Оҕо сылдьан сайылыкка көһүү бириэмэтигэр атыыр оҕустар харсыһыылара биһиэхэ киинэни көрөр курдук көстөөччү. Дьэ биһиги тула көтө сылдьан көрүү-истии, оҕустары үллэстии, киксиһиннэрии, оҕуһуҥ кыайтараары гыннаҕына ыһыы-хаһыы бөҕө буолааччы. Биир-икки харсыһыынан ким бу сайылыкка тойон буоларын быһаарсаллар, дьэ ол кэнниттэн сайылыкпыт чуумпуран, сарсыарда ынах-ньирэй маҥырааһына уонна түптэ сыта дьырылаан киирэн сарсыарда эбэтэр киэһэ буоларын биллэрээччи. Эһиилгитигэр ол кыайбыт, былааһы ылбыт оҕус оҕото элбэх буолар диэн дьоммут кэпсэтэллэрин истээччибит. Кэнники сааһыран баран санаатахха, бу атыыр оҕустар харсыһыылара айылҕа сокуонун быһыытынан хаан утарсыыта эбит, ким күүстээх, доруобай ол кэнэҕэски ыччатын хааллара сатааһына эбит.
Биһиги улууспутугар кэлии боруода оҕустар 60 сыллартан күүскэ кэлиилэрэ саҕаламмыта. Дьэ ол бириэмэҕэ соҕуруу дойдуттан холмогор уонна симментал боруода оҕустар саха ынаҕын хаанын уларытар сыаллаах хас ферма, сайылык аайы кэлбиттэрэ. Дьэ, бу оҕустарбыт улахаттарын, ыйааһыннара ыараханын киһи сөҕө көрөөччү, барбах аргыыйдык биһиги хаһаайыннарбыт диэбиттии хаамааччылар. Сайын сайылыкка тахсыыга бу оҕустар уопсай сүөһүнү кытта бары сайылыкка тахсаллар. Манна олохтоох атыыр оҕустар кэлии боруода оҕустары утаран, дьиҥнээх хаан тохтуулаах охсуһуу барар этэ. Биһиэхэ сайылык оҕолоругар дьиҥнээх киинэ буолар. Көрдөххө биһиги оҕустарбыт уҥуохтара куччугуй, ыйааһыннара кырата, 400-450 киилэ буолара, онтон кэлии оҕустар улахаттара, ыйааһыннара 800-900 киилэ этэ.
Биһиги Ыыстаах диэн түөрт дайаарка сайылыыр сайылыгар икки атыыр оҕустаах этибит, биирэ – Мээчик, иккиһэ – Трактор диэн ааттаах этилэр. Сайын сайылыкка кэлбиппит Мээчикпит суох, Тракторбыт баар уонна биир аарыма улахан хара эриэн кэлии боруода оҕус баар, ыйааһына биһиги оҕуспутун быһа холуйан икки төгүл баһыйар быһыылаах этэ. Сайылыкка кэлээт ол киэһэттэн оҕустарбыт харсыһыылара саҕаланна. Биһиги эккирэтэ сылдьан көрүү-истии, ким саҥа оҕуһу, ким бэйэбит оҕуспутун ылан дьэ ыалдьыы, киксэрии бөҕө буоллубут. Бу сырыыга сайылыкка көһөн кэлбит бостууктарбыт, ыанньыксыттарбыт, олохтоох лесничэй поляк Любитскай Баһылай, мас кэрдээччи олохтоох нуучча Столяров Анатолий оҕолорун кытта мустан оҕустары хайдах харсыһалларын көрүү, айдаан-куйдаан бөҕө буолла. Ол быыһыгар сайылыкка көһөн кэлбиттэрин “сылаас” чэйинэн бэлиэтээбит да дьон бааллар.
Харсыһыы иннигэр оҕустарбыт дэлби сири хаһан, буору-сыыһы бэйэлэригэр куттан, саахтаа да саахтаа буоллулар. Ол эбэтэр ити бэлэмнэнэр улахан охсуһууга, харсыһыыга былчыҥнарын, санааларын, ньиэрбэлэрин бэлэмнииллэр эбит. Дьэ, онтон түсүһэн кэбистилэр, муос тыаһа лаһыгырыы түстэ, сирэйдэрэ-харахтара уларыйда, хааннааҕынан көрдүлэр, улаханнык хаһыытаан-айаатан дьэ күүстээх кыргыһыыга кииристилэр. Биһиги оҕуспут кырата биллэр, бастакы түсүһүүгэ кэлии оҕус хам түүрэ анньыах курдук буолбутун Тракторбыт сүр түргэнник балаһыанньатын уларытан, дьэ тэҥҥэ харсыста. Оҕуспут төһө да атаҕа кылгаһын, ыйааһына кыратын иһин олус түргэнник хамнанан, кэлии оҕуһу икки өртүгэр түһэ сылдьан анньыалаан балайда күүстээх утарсыыны оҥордо. Ити курдук харсыһан сайылык күөх кырсын хара буор оҥордулар.
Сайылык күнэ киэһэрэн улахан дьон сынньана бардылар, биһиги оҕолор хаалан көрө сырыттыбыт. Дьэ, манна сөҕөн турабын, саха оҕуһа төһө да кыра буоллар бу улахан оҕуска отой кыайтарбат эбитин. Эмискэ кэлии оҕус саннын хаан тахсыан тухары астаран, эмискэ туора ыстанан барда. Биһиги үөрүү бөҕө. Оҕуспут барахсан кыайбыт киһи быһыытынан улаханнык айаатыы-айаатыы үөрдэрин диэки бара турда, төһө да улаханнык доҕолоҥноотор.
Сарсыныгар боруода оҕуспут кэлбит. Киэһэлик балайда уһуннук бэлэмнэнэн баран, буору хаһан, дэлби айаатаан-мөҥүрээн эмиэ кииристилэр. Кытаанах киирсии манна буолла. Муостарын тыаһа лап-лаһыгырас, сороҕор иккиэн сөһүргэстээн ылаллар, сыыҥк-сыраан субуруйда. Утарыта анньыһыыга биһиэнэ кырабын диэбэт, отой тэбис-тэҥҥэ анньыһар, онтон төбөтүнэн булкуйууга боруода сороҕор баһыйа тутар буолан иһэр. Ол гынан баран биһиэнэ түргэнник хамнанан уонна үчүгэйдик аһаран биэрэн адьас ыга түүрэ-хам астарбат этэ. Хабыр хапсыһыы бүтэһигин диэки оҕуспутун боруода тоҕо солоон түһэрэн ойоҕоско тыастаах баҕайытык “кип” гына саайда, онуоха оҕуспут туора ойон куотта, сайылык тыатыгар түһэн хаалла. Сорохтор үөрүү бөҕө, онтон сорохтор хомойуу буоллубут.
Ити курдук оҕустарбыт кыайтардахтарына тыаҕа баран баастарын оһорунан, сынньанан кэлэ-кэлэ сайыны быһа киирсии кытаанаҕа. Оччолорго Остуолбаҕа икки улахан сайылык баара, олорго барыларыгар саҥа боруода оҕустар кэлбиттэрин биһиги сахабыт оҕустара сүөһүлэригэр чугаһытымаарылар хабараан хабырыйсыы буолар этэ. Онтон саха атыыр оҕустара быраактанан өлөрүллүбүттэрэ. Сайылыкка иккилии боруода оҕустар кэлэр буолбуттара, олор бэйэ-бэйэлэрин кытта харсыспат, үөрдэрин былдьаһан охсуспат этилэр. Ол иһин урукку курдук айдааннаах айаатааһын сайылыкка иһиллибэт буолбута. Сахабыт сүөһүлэрэ, оҕустара уҥуохтара кыраларын иһин, кылаас быһыытынан эстибиттэрэ.
Сааһыран баран толкуйдаан көрдөххө, саха атыыр оҕустара атын хаан киириитин улаханнык утарсан көрсүбүт эбиттэр. Бэйэлэриттэн төһө эмэ улахан оҕустары кытта куттаммакка харса суох харсыһалларын киэн туттан көрөр этибит. Тыһыынчанан сыл устата иитиллэн, бэйэбит тыйыс айылҕабыт отун-маһын сиэн, ыраас уутун иһэн иҥэринэн үөскээбит сүөһүбүтүн бэйэбит үөрэхтээх учуонайдарбыт бородууксуйата кыратын иһин улахан дьаһал быһыытынан эспиттэрэ. Ынахтарбыт хойукка диэри төрүөхтэриттэн хас тоҕус атыыр ньирэйтэн биирэ эбэһээт атыыр оҕуска аналлаах сахалыы быһыылаах-таһаалаах, мөҕүрээбитинэн оҕус ньирэй түһэн кэлэрэ, көр, оннук күүстээх удьуордаах (геннаах) эбиттэр сүөһүлэрбит.
Арай Дьааҥы биир бастыҥ киһитэ, учуонайа, учууталбыт Романов Пётр Аполлонович элбэх научнай үлэлэри суруйан, олохтоох сүөһүбүтүн имири эһэри улаханнык утарсан турар. Кини дьүккүөрдээх туруорсуутунан сахабыт сүөһүтэ Эбээн-Бытантай улууһугар эрэ хаалбыта. Билигин хаттаан сөргүтүллэн саха сүөһүтэ үөскээн эрэрэ тыа дьонун улаханнык сэргэхситэн эрэр.
Бу күннэргэ Москва куоракка буолбут улахан быыстапкаҕа саха ынаҕын этэ хаачыстыбата үчүгэйинэн кыһыл көмүс мэтээли ылбыта тыа дьонугар улахан үөрүү буолла. Саха сүөһүтэ ыраах суола-ииһэ суох сирдэригэр, уу ото элбэхтик үүнэр хоту улуустарыгар күүскэ иитиэххэ баара. Учуонай Романов П.А. уонна саха ынаҕар аналлаах Дьааҥы сиригэр өйдөбүнньүк пааматынньык туруорар буоллар, өссө үчүгэй буолуо этэ.
Сылгыһыт УОЛА.
