маннык ахтыбыт: «1942 с. ахсынньы 14 кунэ буолар түүнэ. Уулаах, тааннаах ойуурдаах Калининскай уобалас сирэ. Биһиги эшеломмут кэлээт бойобуой балаһыанньаны ылыммыта. Өстөөх оборонаҕа сытара. Сарсыарда 6 чааска биһиги чааспыт атаакаҕа киириэхтээх, пулеметнай взводпут атаакаҕа киирэр пехотаны өйүөхтээх. Мин станковай пулемёкка бастакы, иккис нүөмэринэн эмиэ Саха сирин киһитэ Бессоновтыын этибит. Түүн өстөөх оборонатын диэки аргыый быарбытынан сыылбыппыт. Арай сарсыарда эрдэ атаакаҕа киирии тохтотуллар диэн бирикээс кэллэ. Сырдаабытын кэннэ көрбүппүт түүн хараҥаҕа өстөөх оборонатыгар алыс ыга киирэн хаалбыппыт. Биһиги балаһыанньабыт уустугурбут. Чугуйдахпытына, кэннибититтэн кыдыйан кэбиһииһилэр..Командирбыт «Встать! Вперёд!» диэн команда биэрэр. Биһиги ойон турабыт, ыстыыгынан киирсии саҕаланар. Бу ынырык киирсии этэ. Кэлин санаатахпына, мин улахан алҕаны оҥорбуппун, онтум дууһабар да туруон сөптөөҕө.
Табаарыстарым, нуучча саллааттара, ыстыыгынан киирсиигэ иккиэ буолан көхсүлэринэн анньыһа сылдьан, биирдэрэ биирдэрин көмүскүүр, эбэтэр биирдэрэ өстөөҕү сааратан биэрэрин, иккиһэ туох да харысхала суох ыстыыгынан супту түһэн иһэрин өйдөөбөтөхпун. Оттон мин буоллаҕына, бэйэм дьоммуттан туора сүүрэ сылдьан, туспа «буруо таһаарына» сылдьыбыппын. Кэлин билбитим өстөөх, атаакаҕа бэлэмнэнэн сытар биһиги чааспыт биир ротата көмөҕө кэлэн иһэрин көрөн, уонна хотторон тэскилээбит эбит. Ыстыыгынан киирсии буолбут сиригэр немецтэр сылбах курдук өлөн сыталлара. Онно сөхпүтүм нуучча саллаата ыстыыгынан киирсиигэ ураты хорсунун».
4-с Украинскай фронт сэриилэрэ, 1944с. муус устар 8 күнүгэр, күүстээх артиллерийскай ытыалааһын кэнниттэн кимэн киирэн, 17-с немецкэй армияны Крым тугэҕин диэки сыҕайбыттара. Муус устар 20-с күннэригэр 1944 с.Севастополь куоракка 10-15 км чугаһаатыбыт диэн билэр саллааттар кэпсэтэллэрэ. Иванов стрелковай полката тохтообут сиригэр хас да сопкалар бааллара. Инники кэлбит рота сопканы ылаары кыргыһыыны сарсыардаттан саҕалаан баран, кыайан ылбакка турара. Немец пулеметтара бокуойа суох тохтообокко ыталлара. Элбэх өлүү-сүтүү да баара. Биһиги саллааттарбыт аппа быыһынан хайаны өрө дабайа сатыыллар этэ да, сорохторун буулдьа табан охтороро, сорохторо миналарга түбэһэн буору кытта буор буолан сүтэллэрэ. Павел Алексеевич биир санинструктор нуучча киһитиниин миинэ эстибит сирдэрин бэлиэтии көрөн бараннар, ыраах сиринэн эргийэ сыылан, өстөөх ыта сытар точкаларыгар 20-чэ миэтэрэ чугаһаабыттар. Кинилэр өстөөх ытыалыы сытар сириттэн чугас буоланнар, буулдьалар үрдулэринэн бу сирилээн ааһаллара. Кыра оҥкучах сир баарыгар киирэн, хаптайа сытаннар үрдүлэригэр станковай пулемет тохтообокко үлэлиирин кэтээн көрбүттэр. Табаарыһа противотанковай гранатаны биэрбитин ылаат, биһиги киһибит туох баар күүһүн, сатабылын мунньунан үөһэ кыыраппыт. Үрдүлэригэр туох да алдьархайдаах тыас дэлби ыстаммыт-өлүү уотунан суккуйбут станковай пулемет хам барбыт.
Онтон өйдөөн көрбүттэрэ кинилэр уҥа уонна хаҥас өттүлэригэр пулеметнай точкалар үлэлиир эбиттэр. Хорсун буойун илдьэ сылдьар гранаталарын эр-биир элитэлээн ыппат оҥортообут. Табаарыһынаан өстөөх траншеятыгар ыстанан түһээт, хас да гранатаны иннилэрин диэки быраҕаттаатыбыттар, автоматынан харса суох ытыалаабыттар. Ол икки ардыгар роталарын байыастара бу сырсан тахсаннар өстөөх обороналана сыппыт сопкатын үрдүгэр улахан кыргыһыы, хабыр хапсыһыы буолбут. Бу сопканы ылыыга хорсунун, бойобуой үтүөлэрин иһин гвардеец Иванову Кыһыл сулус орденынан наҕараадалаабыттара.
Ити кэнниттэн аны иккис сопканы ылыҥ диэн приказ кэлбит. «Бу сопка төгүрүк быһыылаах этэ, ону хабайар хаба ортотунан уонна төгүрүччү өстөөх траншеялара көстөллөрө. Биһиги ротабыт сопкаҕа кэлээт ытыалаһан барбыта. Өстөөх буулдьата турар кыаҕы биэрбэт этэ, мин ытыалаһа сытан Насырин диэн рота командирын уруогун өйдөөн кэлбитим. Советскай Союз Геройа младшай лейтенант Насырин ротабыт командира этэ. Бу булугас өйдөөх уонна олус харса суох эдэр нуучча киһитиниин Перекопка дылы бииргэ сэриилэспиппит, олус ыкса доҕордоспуппут. Насырин сэриигэ киирэригэр баар балаһыанньаны үчүгэйдик үөрэтэн, билэн баран, соҕотоҕун урут сүүрэн киирэн, өстөөххө улахан айдааны тардар идэлээҕэ. Ол идэтигэр биһигини үөрэтэрэ. Хомойуох иһин хаарыаннаах командирбыт Кыайыы күнүн кыайан көрбөтөҕө, Севастополы босхолуур иһин охсуһууга геройдуу охтубута.
Саллааттар сытар сирдэрин уҥа өттүнэн траншеяҕа майгынныыр хотоол сир сопканы тула барара. Ол устун мин оргууй сыылбытым. Ким да көрөн бултаспатын билэммин, эр ылан, инним диэки баран истим. Биирдэ өйдөөбүтүм немецтэр кэннилэригэр тиийэн хаалбыт эбиппин. Кинилэр мин дьоммун кытта итийэн-кутуйан ытыалаһа сыталлара, мин эрэ туспунан санаабаттар быһыылаах. Мин ойон тураат хас да гранатаны өстөөхтөр диэки утуу-субуу быраҕаат хаптас гынным. Гранаталар эстэннэр улахан айдааны таһаардылар, уолуйууну оҥордулар. Мин онон туһанан тура түһээт, иирбиттии үөгүлүү-үөгүлүү харса суох өстөөхтөрү автомаппынан ыт да ыт буоллум. Немецтэр, ыксаан, уолуйан буоллаҕа буолуо, саппаас траншеяларыгар куоттулар.
Мин соҕотоҕун ытыалаһа сыттахпына, доҕотторум бу ойуоланан тахсан, өлөр өлүүттэн быыһаан ыллылар.
Ити сопка иһин кыргыһыыга миигин “21 фашиһы тус бэйэтинэн өлөрдө, 2 пулеметнай точканы суох оҥордо” диэн Албан аат 3-с степэннээх орденынан наҕараадалаабыттара. Дьэ ити курдук Севастополь куораты босхолооһуҥҥа түөрт күн устатыгар өлөр-тиллэр икки ардыгар сылдьыбытым. 1944 с. ыам ыйын 9-с күнүгэр Севастополь босхолонуутугар аналлаах салют буолбута, ол онно сылдьаммын кыайыы үөрүүтүн үллэстибитим», – диэн ааспыт бойобуой суолун туһунан ахтыбыт.
Павел Алексеевич эйэлээх олоххо төннөөт холкуоһугар үлэ үөһүгэр утаппыттыы түспүтэ, ветсанитар идэтин биэс тарбаҕын курдук баһылаан, элбэх сүөһүнү, сылгыны, төрүөҕү өлүүттэн быыһаабыта. Өр сыллаах эҥкилэ суох үлэтин иһин Бочуот знага орденынан наҕараадаламмыта, Сунтаар оройуонун Бочуоттаах гражданинын үрдүк аата иҥэриллибитэ. Кини судургу, көнө майгылаах 10 оҕо амарах аҕата, үгүс сиэн тапталлаах эһэтэ, сорсуннаах сонордьут, байанайдаах булчут этэ. 75 саастааҕар олохтон туораабыта.
Нестер ТИТОВ.
2016 с.
