Саха тылын оскуолаҕа үөрэтии төрдүттэн уларыйдаҕына эрэ төрөөбүт тыл саха норуотун бигэ төрдө, сылаас ньээкэ биһигэ, сайдыыга кынаттыыр күүһэ-уоҕа буолара – бириэмэ ирдэбилэ буолла, олус ыксаллаах бириэмэ үөскээбитин учууталлар долгуйан туран биллэрэллэр («Кыым», 2022.02.10. Учуутал Раиса Уйгурова «Биир сүрүн кыһалҕа – учуобунньук»).
Кини: «Тыл учуобунньуктара аһары «научнайдыҥылар», оҕо ылынарыгар ыарахаттар. Ол оҕону да төрөппүтү да салыннарар, тылтан тэйитэр. Ыйыталаһан көрдөххө, үгүс төрөппүт “оҕом итини өйдөөбөт, ону мин сатаан быһаарар кыаҕым суох, онон «2» сыанаҕа үөрэниэн кэриэтин, саха тылын букатын да үөрэппэтин” диир… Дьиҥинэн, оҕону саҥарарга үөрэтии, тыл баайын иҥэрии ордук туһалаах буолбатах дуо?» – диэн дууһатын ыарыытын үллэстэр.
Саха тылын оскуолаҕа үөрэтиигэ сүрүн мэһэй – үөрэтии олус «научнайдаммыта», кырамаатыкаҕа охтуута буолар. 5-9-с кылаастарга 374 чаас устата кырамаатыканы хаһыы – саха оҕото саха тылыттан тэйиитин сүрүн биричиинэтэ буолла. Тыа оскуолатын үөрэнээччитэ 5-с кылаастан өйү сайыннарбат, барыта өйгө хатааһыны эрэйэр үөрэх (алгебра, геометрия, география, биология, устуоруйа) баһаамнаабытыттан улахан охсууну ылар. Билбэтэ билбэтигэр күннэтэ эбиллэн, дөйүөрбүт курдук турукка сылдьар, санаата алдьанар, өһөс, куруубай майгыланар. Манна тылга үөрэтии кырамаатыка олуурдарынан барар буолан отой даҕаны буорайыы саҕаланар. Горькай эппитинии: “Я преодолевал науки с величайшим трудом, особенно угнетала меня грамматика уродливо узкими, окостенелыми формами, я совершенно не умел втискивать в них живой и трудный, капризно-гибкий русский язык (М.Горький. Детство. с.586. Изд. АСТ., М., 2017 г.)».
50 сыл анараа өттүгэр суруллубут Молдавия букубаарын курдук өйтөн сүппэт учуобунньугу саха оҕолоро туһана иликтэрэ абатын эбитин. 2021 с. атырдьах ыйыгар Арассыыйа үрдүнэн Е.Рыжова салайааччылаах «ЯКласс» тэрилтэнэн ыытыллыбыт ырытыыга кыттыбыт 2113 учууталтан 88% билиҥҥи оскуола үөрэнээччини олоххо отой бэлэмнээбэт диэбит. Арассыыйа учууталларын орто саастара 47-50 сыл буоларынан, саҥалыы, бүгүҥҥү күн ирдэбилигэр эппиэттиир гына үөрэтэр кыахтара суоҕун Арассыыйа үөрэҕин миниистирэ С.Кравцов судаарыстыба Дууматыгар эттэ. Манна Саха сирин саха тылын хаапыдыратын, учууталлар идэни үрдэтэр кыһаларын, үөрэх министиэристибэтин үлэһиттэрин киллэрэр сөп, бары 50-70-тан тахса саастаахтар, туһалара аастаҕа дии. «Оскуолаҕа тылы үөрэтииттэн науканы (кырамаатыканы) ылан кэбистэххэ тылбыт буорайар (74 саастаах мэтэдьиис, дуоктар Е.Поликарпова, «Кыым», 2018.12.13, №40)” диир дьонтон тугу булан ылыаххыный.
Оскуолаҕа тылы үөрэтиигэ иккис улахан мэһэйинэн учуутал айан үлэлиир кыаҕа суоҕа буолар. Кини үөрэтии былааныгар хам кэлгиллэр, сурунаалынан күннэтэ хонтуруолланар, тыл баайын сырсан туораттан матырыйаал (хоһоон, кэпсээн, ыстатыйа, араас хомуурунньук) аҕалан, былаантан туораан үөрэттэҕинэ сонно тутуллан дьүүллэнэр. Дьүүллээччилэрбит үөрэх былаана, сурунаал толоруута, учуутал уруокка бэлэмнэниитэ биир халыып буоларын ирдииллэр, ис хоһоонугар наадыйбаттар, оҕо төһө билиини ылбытыгар кыһаллыбаттар. Бу боппуруоска ааспыт ыстатыйабар учууталга туруорар соруктарбын толорор кыахтаах саха тылын учуутала уһуйуллан тахсар кыһата суоҕа харгыстыыр. Эргиччи талааннаах оҕолору талан учуутал буоларга үөрэтэри модьуйарбыт хаһан даҕаны кыаллыа суох, ону саха хаапыдыратын салайааччы Г.Торотоев муҥатыйан суруйбута толору дакаастыыр: “Каадыры бэлэмнээһиҥҥэ балаһыанньабыт олус ыараата. ФГОС-ка (үөрэтии сокуона) үөрэтии нууччалыы эрэ барыахтаах, диэн суруллар… Сахалыы суруналыыстыка, саха оскуолатыгар үлэлии барыахтаах учууталлары үөрэтии эмиэ суох буолла (“Кыым”, 2020 с. Кулун тутар 12 к. 12 с.)».
Тылы үөрэтиигэ үһүс харгыс – саха тылын бары кыаҕын сандаардар, оҕо гражданин буола уһуйуллар учуобунньуга суоҕа буолар. Биир учуобунньукка барытын хаалыыр кыах суох, кини үөрэнээччини тылдьыттары, уус-уран айымньылары кытта сибээстиир, үтүө сүбэһит, өйдөөх настаабынньык оруолун толоруохтаах. Уруок ахсын тылы ырытыы, тыл баайын, кыаҕын кэҥэтии, уларытан-тэлэритэн атыннык быһаарары көрдөөһүн – учууталтан уус-уран айымньылары үчүгэйдик билиини, баай тыллаах буолууну эрэйэр. Норуот тылынан баайа, муудараһа, өлөн-охтон биэрбэт бигэ санаата өс хоһооннорунан, таабырыннарынан, үгэлэринэн, үһүйээннэринэн, норуот ырыаларынан, олоҥхолорунан, кэпсээннэринэн оҕо төрөөбүт дойдутун ботуруйуота буола улаатарыгар сүрүн төһүү буолуохтаах.
Дьэ манна кыра кылаастан оҕону уус-уран кинигэни ааҕарга сыһыарыы, кинигэни таптааһыҥҥа тириэрдии – учуутал дьоҕуруттан, оҕоҕо сыһыаныттан тутулуктаах. Мин туруорар ирдэбилбэр эппиэттиир, оҕолорго саха уус-уран айымньыларын билиһиннэрэр учуобунньук тыын курдук наадатын өйдүүр уонна талааннаах бэйиэттэри, суруйааччылары (эдэр дьону) булан бу улахан соругу олоххо киллэрэр булгуруйбат санаалаахтар үөрэх министиэристибэтигэр бааллара буолуо дуо? Учуутал идэтин үрдэтэр кыһаҕа бааллара буолуо дуо? Саха тылын хаапыдыратыгар бааллара буолуо дуо?
Сааһым тухары Халыма түгэҕиттэн халбарыйбакка сытан, суруйалларын-кэпсииллэрин ыраҥалаатахпына, ити боппуруостарга барыларыгар «суох» диэн эппиэт тахсар. 1984 сыллаахха, учууталлар идэлэрин үрдэтэр кыһаҕа «саха оҕолоругар нуучча тылын үөрэтии ньымата сыыһа, сатаан саҥарбат оҕолору кырамаатыканан хам баттыыбыт, 5-8-с кылаастар үөрэнэр учуобунньуктарын суруйабын» диэн айахтатар киһи буоллаҕым. Эдэр саас тугу-тугу этиппэтэҕэй, ханна-ханна тириэрдибэтэҕэй? Брест кириэппэстээҕэр киппэ систиэмэни хантан кыайар баар буолуой, муннубун-уоспун тоҕо бэрдэрэн, тэмтэрийэн-бэдэрийэн ыт үрбэт, сылгы тэппэт киһитэ буолбутум быданнаабыт буолуон сөп этэ.
Сотору сэбиэт бэрэссэдээтэлинэн быыбарданаммын оскуолаттан барбытым, олохпор сонун уларыйыы киирбитэ миигин быыһаабыт диэммин дьылҕабар махтана саныыбын. Оччотооҕу мэтэдьиистэри – М.Е.Михалеву, Е.М.Заморщикованы кэлин, олохтон барыахтарын эрэ иннинэ, балыыһаҕа көрсөн кэпсэппитим. Саха маанылаах дьоно барахсаттар, ыарахан кэмнэригэр көрсүбүтүм да буоллар, мин дууһам кыланыытын өйдөөбүттэрэ, булгуруйбакка баран ис диэн алҕаабыттара…
Айан үөрэтии Арассыыйа үрдүнэн биһирэнэр эрээри, нуормаламмыт докумуоннарга киирэрэ олус бытаан. Саҥалыы үөрэтиигэ балай эмэ үлэ барар буолан баран, Москубаҕа буолар мунньахтарга Саха сириттэн мэлдьи саастаах мэтэдьиистэр сылдьар буоланнар саҥа тыын эдэрдэргэ кыайан киирбэт. Кырдьаҕастар мунньахтан кэлэн боппуруоһу күүскэ туруорбаттар, кистээн, симэлийиигэ тириэрдэллэр. Дойду 2021 с. бастыҥ учуутала Лариса Арачашвили (нуучча тыла уонна литературата) уруогу оонньуу курдук ыытар, оҕо тылын байытар, араатардыырга, ырытарга үөрэтэр эбит: «Надо превратить урок в увлекательную игру», – диир. Москуба үөрэҕириитин миниистирин солбуйааччы Наталья Киселева: «Хороший педагог ориентирует детей на открытия, иначе его урок не имеет смысла», – диэн бигэ эрэллээх. Арассыыйа тылы үөрэтии холбоһугун салайааччыта (председатель Гильдии словесников России) Антон Скулачев оскуолаҕа бастакынан оҕо тоҕо үөрэнэрин билиэхтээҕин туруорар. Үрдүкү кылаастарга «уопсастыба, бөлөһүөктээһин уруоктарыгар туох тиийбэт дии саныыгын? Кыра кылаастарга бу уруоктары хайдах үөрэтиэҥ этэй» диэн уонна итиниэхэ маарынныыр оҕолору толкуйдатар боппуруостары ырыттарартан куттаммат эбит. “Учитель должен всегда находиться в поиске» диэн бигэ санаалаах.
Тылы үөрэтиигэ төрдүс улахан харгыһынан тыл уруоктарыгар сүүһүнэн тыһыынча тыл араастык этиллэр ньымалара, эгэлгэ өйдөбүллэрэ, иһиллэрэ кэрэтэ үөрэтиллибэтэ буолар. Тыл уруоктарыгар литература уруоктарыгар үөрэтиллэр айымньылар тылларын баайын, дэгэтин, ойуулуур-дьүһүннүүр кыахтарын ырытыы буолуохтаах. Итинэн сиэттэрэн, саха тылын учуутала саха уус-уран айымньытыгар уһулуччу билиилээх буолара ирдэнэр, нуучча, омук литературатын үчүгэйдик билэрэ хаһан баҕарар көмөлөөх буолуоҕа.
Хомойуох иһин, баччааҥҥыга диэри литератураҕа улахан суолта бэриллибэтэ, ол охсуута олус улахан буолла. Дьахтар учууталлар уус-уран айымньыны ааҕаллара оскуолатааҕы сылларынан бүтэр. Нэһилиэнньэ даҕаны кинигэни аахпат. Биир эмит дьахтар Тургеневы эбэтэр Чеховы ааҕа олорорун көрбүккүт дуо? Суоҕа буолуо. Дьахтар учууталлар үөрэтэр айымньыларын учуобунньукка быстах киирбитинэн эрэ билэллэр уонна дириҥник ырыппакка, күдээринэ ааҕан биэриинэн муҥурданаллар.
Учуутал уус-уран айымньыны хайдах үөрэтэриттэн кини оскуолатааҕы суола торумнанарын, саха норуотун духуобунай күүһүн, дириҥ өйүн-санаатын, сиэрдээх, олоҕу чэлгитэр турунуутун көрдөрөр сүдү кыаҕы уус-уран айымньыны, тыл баайын ырытыы эрэ толору биэрэрин учууталлар билиҥҥигэ диэри өйдүү иликтэр. Өйдүүллэрэ буоллар кырамаатыка өйү сайыннарбат олуурдарыттан босхолонор санаалаах биир эмэ суруйуу, мунньахха этии ааспыт 50 сыл устата биллиэхтээх этэ. Ону баара хам-түм Г.И.Гурьев, Халыма түгэх тыатыгар уһуннук бииргэ үлэлээбит табаарыһым биһикки, «икки тоҥуус», хаһыат сирэйигэр хам-түм хатыһан ылабыт. Геннадий Игнатьевич өссө «Кыымҥа» үлэлиир буолан суругун бэчээттэтэр, миигин ити хаһыат букатыннаахтык тэйиппитэ өр буолла. Атын учууталлар бары, уустук балаһыанньа үөскээбитин билбэт дьон курдук, уу-чуумпулар.
Дьэ уонна сийиэстэригэр тугу кэпсэтиэх дьонуй?.. Антон Скулачев туруорар соруга тылы үөрэтии уруоктарыгар сүрүн оруолу ылар. Учуутал, тыйаатыр соҕотох артыыһын курдук, айымньыны бэйэтин сүрэҕинэн аһарыахтаах, манна кини куолаһын уларытара, күүһүрдэрэ, араастаан туһанара (интонация, тембр, модуляция) айымньыны оҕо сүрэҕинэн ылынарын хааччыйар, айымньы дьоруойдарын хараахтырдарын арыйар. Кини уруок аайы күүтүүлээх доҕор, талааннаах настаабынньык эрэ буоллаҕына биһирэтиэн, убаастабылы ылыан сөп. Билигин араас ньыманы тутталлар – икки, сороҕор үс тылы холбуу үөрэтии, тылга устуоруйаны, географияны көмөлөһүннэрии, уо.д.а., ханнык ньыманы оҕо сэргииринэн, ылынарынан олоххо киллэрэ сатыыллар.
Учуутал эбитим буоллар бастакы кылаастан Арассыыйа — Украина аймалҕаннарын быһаарсыыны саҕалыам этэ, устуоруйаны, географияны, кэпсээннэри, хоһооннору, ырыалары туһанан. Тоҕо диэтэххэ “хойут өйдүөҕэ” диэн гражданины тиийэ саһыара, бүөлүү сылдьар сатаммат. Кыра киһи үтүөнү-мөкүнү, сырдыгы-хараҥаны араарыыны, бигэ суолу талыыны олоххо бастакы суолларыттан саҕалыахтаах. Сүрүн ньии, салалтабыт сатаан кэпсэппэккэ убай-быраат, ынырыктаах сэриини кыайбыт норуоттар икки өттүттэн үөхсэн-кыраһан, кыргыһар турукка киирбиттэрэ!
Саха тыла, төрөөбүт дойдубут, гражданин диэн биир сомоҕо өйдөбүлү бигэргэтэр сыаллаах саха оскуолатын тылы үөрэтэр уруоктарыгар билиҥҥи кэмҥэ туруорар соруктарым итинниктэр. Тоҕо диэтэххэ, бу соруктар туолар күннээх буоллахтарына эрэ саха тыла балай эмэ өрүһүнэр, норуоту биир ньыгыл оҥорор сүдү оруолун толорор кыахтаах.
Иннокентий ОКОНЕШНИКОВ.
Орто Халыма.
2022 с.
