Арассыыйаҕа 1861 сыллаахха саҥа ыраахтааҕы Александр II помещиктар крепостной бырааптарын тохтоппут. Крепостной олох диэн тугуй? Ол аата сыалай губерния, быһа холуйан билиҥҥи илин эҥэр оройуоннара ол сиргэ олорор крестьяннар биир помещик бас билиитэ буолаллар.
Кини сууттуур, үлэлэтэр, дьонун атыылыан сөп, публично холобура ыал аҕатын атыылаатаҕына ким да мөккүспэт. Өлөрүөн, таһыйыан, күүһүлүөн сөп. Күүс өртүнэн ханна баҕарар бэйэтигэр үлэлэтиэн, туттар сирин былдьыан сөп. Быһатын эттэххэ, губерния сүүһүнэн тыһыынча крестьяннарыгар таҥаралара, сууттара буолар. Бу Арассыыйаҕа Европаттан кэлбит строй. Нууччалар крестьяннарга, дьоҥҥо тыа сиригэр сыһыаннаһар бэрээдэктэрэ.
Саха сиригэр крепостной строй баар этэ диэн бигэргэтэр, оҕолору оскуолаҕа үөрэтэр сэбиэскэй кэмҥэ баара. Ол эрээри ол помещик курдук уонунан тыһыынча саханы таһыйбыт, атыылаабыт, күүһүлээбит киһини булан кэпсээбэттэрэ. Билигин оскуолаҕа революция иннинээҕи Саха сирин туһунан тугу кэпсииллэрин билбэппин. Крепостной строй сахаларга суох этэ. Онно сытар остуоруйабыт олохпут былыргы кистэлэҥэ.
Саха былыр бэйэтин абыычайдарынан салаллан олорбута. Воеводалар крепостной быраабы бэйэлэрэ эрэ олохтуу сатаабыттара. Бастаан саа-саадах күүһүнэн саха охсуспута, онтон өй күүһүнэн охсуһан дьаһааҕы чэпчэтэ сатаабыта, тоҥустар олох да бэриммэккэ туундараҕа куота сылдьыбыттара. Биһиги да дьоммут куота сатаабыттара. Сирбит киэҥэ көмөлөспүтэ. Ол эрээри саха бас дьоно воеводалар курдук буолбатахтара. Ыраахтааҕыга тиийэн үҥсэн, кэпсэтэн, тылларын ылыннарбыттара, саха омук туһатын тиэрдибиттэрэ. Онон воеводалар саха тумус дьонун истэр буолбуттара: алыс уоттууллара, өлөрөллөрө, аманат ылаллара тохтообута.
Сахалар аҕа ууһунан, холкуос курдук өйөһөн, хоргуйбукка көмөлөһөн, тоҥмуту ириэрэн олорбуттар. Ол абыычай олонхо философиятыттан олоххо киирбит. Айылҕабыт оччотооҕу булда-алда айахпытын ииттэргэ улаханнык көмөлөспүт. Ол иһин Аал Луук Мас аһатар-сиэтэр диэн өйдөбүл үөскээбит. Онон оттуур ходуһалаах эрэ киһи тыыннаах хаалар этэ диэн толкуй сыыһа. Холобура, Кэбээйи Ньидьили курдук күөлүн таһыгар олорон хоргуйан өллөххүнэ былыр күлүүгэ барыаххын сөп. Оннооҕор билигин да собо балыгы киин улуустарга тыраахтар хомуоһунан баһаҕын. Былыр тыаҕа куобах, туйахтаах элбэх буоллаҕа. Идэһэҥ суох буоллаҕына онон идэһэлэнэҕин. Кэлин саха бурдук үүннэрэн, мельница бөҕө оҥостон айаҕын хараммыта.
Федот ХАРИТОНОВ.
