Тоһуттар тымныылаах тыйыс айылҕалаах биһиги дойдубутугар өбүгэлэрбит барахсаттар үйэлэр тухары тыыннаах хаалар туһугар аан айылҕаларыттан бэриһиннэрэр «ампаардаах астарыттан» саамай дэлэгэйинэн, эккэ-хааҥҥа иҥэмтиэлээҕинэн күөллэрин иччитэ Күөх Боллох оҕонньор бэрсэр бэригин собо, мунду балыгын ордук өрө тутан, тымтык маһынан ардьаах, туу оҥостон, сылгы кылынан куйуур, илим, муҥха баайан, онон бултаан, балыктаан аһаан-сиэн, тыыннаах хаалан биһиги кинилэр сыдьааннара баччаҕа тиийэн кэллэхпит. Ат, оҕус көлөлөөх, бэрт боростуой, кэмчи бултуур тэриллээх оччотооҕу биһиги өбүгэлэрбит төһө бэйэлээх куһу-хааһы сууһарыахтарай, собону-мундуну оруохтарай. Бука билиҥҥи кээмэйинэн тэҥнээтэххэ, бэрт дуона суоҕу айылҕа баайыттан көҕүрэтэн эрдэхтэрэ.
Тыытыллыбатах тыыннаах айылҕа, оо, былыр күөл-күөл аайы төһөлөөх кус-хаас, мунду-собо үөскээн сырыттаҕа. Бэл биһиги 70-лаах дьон өйдүүрбүтүгэр, күһүҥҥү алаастарга күөл үрдэ көстүбэт куһа-хааһа мустара, аҕаларбыт күөл аайыттан бэрт боростуой быыкайкаан кыл муҥханан хастыы да хоппо балыгы күһүн аайы тиэйэн кэлэллэрэ.
Билигин киһи үксэ хастыы да араас мааркалаах саалаах, аныгы «сиэмэх» илимнээх, муҥхалаах. Алаастарбыт күөллэрэ уолан, үгүс нэһилиэктэргэ балыктара-мундулара эһиннэ, куспут-хааспыт эмиэ эстэр кутталланна.
Ол эрээри ырааҕы ырыҥалыыр өйдөөх-төйдөөх ыччаттаахпыт. Айылҕаны харыстыыр үлэ-хамнас кэлин балачча тэнийэн эрэр. Билигин төрүү-ууһуу кэлэр көтөр кынаттаах бииһин биир-икки сыл сааһын булутууру кытаанахтык бопсон, күһүнүн арыый хойутаан (балаҕан ыйыттан) бултууру көҥүллүүр буоллар, арааһа, куспут-хааспыт дэлэйиэ этэ. Оттон балыгы бултааһыны салгыы өссө бэрээдэктиэххэ, улахан күөллэри биирдии-иккилии сыл «сынньатыахха», балыгы үөскүүрүн, тупсарын кэтэһэ түһүөххэ.
Балыктаах күөлү «сынньатары» үгүс кырдьаҕас булчуттар сөпкө туруорсаллара өрдөөҥҥүттэн биллэр. Улахан эбэлэр икки-үс сыл муҥха түспэтэҕинэ, балыктара аһара хойдорун, тупсарын хас да күһүн муҥхаҕа сылдьыһан, илэ харахпынан көрөн, олус сөҕөн-махтайан турабын.
70-с сыллар бүтүүлэригэр икки сыл субуруччу сайын эрдэттэн саҕалаан Сахабыт сирин үгүс улуустарын үрэхтэрэ халааннаан, күөллэрэ толору ууланан, балыктара хойдон, тупсан барбыттарын, арааһа, үгүс саастаах дьон өйдүүр буолуохтаахтар. Курбуһах нэһилиэгин ытык-мааны кырдьаҕаһа Окоемовка (Быччыылык) бөһүөлэгин олохтооҕо, сэрии, үлэ ветерана Петр Иннокентьевич Местников Ухарыкы диэн ааттаах улахан Эбэтин «сынньатан» баран, 1980 с. сэтинньи ый саҥатыгар хас да нэһилиэк дьонун мунньан уонча муҥханан тардарын туһунан истэн, Бороҕонтон «Жигули» массыынанан куугунатан тиийдибит. Сарсыарда 9 чаас саҕана. Эбэҕэ уу киирэн хаата толору.
Тиийбиппит Уус-Күөллэрэ үс муҥханан, Окоемовкалар икки муҥханан, Бэйдиҥэлэр, Сыырдаахтар, Орто-Эбэлэр, Арыылаахтар эмиэ бэйэлэрэ муҥхалаах, сүүһүнэн киһи хайыы-үйэ кэлэн үлэ-хамнас ырааппыт. Бары Бүөтүрбүт эрдэ кэлэн үктээн биэрбит туонатынан түһэн, сорох муҥха күрэтэр, сорох муҥха күөллэрин атахтарыгар балыгы хаайан ылар сыаллаах эбиттэр. Бороҕонтон да арааһа, сүүсчэкэ киһи кэлбит бадахтаах. Кэлээт да муҥхаһыттарга сыстан, үлэлээн-хамсаан бардахпыт дии.
Уонча муҥха маҥнайгы түһүүтүгэр үксүгэр эһии балык кэллэ, көннөрү аҕыйах мүнүүтэлээх эһии буолбатах, иккилии-үстүү чаастаах тохтоло суох эһии балык кэлэн соһутта, ол иһигэр күрэххэ анаммыт муҥхаларбытыгар кытта. Быһа холоон күнүс үс чаастан уонча муҥха бары Эбэбитин салгыы ортотуттан саҕалаан илин баһын диэки барыы буолла. Эмиэ күрэтии, хаайыы сыаллаах-соруктаах. Ол иһигэр Уус-Күөллэрин саамай улахан муҥхалара ыгыы туонатыгар түстэ. 5-6 чаас саҕана муҥхалар тахсыылара саҕаланна. Эмиэ хас туонна аайы хастыы да чаастаах эһии балыга кэллэ. Ол иһигэр ыгыы туоннаҕа 6 чаастан 11 чаас түүҥҥэ дылы икки эһэринэн эр бэртэрэ солбуйса сылдьан көмүс хатырыктааҕы эһэ сатаан баран, муҥха ийэтин кыайан таһаарбакка, бобо баайан, балыгы ууга хаалларан, сарсыныгар кэлэн 2 чаас эһэн, муҥханы таһаарбыттар үһү. 20-чэ туонна тухары эһии балык – хас туонна эбитэ буолла. Чуолкайынан ким да билбэккэ хаалбыта. Балыгы үллэстии – ким хас кууллааҕынан, туох иһиттээҕинэн. Биир Бороҕоннооҕу табаарыһым «Москвич» массыынатыгар 6 куул собону тиэнэн барбытын өйдүүбүн. Оттон мин сабыс саҥа «Жигули-03» массыынабар биир быыкайкаан чулбуйа сытыйбыт кууллаах кэлбиппин. Мин эрэ буолуо дуо, 400-чэкэ киһиттэн үксэ биирдии эрэ кууллаах кэлэн, син биир харах халтарыйар баламат элбэх балыгы көрөн, астынан, үөрэн-көтөн өлүүбүтүн ылан ыкса киэһэ дьиэлээтибит. Онтон ыла Ухарыкы Эбэ муҥхатыгар кэлиҥҥи күһүннэргэ хаста да сылдьыбытым эрээри, оннук элбэх балык биирдэ да кэлбэтэҕэ.
* * *
Иккис киһи сөҕүөх аһара элбэх балык кэлбит түбэлтэтэ эмиэ 80-нус сыллар саҕаланыыларыгар Өлтөх нэһилиэгин Күөл Эбэ муҥхатыгар алтынньы йы бүтүүтүгэр буолбутун өйдүүбүн. Күөл Эбэ Арыылаах бөһүөлэгиттэн чугас соҕуруу диэки сытар биэрэстэ аҥарын кэриҥэ туоралаах, балтараа биэрэстэ усталаах, эмиэ оччолорго уу киирэн толору уулаах арҕааттан илин диэки сытар балачча улахан күөл. Бу сырыыга бэйдиҥэлэр бэйэлэрин улахан муҥхаларынан «бүлүүлүү» диэн ааттаан түһэрдилэр. Сураҕын иһиттэххэ ол олус улахан күөллэрдээх, элбэх соболоох Бүлүү сүнньүн улууустарын дьоно бу киин улуус балыксыттарын «кураанах муҥханы мууһу аннынан сүүһүнэн, тыһыынчанан ойбону аллара-аллара, үлэ бөҕөнү көрсөн, сэниэ сээбэс эстэн, мээнэ күнү быһа кураанаҕы соһон тахсар дьонунан» ааттыыллар үһү. Күөл Эбэ муҥхатын «бүлүүлүү» түһэрэн тардыллыбытын кэннэ өйдөөтөххө, биһигини ол дьон саамай сөпкө хомуруйаллар эбит.
Онон Бэйдиҥэ соҕотох муҥхатын Эбэ илин атаҕар чардаат аллара охсоот, 150-нии миэтэрэ усталаах уҥа-хаҥас кынаттары уонтан эрэ тахсалыы ойбону аллараат, тэниччи тардан, муҥха ийэтин ууга киллэрэн «иитэн» кэбистилэр. Муҥха кынаттарын тас өртүгэр балык куотар сирэ суох буолла. Муҥханы таһаарар чардааты эмиэ алларан, мууһун ыраастаан, эрдэттэн бэлэм оҥордулар. Оттон муҥхаҕа кэлбит сүүһүнэн киһини, хатыҥ «оҕотунан» (хахыйаҕынан) сэбилээн, Эбэ арҕаа баһыттан саҕалаан, 40-ча анньыылаах эрэттэри батыһа, кинилэр тэһэ охсон биэрбит кыараҕас ойбоннорунан ураҕастарын батары биэрэн, ууну оймоон, мууһу тыаһатан, балыгы харса суох илин диэки кыйдаттылар. Биир да киһи ордук-хоһу хамсаммат, барыта хамаанданан ойбонтон ойбоҥҥо тэбис тэҥҥэ сырсаллар. Ол курдук сарсыарда 10 чаастан саҕаламмыт күрэтии күнүс 1 чаас саҕана муҥха иитиллэн турар сиригэр чугаһыыр. Күрэтии ойбонун алларааччылар муҥха икки кынатын, ийэтин иилии эригйэн, балык ханна да куоппат гына ураҕастаах дьону туруортаан ууну оймуу, мууһу тыаһата турдулар. Онтон муҥха икки кынатын аҕыйах ойбону аллараат, тахсар чардаатынан сулбурута соһон ыллылар. Муҥхаларбыт кынаттара хара маҥнайгыттан балыктаах соһуллан истилэр. Үгэс курдук муҥханы соҕотох кыаллар киһи – туонаһыт таһаарааччы. Бэрт дэҥҥэ көмөҕө биир эмэ киһи кыттааччы. Бу сырыыга туонаһыппыт сыччах муҥха кынаттарыттан бэркэ буоллар уонтан эрэ тахсалыы миэтэрэни соһон таһаарда быһыылаах, онтон кэлин өртө кынаппыт иһэ толору балык буолла, биирдии кынакка иккилии-үстүү киһи саба түстэ. Чардааппыт иһэ эмиэ толору балык буолла. Ону харса суох эһии, быһыы саҕаланна. Муҥхабыт икки кыната аҥаардара да тахса илигинэ, киэҥ гына күрдьүллүбүт майдааммыт иһэ көмүс хатырыктааҕынан туолла. Маны көрөн туран муҥхабыт тойотторо: «Ыраах дьиэлээхтэр төһө кууллааххытынан өлүү балыккытын ылан дьиэлээҥ, манна мэһэй-таһай буолумаҥ», – диэн дьаһайдылар. Иннэ гынан муҥхабыт икки кыната да тахса илигинэ, үөрэппит уолбунуун физрук Валера Рожинныын биирдии быыкайкаан куулбутугар (кэм мин буолуо) өлүү балыкпытын хааланаат, мин массыынабынан Бороҕонноон хааллыбыт. Кэлин анаан сураһан төһө балык кэлбитин ыйыппыппар, олохтоохтор быһа холоон 60-ча туонна балык, ол эбэтэр 150-чэкэ куул буолуо дэспиттэрэ. Муҥха ийэтин түүн таһаарбыттар.
Дьэ бырылаан түһэн балык дии, биир туонаҕа 60-ча туонна балык буолан! Уонна бу Бүлүү балыксыттарын муҥхалыыр ньымалара биһигиттэн быдан ордугун, улахан сылаата суоҕун, быдан барыстааҕын көрдөрөн турар.
Муҥха диэни хаһан да көрбөтөх, күһүҥҥү балыктааһыҥҥа хаһан да сылдьыбатах киһи, кырдьыга, итэҕэйиэ суоҕун курдук.
* * *
Оттон отой дьиэбит таһыгар аһара бөдөҥ уонна эмис собо тыа быыһынааҕы быыкайкаан күөлгэ үөскээн, биһигини аһаппытын туһунан өссө биир түбэлтэни сэһэргиим.
Отучча сыллааҕыттан хас күһүн аайы Бороҕоннооҕу доҕотторбун Сэмэн Рожины, Сэмэн Бурцевы кытта эҥэрдэһэн, ПМК уолаттарын кытта үгүстүк сылдьыспытым. Биир субуота күн дьонум ханна барбыттарын билбэккэ, күнүс бэрт наҕыллык дьиэбэр эбиэттээри олордохпуна, ПМК суоппара Юрий Слепцов диэн эдэр киһи дьиэбэр көтөн түһэн: «Нестерович, дьоммут Ньамарҕаттаттан балык бөҕөнү ороон эрэллэр. Эйигин ыллара ыыттылар. Икки куулла ыл, балык элбэх», – диэн соһутта. Наҕылыйан аһыы олоруохпут дуо, сыыһа-халты уобалаат, утах иһээт, бэлэм УАЗ массыынаҕа олорон, Мүрү Эбэ илин баһыгар тыа быыһыгар сытар, дьиэбититтэн баара-суоҕа 8-7 биэрэстэлээх сиргэ көрүөх бэтэрээ өртүгэр элээрдэн кэллибит. Дьоммут муҥхаларын таһаарбыттар, балыктарын бөдөҥүн талан биир сиргэ чөмөхтүү сылдьаллар эбит.
Мин бу өрүү сылдьар, тыатыгар отоннуур, тэллэйдиир көлүччэбэр маннык элбэх, бөдөҥ собо баара буолуо диэн отой билбэт, сэрэйбэт этим. Онуоха эбии күөлүн анна барыта муох, охто сытар от-мас, бэйэтэ баара-суоҕа сүүсчэкэ эрэ миэтэрэ туоралаах, 250-чэ миэтэрэ усталаах бырыы да бадараан көлүччэҕэ киһи сатаан муҥханы да түһэрэр сирэ суохха дылы. Дьонум көлүччэлэрин билэллэрэ бэрт буолан, муҥханы ханна да иҥиннэрбэккэ, буору-сыыһы, оту-маһы, муоҕу орообокко, дьэ балык да бөҕөнү баһан тураллар эбит. Барыта 80-ча киһи маҥнай бөдөҥ собобутун түҥэтиннибит. Үгэс курдук атын күөллэргэ бөдөҥ собону ахсаанын ааҕан түҥэттии буолара. Оттон бу сырыыга 80-ча киһи улахан совковай күрдьэҕинэн толору түөртүү баһыыны ылбыппыт куул улахан аҥардыыта буолла. Балыгы сахалар илим хараҕын киэҥинэн кэмнииллэрин билэбит. Бу бөдөҥ соболорбут барыта 55-60-наах илимнэргэ тутар балыктар. Мин курдук кыра аһастаах киһи икки собону нэһиилэ сиир. Оттон кыра соболоох чөмөхпүт 6-лыы күрдьэх, ол эбэтэр биирдии улахан куул буолла. Бу кыра диир соболорбут даҕаны барыта 40-45-тээх илимҥэ тутуллар лэһигирэс балыктар этэ. Ньамырҕатта көлүччэ иччитэ Күөх Боллох оҕонньор олус да хатаҕалаан, соһуччу аһатан турар. Кэлиҥҥи сылларга илим үтэн, муҥхалаан көрөрбүт да, биир да балыгы ылбат буолбуппут. Хайдах барытын эһэ ылан ол күһүн олоччу бараан кэбиспиппит буолуо дуо? 2000 сылтан ыла Ньамырҕаттаҕа сылдьа иликпин. Баҕар балыктаммыт буолуон сөп, ону сураспыт суох.
Кырдьыга, улууһум атын улуу күөллэриттэн оннук эмис, бөдөҥ соболору сии иликпин диэтэхпинэ сымыйа буолбата буолуо.
Ити баара-суоҕа үйэ чиэппэрин аннараа өртүгэр күөл иччитэ Күөх Боллох оҕонньор хайдах курдук дэлэйдик, баламаттык аһаппыт-сиэппит үс түгэнин туһунан кэпсээн аһардым. Инникитин да күөллэрбит көмүс хатырыктаахтара көҕүрээбэтэр ханнык, ампаардаах аспыт аччаабатар ханнык диэн баҕара хаалабын.
Афанасий МАКСИМОВ-Көрдүгэн.
А.В.Баишев уруһуйа. 2018 с.
