Былыр диир сөбө дуу, өрдөөҕүтэ диэх ордуга дуу, быһата ааспыт үйэ 80-с сылларын саҕаланыыта ычыкыҥҥа ыган бөлөчөөгү ылгыыр, көлүйэҕэ хаайан чөккөйү хомуйсар кыараҕас ыырдаах сэмэй булчуту хара тыа маанылаах кыыла саарба булдугар ыҥырдылар.
Урукку өттүгэр «ол туһа» диэн тыаҕа тахсан тилэхпин тэниппэтэх, сурах хоту сөҕө истэр, санаабар да сатаан батарбат сэдэх булпар сылдьыһар баҕаттан үөрүүннэн сөбүлэһэн, Туймаада хочотун үөһүттэн сиринэн сикситэн, үөһэннэн күпсүтэн төрүт дойдум туора уһугар Туобуйаҕа тиийдим.
Ыҥырбыт атаһым Баһылай туһунан аҕыйах тылынан билиһиннэрэ түстэххэ маннык. 8 кылаас кэнниттэн тута Бүлүүтээҕи педучилищеҕа биир кэмҥэ үөрэнэ киирбиппит, училище кэнниттэн СГУ историческай факультетын, онтон кэлин Хабаровскайдааҕы Үрдүкү партийнай оскуоланы бүтэрэн сиэбин ахсын дипломнаах үөрэх дэлэй киһитэ. Ол да кэриэтэ өр сыллаах үлэтин түмүгэ сыаналанан, республика үрдүк наҕараадатын «Гражданскай килбиэн» бэлиэ хаһаайына. Ити кэлин.
Училище кэнниттэн оҕолору салайан оттуу сырыттаҕына олорор лааҕырдарын арахсыбакка буулаабыт Аар тайҕа адьырҕатын кыһалҕаттан самнаран санаата модьураан, ардай аһыылааҕы булт курдук кэбирэтэ көрөн бултаһар идэлэммит. Түгэн булла да уйаара-кэйээрэ биллибэт хара тыатын өрө-таҥнары сыыйан саарбаны сойуолаан, киэҥ сири эрийэ көтөн туйахтааҕы эккирэтэн сылдьар сырыыта сыыдамын бэлиэтии көрөн дьоно-сэргэтэ Мохсоҕол диэн хайҕал аат иҥэрбит киһилэрэ. Аҕата Холкуостаах Сүөдэр, аата да этэринии хара үлэни өрө тутан хотон таһыттан тэйбэтэх, элбэх оҕоҕо баттатан улахан булду эккирэппэтэх киһи. Онон аҕатын утумнаан булчут буолуо диэҕи татым. Хата ол оннугар Баһылай бэйэтин тылыттан иһиттэххэ, Хаһыйаан диэн үллэр үйэтигэр хара тыаны кэтэн булдунан дьарыктаммыт кырдьаҕаһы кытары ыкса бодоруһан, кинини батыһан илии-атах буолан үгүскэ үөрэммит курдук кэпсээччи.
* * *
Көмнөх хаары бүрүммүт хара тыа кистэлэҥ күүһүн отугар-маһыгар иҥэрэн, кыыл-сүөл суолун сонордоһор баҕалаах булчут киһи уйулҕата уйгууран тыаны талаһар кэмэ. Аар тайҕаны хайыта тэлэн эрийэ-буруйа субуллар Сэттэ Сиинэ биир салаатын үрдүнэн саҕах аһыллан суһуктуйа сырдыыта, иннибэр Баһылай аҕата биэрбит сырдык кубаҕай сиэллээх, уһун дьороҕор сотолоох, ситээри «нуучча» төрүттээҕин бэлиэтээн үрүҥ чоккуруос харахтаах ата маллаах сыарҕатын таһаҕас оҥостубакка уһун атахтарын онно-манна уурталаан сиэлэн дьигиһитэр. Хаһаайына буоһатын тардан айаҕын туппата буоллар куота барыах кэриҥнээх
Кыраһа ньуурун хайа сотон тыргыллар сыарҕа суолун батыһан мин атым, саҥардыы айааһаммыт хара соноҕос, сахатын хаана өтөн кылгас модьу атахтарынан кыараҕастык үктээн, кини да дьөһөгөйтөн төрүттээҕин бигэргэтэн сиэлэн тамайар. Эдэрэ өтөн дохсун санаатыгар инники түһүөн баҕарарын тэһиинин тардан тохтоторбун сөбүлээбэккэ үүн тимирин хадьырыйбахтаан, төбөтүн илгистэн сиэлэ сахсаҥныыр.
Иннибитигэр чугас эргин аата-суола арбаммыт, суоҕу да баар оҥорор соргулаах Баһылай аатырбыт ыта Лаайка, саһыллыҥы сырдык, тыһыта таайан намчы уҥуохтаах, ол эрэн бэрт сытыы быһыылаах-таһаалаах, эриллэҕэс кутуругун сиһигэр туора быраҕан уолаттарын иннигэр түһэн суол икки өттүнэн киирэн-тахсан элэстэнэр. Уолаттара Баһырҕастаах Бэдик түҥ былыргы өбүгэлэрин тобоҕо ордон сур өҥнөөх, күүстэрэ-уохтара дьүһүннэриттэн көстөр улахан саллаҕар төбөлөөх, кэтит түөстээх модьу-таҕа бөдөҥ ыттар ийэлэриттэн ыраах тэйбэккэ кэтээн, тылларын туора быраҕан охсуллан ааһаллар.
Кэннибититтэн таһынааҕы ыал босхо сылдьар, кулгааҕа да көстүбэт уһун хара түүлээх, кимэ-туга биллибэт «уулусса оҕото» буолара көстө сылдьар көрүҥнээх ыт арахсыбакка батыһан тэлэмээттэнэр. Кураанах айах адаҕатын хаста да сорунан туран холдьохсон көрдүм да туһа тахсыбата, хаалбыта буолан сүтэн баран уһаппакка бу самнарыйан кэлэн соруктаах баҕайытык ойоҕолуу сүүрэр.
Үрдүк сиринэн логлойор сис тыа үрдүнэн саҕах арыллан, килбэйэр дьураа улам кэтирээн сир-дойду киэбэ-киэлитэ көстө сырдаан эрдэҕинэ, үөһэннэн эриллэр тыал ыгыллыбыт былытын халытан, хабдьы түүтэ хаары ити-бу көстүбэт гына хойуутук түһэрэн үллэҥнэттэ. Өтөр буолбакка ыанньыйбыт былыт тоҕо түһэн, чаҕылыйар күн үрүмэ халлаантан үрүҥ кытах ойуу түһэрэн, үрүмэччи үөрүнүү үргэҥнээн көтөр намчы хаар сири үллүйэ сабарын сэмээрдик сырдатта…
Ити курдук сыарҕа сыҥааҕын сырылас тыаһын аргыс оҥостон, кыһыҥҥы дьыбар кырыатын-хаарын аннынан, ахсым сылгы туура тэбэр иһэҕин ардаҕын быыһынан айаннаан күн дьааһыгырыыта түһүү сирбитин булан олохпутун оҥостон түбүгүрэн бардыбыт. Саҥа тахсыбыт кэлтэгэй ый имик-симик сырдыгар үлэбитин үмүрүтэн, кулуһун охсон бэйэбитигэр-ыттарбытыгар күөс туруоран уоскуйа быһыытыйан, сойбут аттарбытын кырыатаан, мастан маска сааллыбыт сиэрдийэлээх хаарчахха от ыһан хаайталаан хонуктарын буллардыбыт. Кыымынан ыһыахтанан күүдэпчилэнэ умайар кулуһуммутун күндүлээн айах тутан аһаттыбыт, булчуттуун алтыһар хара тыа хаһаайына Баай Байанайтан көрдөһөн-сүгүрүйэн алҕаатыбыт, бэйэбит да тото-хана аһаан, тимир оһох суоһугар сылыйбыт балаакка иһигэр сэргэстэһэн сэһэргэһэ сытан, күннээҕи сылаабыт таайан утуйан хааллыбыт.
Сарсыарда наҕылыччы туран итии киллэрэн, киэһээҥҥи сүбэ быһыытынан Баһылайым чугас эргин сир көрө, киискэ капкаан «быраҕа» аттанна. Мин кэлин эрдэ-хойут сырыыга тардыллыбат гына уонча хонукка оттор маһы бэлэмнии хааллым. Тэйиччиттэн санныга сүгэн таһар эрэйин иһин, сыарҕа диэҥҥэ сыстыбатах соноҕоско сыҥаланан, ыһыы-хаһыы былаастаах «маат-муут» түһэрэн хомуут кэтэрдэн, хамсаабат гына суларын хантаччы тардан ыга баайан дуҕатын булларан, уһуннук мөхсөн тиритэн-хорутан сыарҕаҕа көлүйдүм. Хомуутунан ыга тардыллан икки өттүнэн олгуобуйа маһыгар хаайтарбыт соноҕос силлиргэччи тэбиэлэнэн сэниэтэ эстэн уоҕа хараабытын кэннэ суларын төлө тардан, ойбут күүһүгэр халыһыйбыт сыарҕаҕа хатаастан олохпун булан, босхолоно сатаан икки кэлин атаҕар тура-тура мөхсөн бырдааттанар, сиргэ охтон күөлэһийэ сатыыр аты харса суох быһыта кымньыылаан туруоран үрэх устун айаҕын күүгэнэ ыһыллыар диэри сүүрдэн кыаҕын ылан, балай да кэминэн буоһаны кэм истэр буолтун кэннэ отуубар төннөн билэр тиитигэр баайан кутаабын сөргүттүм.
Соноҕоһум барахсан түбэспэтэҕэр түбэһэн чоккураччы тиритэн, этэ-сиинэ барыта босхо баран илибирии-ибигирии турдаҕына күөспүн сылытан, чэйбин оргутан үссэнэ түһээт үлэбэр туруннум. Үрэх нөҥүө тоҕойугар хаһан эрэ уот сиэн кууран-хатан, мутуктуун-лабаалыын суланан үөрбэ буолан кубарыйа хороһон турар куруҥаайыны охтортоон, сыарҕа кээмэйинэн бысталаан хаста да кырынан тастым.
Былыт чарааһаан сүрэҕэлдьээбиттии тэлээрэ көтөр сэдэх хаар аннынан, чохчо мастары сытыы эрбииннэн тоҕута түһүөлээн, эрбэппит чууркаларыабын хаартан харыстаан сааһылыы ууран, быыһыгар чуҥкунуур чуумпуга бигэнэн, кыһыҥҥы айылҕа сыыстан-буортан тэйбит ыраас көстүүтүн сэргээн, кэлэ-бара буруо сыттаах кутаа чэйин астына амтаһыйа сырыттахпына, сарсыарда сириллэн баайыыга хаалбыт Күтүөт (Лаайкаҕа саантаан батыстаҕа буолуо диэн бэйэм биэрбит аатым), устар күн эргэ нэк сону бырахпыт кэриэтэ хамсаабакка да түүрүллэн утуйа сыппыт бэйэтэ уһуктан, аһыылаах удьуора кулгаахтаах буолан тыас ылан «ньох» диэн саҥа таһаарбытыгар көрбүтүм, Баһылайым үрэҕи кыйа хаамтаран чугаһаан эрэр эбит.
Киһим эрдэ эргиллибитин дьиктиргии саныы-саныы уоппун күөдьүтэн чэйбин туруора сырыттахпына, ыттар көтүөккэлэһэн кэлэн кутаа тула иҥсэ-хоҥсо буолбакка холкутук хамсаналларыттан сылыктаатахха, ордук Лаайка моонньун төрдүгэр хаан умньаммыта ситэ саламмакка хаалбытыттан көрдөххө бултаабыт чинчилээхтэр. Өтөр буолбакка Баһылай бэйэтэ «Атаскаан» диэбитинэн кэлэн, бэрт ыараханы сиргэ «лис» гына түһэрдэ. Итии киллэрэн утаҕын ханнараат, сарсыарда эрдэ ыттара кыыл туруоран, хата ыраатыннарбакка тохтотон хаайбыттарын, батыһа сылдьар Байанайдаах киһи үтүөм буолан миэхэ ирээттээн маанылаабытын, эккирэтэн эрэйдэммэккэ бааллан турары бултаабыт кэриэтэ, бэйэтэ туох да сыһыана суох курдук этэн таһаарда. Тайах булда эрэйин эппинэн-хааммынан син удумаҕалатар, эбиитин үчүгэй ыта суох үтүлүк да саҕа туһата суоҕун өйдүүр буолан испэр төһө да итэҕэйбэтэрбин кэпсэтиини көҕүлээн эгди буолан, хаадьылаһа кэпсэтэрбит быыһыгар солуурга хаар уулаан испит үчүгэйин сууйдубут, күөстэнэргэ арааран быһыта кырбаан лаабыс үрдүгэр тоҥоро уурдубут. Ыттарбыт ирээтин хара ис кирин-хаҕын бөдөҥүн ыган-тэбээн дьаһайдыбыт.
Кутаа уотун сөҕүрбүт төлөнүгэр Баһылай тайах быарын чараас гына бысталаан итир сыатыгар эрийэ суулаан үтэһэҕэ үөлэн, кытарар чоҕу кыһарыйа кэккэлэччи анньыбыта сыата ууллан дьэҥкир таммахтар таҥнары саккыраан сырдьыгыныы умайан, таныыны кыһытар минньигэс сыт кутаа тулатын сутуйа тарҕанна…
Сарсыарда сулус умуллуута сахсынан-тэринэн, ырааҕынан эргийэр былааннаах ыҥыырга ытынныбыт. Тото аһаан сынньаммыт ыттар туора-маары ойуолаан сүһүөхтэрин тэнитээт харахтан сүттүлэр. Арай Күтүөт кыһаммат, аттар тэлбит бэлэм суолларынан кэннибититтэн батыһар, хараҕы баайан сыт ылан мэлээриҥниир.
Халыҥ сиһи туораан киэҥ толооҥҥо киирэрбит саҕана, хаары оймоон атаҕын соһо тардан хаамар хабдьы суола көстөр гына сырдаата. Куоһаах уута силиһин сытытан кэҕиннэрэн, куура хаппыт хахыйах мастаах сэрдьэҥэ тыаны дулҕатын тумнан хаамтаран эрдэхпитинэ, ойоҕоспутуттан хонуктарын булан хоно сыппыт уонча куртуйах утуу-субуу сулбурута ойон, сымнаҕас кыраһаны күдээритэ көтүтэн көтөн күлүбүрэтэн, тымныы салгыны куһуйа ытыйар тыастара эрдэтээҥҥи дьыбарга өссө сатарыйан дуораһыйда. Ойоҕоспутугар испит Күтүөт бастакы көрүүтэ быһыылаах, күлүкүчүһэр хара күлүктэртэн, соһумар тыастан соһуйан ньыкыс гынаат туора ойон ат атаҕар охсуллан саҥата таҕыста, куттал суоһаабатын билэн абатыгар кэннилэриттэн эккирэтэн маахтаан иһэн хараҕыттан сүтэрэн төннөн, сыппыт сирдэрин тиҥсирийэ хаалла.
Ити курдук сорох ыҥыырга имиллэн, сорох көтөртөн соһуйан субуруһа айаннаан күн үөһэ ойуута тумуллаан киирбит убаҕас мастаах үрдүк томтор сиргэ тахсан, Баһылай былырыын маска эрийэн хаалларбыт капкаанын булан хаар бугул тэбэн, биир өттүнэн хороон хаһан, холлороон түгэҕэр бочугурас төбөтүн-атаҕын быраҕан, иһин-үөһүн бытарыта таммалатан мэҥиэ ууран тоһуур ииттэ, бугул таһынан түүтүн ыһан силигин ситэрдэ. Күтүөт капкаан мэҥиэтигэр сананан салбанарын көрөн талаҕынан үүрсэн эрдэхпитинэ, тэйиччи дэҥҥэ охсуллан ааһар ыттарбыт саҥалара ыйыласпахтаан иһэн сүтэн, онтон чочумча буолаат биир сиргэ үрэн лоҥкунатан бардылар. Күтүөт ыттар саҥаларын истэн иннибитигэр түһэн сүүрэн үллэҥэлээтэ. Баһылайым «Кииһи хаайдылар» диэт атын салайа тардан сиэллэрэн бурҕатта. Кэнниттэн биһиги онно бүдүрүйэн, манна тэмтэрийэн кэҥэс сиргэ тахсыбыппыт Лаайка туора олорон ойдом турар суон тиит төбөтүн көрө-көрө дэҥ-дуҥ саҥа таһаарар, тэйиччиннэн эргийэ сүүрэн атын мастар төбөлөрүн олоотуур. Уолаттара үрэн доргуталларын быыһыгар киҥнэрин кыаммакка кыыллара туран тиит хатырыгын хадьырыйан хачыгыраталлар.
Аттарбытыттан түһэн арбайар лабаалаах суон тиити эргийэ хааман, ханан эрэ мутук күлүгэр кирийэн олороро буолуо диэн көрө сатаатыбыт да туох да көстүбэт. Эрэнэр ыппыт Лаайка харах далыттан тахсан сүтэ түһэн баран төттөрү кэлэн аҕыйахта саҥа таһаарда. Барытын кэтии сылдьыбыт Баһылай «Баар эбит» диэн карабинын туора ууран, төргүүлэнэ сылдьар тозовкатын ылан «Илиигин хааннаа» диэн миэхэ туттарда, бэйэтэ модьу мас ылан тиит төргүү мутугун аннынан доргута охсуолаата. Аҕыйахта сырбатарын кытары үөһэ чоҥоруйар киргил уйатын дьөлөҕүһүттэн саарба сылбырҕатык ойон үөһэ куһугураан тиит чыпчаалын уһугар тиийэн иҥнэн, чыпчылыйыах икки ардыгар төттөрү субуллаҥнаан түһэн иһэн аллара айманар ыттартан чаҕыйан тохтуу түһээт, көҥүлгэ талаһан куотар сир көрдөнөн мутук-лабаа көмнөх хаарын будулута ыһан төттөрү-таары сүүрэн субуруҥнаан, барыах-кэлиэх сирэ муҥурданан хаайтаран тохтуу түстэ.
Сэһэҥҥэ киирбит саарба кыыл сиртэн-буортан тэйбит ыраас көрүҥэ, чоҕулуччу көрбүт сэргэх сэбэрэтэ сиргэ булумахтанар ыттары ахсарбаттыы одуулаһа олордоҕуна, сыыһа туттан тириитин алдьатымаары бүтүн бэйэтин мас хаххатыгар сөрүү тутан төбөҕө ыттым. Табыллыбыт кыыл өрө эһиллэн мутуктан мутукка охсуллан түһэн эрдэҕинэ Лаайка сиргэ тиэрдибэккэ айаҕар түһэрэн хабан илгиэлээн эрдэҕинэ Баһылай хаһыытаан тохтотто, үөрүйэх ыттар туора хааман дьаадьыйан эрдэхтэринэ аны Күтүөт булчут хаана оргуйан сытар киискэ түһэн эрдэҕинэ анарааҥҥылара бултарыттан көҥөнөн үрдүгэр түһэн ый-хай айдаанын тартылар.
Төһө да Баһылайбын батыһан ыт хаайан биэрбит кыылын тутуһан туран ытан ылларбын, бастакы саарбам буолан, ыраас хаарга кырымахтаах хара бэйэтэ кылаана килбэйэн харах туолар кэрэ кыыла бултатан үөрүүм сүрдэннэ. Баһылай кутуругуттан таҥнары тутан хаанын сүүртэ, хаарга сууралаан түүтүн сахсыйан ыраастаан, ыттарга салатан төбөлөрүттэн имэрийэн тэптэрэн биэрдэ. Мин өбүгэ үгэһинэн ыһыкпытыттан арыы тооромойун ылан кииспит муннун биһэн, сатыырбынан Айылҕабар махтанан Баай Байанайы алҕаатым, сиэр-туом силигин ситэрэн салгыы бардыбыт…
Кыһыҥҥы күн сылыппатар да күлүмүттэн кутан сырдыгын ыһан, окко-маска сыстыбыт кырыа үрүҥ мөһүүрэ буолан чаҕылыйа ооньоон салгын кытары дьэҥкэрбит. Үөһэ көрдөххө көҕөрүмтүйэр ыраас халлаан, аллара туналыйар Сир Ийэ сардаҥаны тэйитэн көмүс аалыы кыырпаҕынан ыһыахтана дьиримниир.
Кэрии саҕатыгар тыалга мускуллан эриллэ үүммүт баараҕай тиит анныгар кутаабыт кураанах хардаҕаһы хабан, күлүбүрүү умайар күлүмүн сырдыга эйэҥэлии ооньоон, арбайар лабаа күөгэлдььийэр күлүгүн анныгар олохпутун оҥостон олорон күннээҕи сонуммутун атастаһан, үгүһү сэһэргэһэн бардыбыт. Тэппит күөс хоргуна уокка ыһыллан сырдьыгыныы умайан минньигэс сыты тунуйа тарҕатан, оннуларын булан сынньана сыппыт ыттар аһыыр кэмнэрэ кэлбитин сэрэйэн, көһүйбүт систэрин ууннары тыыллаҥнаан оллоон таһыгар чугаһаатылар. Өлүү астарын өрүсүһэ хабыалаан, оннуларын булан ньим бардылар.
Бэйэбит да сулуһунан дьиримниир аһаҕас халлаан анныгар тайах бүдүргэй сыалаах түөһүн этин элийэ быһан сиэн, хойуу миинин астына иһэн сылаабытын таһаардыбыт. Баһылай бултаабыт киистэрин сүлэрин быыһыгар саарба саҥа суолун таба хаамтахха, суолун муннаран мастан маска ойон үөһэннэн айанныырын, хаарга умсан суолун бутуйан куотарын туһунан мин билбэппин элбэҕи кэпсээтэ, хайдах ирдиири үгүһү сүбэлээтэ. Кулуһун уота сөҕүрүйэн көмөр тиһэх кыыма кыламныар диэри ирэ-хоро сэһэргэһэн, дьагдайа быһыытыйан сылаас сири балаакканы булан утуйардыы тэриннибит.
Киҥкиниир киэҥ халлаан кэтэҕэр дьэлтэйэ устар кэлтэгэй ый, сарсыардааҥҥы саһарҕа сырдыгар суураллан сүтүүтэ Баһылайым ыйбыт сирдэрин кэрийэ аттанным. Бу сырыыга Бэдиги куоттарбат, киис саҥа суолугар түбэстэхпинэ ыытар санаалаах, окко-маска эриллэн эрэйдээбэтин курдук кылгас быаҕа тэһиилэнэн кэбистим.
Чэҥ мууска ыбылы ылларан хам туттарбыт Ийэ Сир, көҕөрүмтүйэр халлаантан туналыйар ньууругар тиийэ барытын мэлдьэһэ иһийдэр, тыытыллыбатах хаарга олох иһин охсуһуу суола-ииһэ ойуу буолан олорон, дьэҥкэтик көрдөрөр. Туохтан эрэ кута хайдыбыт куобах муҥнаах тыынын куоттаран буурдаан иһэн суолун муннаран туора ойбута талахха киирэн симэлийэ сүтэр, бу чөкө-чөкө сыбдыйа үктээн саһыл халыҥ хаарга суптурута түһүөлээн кутуйахтаабыт суола, ол быыһыгар кулгаахтаах модьугу хабдьыны тутан түүтүн үргэҥнэтэ ыспыта хойуу талах мутугар иилиллэн тэлимниир… Эргэ да буоллар онно-манна ыраах уурталаан адаар атахтаах тайах хаампыта, тиҥилэҕэ кэккэлээн киис ойбута эмиэ көстөр. Арай биһиги туспутугар сүрэҕи өрүкүтэр, хааны эргитэр саҥа суол түбэспэт.
Кыһыҥҥы кылгас күн ортолоон, сылгы такымынан охсуллар сэппэрээк саба үүммүт маарын тумнан, аһаҕас үрэх омоонугар таҕыстым. Сири-дойдуну просеканнан эрэ ыйдаран сылдьар киһи халлааны баттаһа айан суолугар киирэн отуубар төннөргө сананным. Баһылай ойуулаабыт картатынан турар сирбиттэн илин түстэххэ айан суола чугас буолуохтаах. Элэҥ-сэлэҥ көстөр толоон устатын кыйа көнө сиринэн ибири-сибири хаамтаран, уһаппакка санаа хоту суолга тахсан, хараҥаҕа хаайтарбакка отуубун сөпкө булар буоллум диэн үөрэ санаатым. Ыттарым да төннөллөрүн билэн өрө көтүөккэлэһэн, ордук Бэдик күнү быһа быаҕа бохсуллан хаайтара сылдьыбыт ыт инники түһээри ойуолуу сылдьан, тэһии быатынан ат кэлин атаҕын кыаһылыы эрийэн, айдаан-аймалҕан улахана саҕаланна. Соноҕоһум атаҕын кыаһылыыр быаны сөбүлээбэккэ тэбиэлэнэн кууһурҕатар, ол ахсын Бэдик өлөр саҥата тахсар. Аҥар илиибинэн ытым быатын төлөрүтэ, биирбинэн атым айаҕын тардан уоскута сатыыбын да хайата да кыайтарбат. Эбиитин айдааҥҥыт аҕыйах диэбиттии, үөрүйэҕинэн кэннибитигэр эйэҥэлии сылдьыбыт Күтүөт хоодуота өрүкүйэн соноҕос иннигэр түһэн, куолаһа чөллөрүйэн үрэн бардырҕаан, өһүргэнэн өрө мөҕө сылдьар акка түһүөлээн эбии иэдэттэ. Инниттэн хабыалыыр, атаҕыттан соһуллар ыттартан соһуйбут соноҕос хайа эрэ түгэҥҥэ бүдүрүйэн, үргүлдьү төбөтүн оройунан хойуостан, миигин төбөтүн сиигинэн илгистэн хаары уоптарда, бэйэтэ чэпчээбиттии туос бөтөрөҥүнэн түһэ турда.
Өйдөөн көрбүтүм Бэдик моонньун быата төлөрүйэн, туох да буолбатаҕын курдук тутта сытан ахтатын салаан ньолбоордор. Бултаабатын иһин көйгөтүллэн мөҕүллэр Күтүөт килэп-халап көрөн, өйө киирэн сэрэхтээн туора олорор. Кимиэхэ сэлээннэнэн олоруллуой, атым суолун батыһан хаампытынан бардым. Соноҕоһум хата ырааппатах, суол кырыытыгар сыымах от төбөтө хаартан быгарын ичигэстэһэн аһаабыта буолар. Чугаһаатах аайы таба туттарбакка тэйэ хаамар, иннин күөттэрбэккэ төлө көтөр. Таһы-быһа куотан да хаалбат – бу туттарыах, ити ситтэриэх курдук көөчүктээн эккирэтиннэрэн, түптэлэс салгыннаах кыһыҥҥы түүн тымныыннан хаарыйар аргыарын билбэккэ тиритэн-хорутан, сэниэ-сылбаа эстэрин саҕана Туобуйам уоттара ыраахтан кэчигирии кэккэлээн чаҕылыһа түстүлэр.
Кыра төбүлэҕи туораан, Баһылай бэҕэһээҥҥи суолугар киирэн сискэ таҕыстыбыт. Ычыкын ойууру мүччү түһэрбитин кытары иннибититтэн, лиҥкинэс мастаах тыа быыһыттан икки суор хатаннык хооҕургаспытынан салгыны тыастаахтык хайыта дайбаан тиит мутугар хатанан, куолайдарын түгэҕинэн кулук-халык саҥарсан олорболуу түһээт, мастар быыстарынан көтөн күлүкүчүстүлэр. Өйдөөн көрбүтүм киһим тайаҕы охторон астаабыт сирэ эбит. Хара тыа кыраҕы харабыла ас тахсыбыт сирин була охсон бачаачайдыы хааман чигди оҥорбут, кыра бытархай ыһыллыбытын хомуйан күөмэйигэр утаарбыт, хаарга дьөлө тоҥмут хаан өһөҕүн кытары тобулу тоҥсуйан суох оҥорбут.
Аһыылаах да хаалсыбатах. Өкөҕөр мас хайдар салаатыгар кыбыта анньыллыбыт тайах төбөтүн сиэгэн булан сымнаҕас сириттэн таныытыттан саҕалаан, сыҥааҕын уҥуоҕун тостурута хадьырыйан аҕыйаҕы хаалларбыт. Сэмнэҕин тобоҕун хаһааска хаһаанан, атын кыыллартан көҥөнөн туох да чугаһаабат дьаардаах сытын таһааран тобоҕун үрдүгэр сыптарыйан бэлиэтээбит. Биһиги төбө икки өттүгэр капкаан иитэн тоһуур хаалларан салгыы бардыбыт…
Нөҥүө күнүгэр эрдэттэн сүбэлэһэн, Баһылай хаамыылаах аттаах киһи биһигини кэтэһэн-манаһан дьөллүргэ оҥостон бытаарбакка, киэҥ сиринэн кэрийэн капкаан быраҕар былааннаах туһунан барда. Мин хааллара барбыт Бэдигин батыһыннараары киһим ыраатарын кэтэһэн тохтуу түстүм. Бэйэбэр сыһыаран үтүө киһи буолаары ыттарбар астарын тобоҕун, Бэдиккэ албыннаһан-ньымааттаһан үгүөрү соҕустук кутан биэрдим. Аа-дьуо тэринэн ыттарбын баайыыларыттан төлө тардарбын кытары Бэдик босхоломмут үөрүүтүгэр махтаммыта буолуо, сирэйбин хатыылаах тылынан салаамахтаан ылаат иччитин эккирэтэн кутуруга аҕыйахта көстөн хаалла. Күтүөт иҥсэ-хоҥсо муҥутаан «туох эмэ ойо ыстанан ордон хаалта буолаарай» диэбиттии отуу таһын тиҥсирийэн, өйдөөн көрбөккө хата батыспата.
Хайыахпытый, ойоҕостон көрдөххө кэм саалаах-сэптээх, аттаах-ыттаах тыаҕа сылдьар булчукка толору майгыннаан айаммар туруннум. Баһылай ыйбыт сиринэн тэһэ түһэн, кэннибэр икки просеканы хаалларан толооҥҥо киириибэр сирэйи быһыта ытырбахтыыр сытыы чысхаан астан, туруору тымныы да буоллар туман дьайҕаран, кэриини кэккэлии кырыаны үллүнэн лагласпыт хатыҥнар анныларынан эргэ суолбар киирэн, сулбу-халбы хаамтаран кэтэһиилээх сирбэр араллаан тахсыбытын ыраахтан көрдүм. Тайах төбөтүн сэмнэҕэ туора соһуллан муоһа адаарыйар, биир капкаан эстэн дороххой түү сүүмэҕин уоба сытар, иккиһэ чэҥкээйи мастыын төрүт да мэлийбит.
Күтүөт обургу сиэҥ тобоҕуттан тииһинэ охсоору үрдүгэр түһэн тиниктэһэн иһэн, кини да буоллар дьаар сытын уйбакка ытырдан, айаҕар киирбити сирэн төттөрү үтэйэн дьалты хаамта. Хара тыаҕа орох тэбэн ас көрдөнөн сундулуйа сүүрээччи аһыылаах удьуора сыт ылан, таба хааман үктээрэй диэн, сэмнэх тобоҕун тиит ачааҕар кыбыта анньан куобах туһаҕынан иҥиннэрэн, эстибит капкааммын иитэн кэбистим. Ол кэннэ чэҥкээйи соһуулаах кыылы ыраатыннарбакка ситэ баттаан бултаһар санаалаах суолун батыһан сонордоһон бардым. Сиэгэн илистибэт иҥиирдээх бөҕө кыыл буоларын истэрим да кылгас атахтаах кыра харамай халыҥ хаары күөнүнэн күрдьэн, чэҥкээйи маһынан хаары хоруйан, бүтүн үөр сылгы тоҕута үктээн ааспыт суолун санатан, күүһүн-уоҕун харахпар илэ көрдөрөн улаханнык сөхтөрдө. Туорайданар чэҥкээйитэ оттон-мастан тардыһан күүһүн өһүлүөн, эбэтэр отой да иилиллэн тохтотуон таайардыы аҥардас аһаҕас сиринэн талаһан айанныырын атахпынан кээмэйдээн, кыыл өйүн сөхтүм.
Күтүөт да бэйэтин туһатыгар өйө тиллэн, ат кэннигэр түһэн бэлэм суолунан хаамар ыты сабырҕаҕыттан ылан иннибэр уктан, сиэгэни эккирэтиннэрээри араастаан ускайдаан ыыта сатаатым да туһата кыра. Көстөр сиргэ эккирэтэн элэстэнэн баран хараҕын далыттан сүтэрдэ да бытыга кырыаран кэтэһэн мэлэллэн турар буолар. Кыһыйдаргын да хайыаҥый, иччи оҥостон доҕор буолааччы, батыһааччы кини эрэ буоллаҕа… бары даҕаны – аттыын-ыттыын, бэйэм кытары маннык булка саҥа «айааһана», үөрэ-дьүөрэ соҕустар булсан сырыттахпыт…
Суолбутуттан арахсыбакка үүрсэ-үтүрүйсэ батыһан кыылбытын син сылаттыбыт, сытыганныыр буолла. Ону көрөн ыттыын-бэйэлиин тэтиммитин эбэн түргэтии сатыыбыт, кыылбыт да экирэтэрбитин билэн тэппит атаҕын кубулуппат, биир кэм хаары хоруйан ньиккирэтэн иһэр. Убаҕас мастаах кырдал сири нөҥүөлээт, иннибэр кэҥэс маар ортотугар сиэгэн хаары оймоон ойуоккалаан бүгүллэҥнээн эрэрин көрө түстүм. Күтүөт да киниттэн куотан эрэри таба көрөн, эккирэтэн бурҕатан ситэ баттаан үрдүгэр түстэ быһыылаах, чыпчылҕан икки ардыгар өлөрдүү сарылаабытынан туора эһилиннэ. Төһө да атах анныттан арахпакка абартар ыппын көмүскээн, муҥ тиэтэлинэн аппыттан түһэн, тозовкабын бэлэм туппутунан ыкка түһүөлээн өрө булумахтанар сиэгэҥҥэ чугаһаатым.
Биһиги бааппытыгар чэҥкээйитин маһа дулҕаларга олуллан ханна да ыыппаттыы хараҕалаабыт. Муннун хайа таттаран омуна ааспыт Күтүөт, сиэгэн тиийбэт сириттэн харса суох үрэн абатын таһаарар. Илин атаҕын бэгэччэгиттэн ытарчалыы ылларбыт кыыл, ханна да куотар кыаҕа суоҕун үрдүнэн утарылаһар уора уостубакка, арҕаһын хара уһун түүтүн барытын адаарытан, аһыыларын килэҥнэтэн суос биэрэн, кыыһырбыт уоҕар кытарымтыйан көстөр уоттаах харахтарынан өһөхтөөҕүнэн көрөн барытын кэтээн, сөҕүмэр модьу атахтарын бадыа тыҥыраҕын кумуччу туттан, этэ-сиинэ бүтүннүү күүрэ түүрүллэн саба түһэрдии бэлэм сытар. Чахчы сэһэҥҥэ киирбит күүстээх кыыл буоларын, хара тыа муҥур адьырҕатын аччаппыт курдук модьу-таҕа быһыыта-таһаата ырылхайдык көрдөрөр.
Байанайым капкааҥҥа үктэтэн утары ууммутун тутуһан туран түөскэ түһэрэн бултаатым, ытым да кыаҕын ылларбыт кыыл үрдүгэр түһэн убахтыырын боппотум. Симиллибит эттээх-сииннээх, эбиитин кыайбыт-хоппут Күтүөт ытыран баран ыһыктыбакка соһуллар ыйааһыннаах кыылын эрэйдэнэн көтөҕөн аппар төргүүлэнэн төттөрү төнүннүм. Тайах охторон ордууламмыт сирбитигэр сиэгэммин кэлин атаҕыттан таҥнары ыйаан тириитин ньылбы тутан, кыһыҥҥы кылгас күн боруҥуйа хараҥаран, сырдыгы баттаһа отуубар аттанным.
Быстыаҥ дуу ойдуоҥ дуу, кыбыста да санаатарбын ыалбар тиийбитим Баһылай кэргэнэ Зоя (эмиэ бииргэ үөрэммит кыыспыт) эрдэ кэлбит аппын сыбыдахтаан далга аһата ыыппыт, оҕолорун утуталаан баран ыксаабыт көрүҥнээх кэтэһэн олорор. Аппын куоттаран эккирэтэн кэлбиппин истэн, туох да улахан моһуок тахсыбатаҕын билэн биирдэ уоскуйда. Быһа холуйан үс көс сири атахпынан мээрэйдээн аччыктаабыт киһи өл хабан аһаан, сыта түһэн сынньанан ылаат, Баһылайым сүтэрэн түүннэри түбүгүрүө диэн төннөр аакка түстүм.
Ый суһумун сырдыгар сирдэтэн, будулуйар туман быыһынан айаннаан, үрэх тоҕойун үрдүттэн балаакка тимир оһоҕун үөлэһэ ыраахтан кыымынан ыһылла турарын көрөн, киһим утуйбакка кэтэһэ сылдьарын сэрэйдим.
Бары да кыаҕа тиийбэт кыараҕас ыырдаах эрдьигэттэр түмсэн, санаабытыгар сири-сиһи сиксигинэн кэрийэ сатыыбыт да күнтэн күн үтүктүспүт курдук кураанаҕы көрдөрөн субуллар. Арай биир күн муммат баҕаттан кэннибитигэр хаалар просеканы ааҕан, киэҥ толоону ойоҕолуу хаамтаран эрдэхпинэ биһигиттэн үргэн уонча хабдьы көтөн тирилээн, хараарар талах күөнүгэр кылбаара тэлээрэн ырааппакка түстүлэр. Күтүөт кыайа-хото көрбүт көтөрдөрүн кэннилэриттэн эккирэтэн иһэн, отой атын сиринэн туораан үллэҥэлээтэ.
Мин кэлэйэн сиргэ силлээн иһэн, утары томтор сирэйигэр хара куоска ойуолаан уунаҥнатан эрэрин таба көрөн, оройбор «киис» диэн санаа охсулларын кытары соноҕоһум кэлин атаҕар ньахчас гына олоро түһүөр диэри тиҥилэхтээн соруйан, дулҕаны-симилэҕи аахсыбакка атара сэлииннэн түһэрдим. Күтүөт да аһыылаах удьуорун өһөх хаана уһуктан, муҥунан эккирэтэн чугаһатан эрдэҕинэ кииһэ эниэ үрдүгэр соҕотох, төбөтө тостубут муҥураат маска өрө куһугураан тахсан, саһар сир көрдөнөн үөһэ-аллара сүүрбэхтээтэ. Аһаҕас сир силлиэтигэр оҕустаран мутуга-лабаата суламмыт, ардаҕы-сирдэҕи аһардан төрдө эмэҕирэн үйэтэ кылгаабыт мас, киис сытыы тыҥырахтарынан хатанан сундулуйа сүүрэкэлиир кэмигэр, куура хаппыт субатын кубархай хатырыга ыһыллан тэлээрэ саккырыыр.
Тохтуу түһэн олоро түһэр кэмигэр ытан ыллым. Соһуччу бултан хайабыт да үөрүүтэ үлүгэр быһыылаах, ыпсыбат уоспуттан тииһим тоҥорго дылы, ытым да хайҕал эрэйбиттии кутуруга эйэҥэлээн сирэйбин-харахпын кэтэһэр. Үөрдэ-көтүтэ кырыа бытыгын имэрийэн тымныы инчэҕэй муннуттан сыллаан ыллым, ол быыһыгар «манныгы көрдөө» дии-дии кииспин үҥүлүтэн налыччы сытырҕалатан хаанын салаттым.
Хас эмэ күн халтайга хааман санаам саппаҕыран мөлтөөбүт киһини Байанайым барахсан аһына көрөн, ыппын хабдьылары батыһыннаран маанылаах кыылын муннун анныгар ыга анньан сирдээн бултаппытыгар махтанан, муҥураат маспыт анныгар мутугу хомуйан кутаа оттон «сыт» таһаардым. Өйүөбүн ороон туора баран сыппыт ыппын ыҥыран, аспын аҥардаан биэрбиппэр өйдөөбөтөх курдук тутуннар да аккаастана барбата, аҕыйахта хабыалаан уоһун-тииһин саланна.
Туохтан хайҕаммытын-таптаммытын өйдөөбүт ыт, иннибэр түһэн чыс кутуйах хаарга бытыгырыыр ороҕуттан саҕалаан тибиигэ көмүллэн омооно оҥойор эргэ тайах суолун барытын чинчийэ кэринэн, отуубутугар сөпкө эргилиннибит.
Күөспүн оллоонтон оһоххо көһөрөн, хаста да төхтүрүйэн тыаҕа тардан-үөскэ анньан, сылытан-сойутан тэпсэҥэлиэхпэр диэри Баһылайым биллибэтэ. Киһибин кэтэһэн балааккаҕа киирэ-тахса көрдөххө, арыллыбыт куйаар оройуттан Чолбон сулус чорбойо чаҕылыйан, дөйө тоҥмут тайҕа уорҕатын тымныы уотунан ыһыахтыы хаарыйар…
Ыкса түүн сылааска таттаран нуктаан эрдэхпинэ таһырдьа Күтүөт үрэн, киһим иһэрин сэрэйэн кутаа сөҕүрүйбүт чоҕор туос анньан үрэн сирилэтэн, хаппыт мутук уоту хабан умайыыта хардаҕас быраҕан эбэн биэрдим. Өтөр буолбакка Баһылай аттыын бэйэлиин муус кыаһаан кырыаны бүрүнэн бэрт ырааҕынан тэлэһийэ сылдьыбыттара тастарыттан көстөн, чигдитийбит ыллыгы хоочугуратан кэллилэр.
Баһылай «Хайа розыскник быраат промысловик убайгар чэйиҥ бэлэм ини» диэбитинэн саҕынньаҕын устан тэбэнэн-сахсынан барда. Киһибэр тэскэччи эт симиллибит суматын түһэрэригэр көмөлөһө сырыттахпына, ыттара төннөн истэҕинэ талахха аһыы киирбит тайаҕы үрэн хаайбыттарын бултаан, онтун дьаһайан тардыллыбытын эттэ. Мин булпун көрөн «хор, Байанайыҥ саарба талыытын маанылаабыт, итиччэ бултаабыт ыт билигин барыаҕа» диэн көх-нэм буолан санаабын көтөхтө, бэйэтэ күннээҕи булдугар икки киискэ холбуу суулаан тоҥоро ыйаата.
Көҥүл күн тарбахха баттанар аҕыйаан, үлэҕэ тахсар чугаһаан тутуһан көрөр кэмнэр ыган бардылар. Хаалбыт күннэри халлаан сатарыйар тымныытын аахсыбакка, булан ылан бултаабатарбыт да суол-иис көрдөнөн кыахпыт иһинэн кэлэ-бара сатыыбыт. Баһылай эппитинии, Күтүөт кииһи үрүөҕүттэн чыҥха атын ыт буолла. Ат атаҕыттан арахсан, харах далын таһынан сырыырҕаабатар да кэм инники түһэн ирдэммитэ буолар. Мин да сылгытыйан, тоҥору тулуйсар, сылайары аһардар буола чэпчии быһыытыйдым. Сылдьа үөрэнэн туора-маары сыыйыллар солооһуннары бата, күнүнэн-ыйынан сирдэтэн хаамар ыырбыт кэҥээтэ.
Биир күн түһүү сирбититтэн ыраах сытар от үрэҕи батан иһэн, киис субу ааспыт саҥа суолугар кэтиллэ түстүбүт, бэл кыраһаҕа хаалларбыт сааҕа ситэ тоҥмотох. Ытым субу ситэ баттыах курдук омуннаахтык ойуолаан сойуолаһан бурҕайда. Мин даҕаны аппын тиэтэтэн кэннилэриттэн хаамтардым. Ытым хаарга хаалларбыт суолун көрдөххө, сүтэрэ-сүтэрэ төттөрү киирэн кииһин суолуттан арахсыбакка ирдиир курдук. Биирдэрэ да эккирэтэллэрин билэн, туох да таба үктэммэт тайҕа дьаппарааҕын талан, симилэх талах быыһынан кыбылла куотан, мыраан үрдүгэр сэрдьэҥэ бэскэ таҕыста.
Күөрэ-лаҥкы түспүт иирбэ-таарба мастаах лааҥкы ойуур кэнниттэн, бэс мастаах сис тыа ырааһа-сырдыга, салгынныын чэбдигэ киһини сөхтөрөр. Хотоол сиргэ тибии дьаптайа халыҥаппыт хаара үөһэ дабайан истэх аайы биллэ чарааһаан хаамарга да чэпчэки. Ытым ойор олуга кэҥээбититтэн сабаҕалаатахха кииһин чугаһаппыт курдук. Куһаҕана күн киэһэрэн бороҥуй түһэн барда. Хараҥаҕа ыллардыбыт да ыттыын бэйэлиин кииспитин көрбүтүнэн куоттарар булчуттар буоллахпыт.
Күтүөт мыраан үрдүгэр аһаҕас сиргэ кииһин суолун сүтэрэн, төттөрү-таары сүүүрэн булумахтана сылдьарыгар тиийдим. Баһылай сүбэтин өйдөөн, бэс чагда киэҥ аһаҕас сирин эргийэ көтөн, ханан да киис хаарга умсан тахсан барбыт суолун булбакка ыппар төнүннүм. Күтүөт сир хайа ыстаммыт аҥхайыгар муннун батары анньан «пус» гына ытырдан төбөтүн илгиэлэнэр, кыыла чугас быһыылаах, абатыгар ыйылыы-ыйылыы хаһар да тоҥ буор кини тыҥыраҕар бэриммэт, уордайбыт омунугар тииһинэн түһүөлүүр. Ыппар көмөлөһөн синньигэс мутугунан сир хайаҕаһын булкуйдум да туох да баара биллибэт, арахсыбакка мөхсөрүттэн сылыктаатахха аҥхай түгэҕэр кирийбит быһыылаах.
Ити икки ардыгар халлааммыт хараҥаран, тугу тобулан кииһи хайаҕастан оруурбун толкуйдуу таарыйа хаары бүрүнэн логлойо сытар мас үрдүгэр олорон табах уматынным. Амынньыар-мутук уматан, бэс күөх лабаатын эбэн буруо таһааран, киирбит сириттэн холдьохсон көрөр санаалаах туран эрдэхпинэ, олорбут маһым аннынан туох эрэ мөхсөн тилигирээтэ. Соһуйан маспын өрө тардан эмэҕирбит көҥдөйүн өҥөс гыммытым икки уоттаах харах кылахачыһа көстөн, көхсүн тыаһа күрдьүгүнээбитинэн көҥдөй түгэҕэр түһэн иҥнэн иһийдэ. Мин бэргэһэбин туура тардан көҥдөй хайаҕаһын бүөлүү анньан ыппын ыҥырдым. Күтүөт көтүөккэлээн кэлэн, хаайтаран олорон боотурҕаан чардыргыыр кииһи үрэн, маска тииһинэн түһэн хадьырыйталаан ылла. Ыппын оччо эрэммэппин, мүччү тутан куоттардыбыт да мэлийэбит. Уһуннук толкуйдуу барбакка өйүөм мөһөөччүгэр сир лабыктатын толору хаалаан дүлүҥ көҥдөйүн бүөлүү анньан, ыҥыыр кэннигэр хам тардан төргүүлүү баанан, кэлбит суолбутунан төннөн хаамтаран бардым. Окко-маска тарыырданан, эбиитин күнү быһа өл хаппакка сылдьыбыт соноҕос эстэн, сиэтэр күүһүнэн хааман түүн оройо отуубутун буллубут.
Ындан кэлбит дүлүҥмүн Баһылай дьиибэргээн эрдэҕинэ маспын тоҥсуйбуппар иһинээҕи харамай өһүргэнэн чардыргыы түстэ. «Отой остуоруйаҕа кэпсэнэр курдук сырыылаах бырааккын», – диэн күлэн лэһигирэтэ-лэһигирэтэ сүгэ аһыытынан дүлүҥҥэ кыра хайаҕас оҥордо, сэрэххэ Лаайканы аттыгар аҕалла. Ол кэннэ дүлүҥ көҥдөйүгэр дьоҕус капкаан уураат умайа сылдьар мутугу хайаҕаска анньарын кытары капкаан эстэр тыаһа иһилиннэ, тута тимир ытарчаҕа ыбылы ылларбыт кииһи мөҕүһүннэрбитинэн көҥдөйтөн ороото… сатабыл диэн итинник.
Ити курдук өрдөөҕүтэ, оҕо эрдэхтэн булсан билиҥҥэ диэри ситими сүтэрбэккэ билсэр доҕорум, саха саарына Дьөгүөрэп Баһылай Сүөдэрэбис – Мохсоҕол Баһылай аҕыйах хонук иһигэр 2 тайаҕы, 18 кииһи, 1 сиэгэни бултаан сөхтөрөн, Байанайдаах кутаатыгар сыһыаран, байым булка тиксиһиннэрэн, бу олохпор умнуллубат бэлэҕи утары ууммута.
Геннадий ОТОВ.
