Физкультура уонна спорт эйгэтигэр кыра да соҕус сыһыаннаах киһиэхэ олимпийскай оонньуулар хайдах курдук улуу бырааһынньык буолалларын бары үчүгэйдик билэбит. 1980 сыллаахха олимпийскай оонньуулар Москваҕа ыытыллар буолбуттарын бары даҕаны долгуйа истибиппит.
Мин дойдубут иһигэр ыытыллар спорт улуу форумун баран көрбүт киһи диэн испэр баҕарар этим, ол гынан баран ол ыра санаабын олоххо киллэрэрбин быһаарбат этим. Онтон болдьохтоох кэм өр күүттэрбэккэ тиийэн кэлбитэ. Оччолорго мин Болтоҥо оскуолатыгар учууталлыы сылдьарым. Олимпийскай оонньууга турист быһыытынан Саха сириттэн балачча киһи көрө барыахтааҕын туһунан иһитиннэриилэр элбээн барбыттара.
Оччолорго мин оройуон волейболга сборнай хамаандатын чилиэнэ этим. Ол эрээри спортсмен быһыытынан оройуон делегациятын састаабыгар киирэргэ ол тугу да эппэт этэ. Чурапчы спортивнай оройуон буолан көҥүл тустууга Союз, Россия чемпионнара кэмэ суох этилэр. Онно эбии спорт атын көрүҥнэригэр миигиттэн үрдүк көрдөрүүлээх киһи адьас элбэх этэ. Арай ханнык эрэ кыра эрэл кыымын оччолорго биир дойдулааҕым, быраатым Петров Дмитрий комсомол райкомун бастакы секретарынан үлэлиирэ биэриэн сөбө. Өссө кыһын биир түгэҥҥэ туох эмэ кылам гыннаҕына көмөлөһөөр эрэ диэн киһибэр эппиттээхпин уонна онтукайбын умнан кэбиспитим.
Дима иллэҥ буоллаҕына биһиэхэ тахсан сынньанааччы, бултааччы. Оччолорго биһиги саҥа дьиэ туттан Таатта өрүс уҥуор олорорбут. Дэриэбинэҕэ тахсарга быһалыы тыынан туоруурбут. Сайын ортото киэһэ арай үрэх уҥуор мотоцикл кэлэн тохтоото уонна дуорааннаах куолас “тыыны туоратыҥ эрэ!” диэн хаһыытаата. Куолаһыттан Дима буоларын тута биллим уонна куолаһа эрчимнээҕиттэн туох эрэ боччумнаах наадаҕа кэлбит быһыылаах диэн хайдах эрэ сэрэйдим.
Арай уҥуор устан тахсыбытым, киһим дорооболоһон баран дьоһуннаах баҕайытык туттан туран түөһүн сиэбиттэн лоскуй кумааҕыны туттаран кэбистэ. Аһан көрбүтүм «Кронников утверждён на второй поток в Олимпиаду, прибыть в Якутске в такое-то время” диэн буолан таҕыста. Соһуйан ууга олоро түһэ сыстым. “Кырдьык дуо?” – диэн киһибиттэн туоһуласпыппын “ама, хайдах сымыйалыахпыный” диэн буолла. Ол киэһэ үөрэн-көтөн сууйан-тараан кэбистибит.
Онтон тэринэ-оҥосто охсон куораттаатым. Кэлин билбитим бэйэтигэр ананан кэлбит путёвканы миэхэ биэрбит эбит. Комсомол линиятынан оройуонна 4 путёвка кэлбит. Куоракка киирэн үксүлэрэ комсомол үлэһиттэрэ баар группаларыгар түбэспиппин биллим. Кинилэр ортолоругар оччолорго аатыра сылдьар Аркадий Алексеев салайар «Айан» ансамбла баар эбит. Олору кытта кэлин биллиилээх дьон буолбут Александр Пахомов, Василий Винокуров, Иннокентий Птицын уо.д.а. бааллара. Бары да араа-бараа саастаах буоламмыт улаханнык табыллан сылдьыбыппыт. Саамай аҕа, ытыктыыр киһибит Социалистическай Үлэ геройа, капитан Михаил Спиридонов этэ. Оҕонньорбут улаханнык үөрэн-көтөн кэллэҕинэ киэһэ ужин биэрээччи.
Аан бастаан Олимпиадаҕа сылдьар дьоҥҥо күрэхтэһии тэрээһинэ ордук сөхтөрбүтэ. Ханна да тиий – барыта уурбут-туппут курдук кэмигэр ыытыллан иһэрэ. Онно эбии Москваҕа аан-бастаан сылдьар дьоҥҥо маҕаһыыннара баайдара сөхтөрбүтэ. Куруук маннык буоллаҕа дии санаабыппыт. Олимпиада кэмигэр анаан-минээн оҥорбут эбиттэр. Мин бэйэм чааспын чэпчэки атлетика күрэхтэһиитин ордук астыммытым. Кырдьык да спорт королевата буоларын дьиҥ-чахчы итэҕэйбитим. Оччолорго аатыра сылдьар спринтер кубинец Леонард икки төгүл табыллыбатаҕын көрбүттээхпин. Бастакыта 100 м финалга сүрүн утарсааччыта англичанин Аллан Уэас 8, кини 1 дорожкаҕа түбэһэннэр, киһитин хонтуруоллаабакка хаалан фотофиниһинэн хотторбута. Онтон эстафетаҕа полуфиналга 3 этапка туран передачаҕа паалканы сыыһа харбаан кэбиһэн мэтээлтэн адьас да илиилэрин соттубуттара. Кубинецтар паалканы биһиги курдук аллараанан куду анньан буолбакка, илиилэрин эрийэн аҕалан ытыска ууран биэрэр эбиттэр. Онтукайдара ол сырыыга табыллыбатаҕа. Онтон дьиҥинэн биһиги хамаандабытын куотан иһэллэрэ. Леонард курдук киһи этэҥҥэ сүүрбүтэ буоллар, арааһа, туох эрэ тахсар этэ. Биллэрин курдук, финалга Советскай Союз хамаандата бастаабыта.
Дьахталлар уһуну ыстаныыларыгар эмиэ ууга-уокка түһэр түгэн үөскүү сылдьыбыта. Финалга Союзтан 2 киһи тахсыбыта, оччолорго аатыра сылдьар Бойко диэн дьахтар бастыҥ көрдөрүүлээх этэ. Колмакова Татьяна диэн эдэр кыыс сэмэй көрдөрүүлээҕэ, тиһэх 6-с попыткаҕа диэри 4-с көрдөрүүлэммитэ. Тиһэх 6-с попыткаҕа Бойко 7 м түһэр, кинини Польша кыыһа 3 см ааһар. Онтон саамай кэнники Колмакова сүүрэн кэлэн ыстанар. Мин бастакы эрээккэ олорон көрдөхпүнэ маҥан бурҕас гынарга дылы гыммыта. Стадион уу-чуумпу буола түспүтэ. Застубу көрөр судьуйа мин санаабар кыһыл былааҕы хамсатан иһэн, маҥаны күөрэс гыннарар.
Стадион мэктиэтигэр тоҕо ыстана сыһар, бары ойон туран хаһыытыы турар эбиппит, ыраах түспүтэ сэрэйиллэр этэ. Мээрэй кэнниттэн 7 м 07 см буолан тахсар. Онон саҥа олимпийскай чемпионка баар буола туһэр. Хомойуох иһин, кэлин ити кыыспытын төрүт истибэтэҕим, баҕар фамилията уларыйбыта буолуо, курэхтэһэрин тохтоппута дуу?
Онтон тустуу саҕаланарын кытта сахалар бары онно муһуннубут. Хата билиэт сыаната чэпчэки буолан эрэйэ суох булабыт, куһаҕана диэн бииргэ сылдьар дьоҥҥуттан тус-туһунан сиргэ түбэһиэххин сөп. Ити кэмнэ бииргэ төрөөбүт кыра убайым Филипп Данилович-2 кэргэнэ Анялыын уонна оҕолорун илдьэ бэйэлэрэ күүлэйдии бара сылдьаллара. Кинилэр ыалга хос куортамнаан олорбуттара. Онтон биһиги группа Тимирязовскай академия студеннарын уопсайыгар олорбуппут. Онон убайым биһиэхэ элбэхтэ хоно-ыалдьыттыы кэлэ сылдьааччы, күрэхтэһиилэргэ да элбэхтик бииргэ сылдьыбыппыт.
Биһиги эрэнэр бөҕөспүт Павел Пинигин күрэхтэһиини адьас үчүгэйдик саҕалаабыта. 4-тэ чаҕылхайдык кыайан баран, монголга кэлэн буксуйбута. Дьиҥинэн төһө да очко ылсыбатахтарын иһин, монгол үһүс сэрэтиини ылан уһуллуохтаах этэ. Ону баара тустуу адьас бүтэрэ чугаһаабытын кэннэ көбүөр салайааччыта ыҥырбытыгар барбакка, киһитэ кыыһыран иккиэннэрин устан кэбистэ. Байбалтан биир түгэҥҥэ ону сураспыппар “наһаа возбудись буолан хаалбытым” диэн быһаарбыта.
Аатырбыт тустууктар убай-быраат Белоглазовтар чаҕылхай тустууларын көрөн астыммытым. Адьас сыаптаах ыты мүлчү ыыппыт курдук утарсааччыларын быһыта тыытан кэбиһэр этилэр. Онтон дьонноро үгүстэрэ Европа чемпионнара, аан дойду призёрдара буолааччылар.
Биирдэ аатырбыт боксёр, кубинец Теофило Стивенсон киирсиитин көрбүттээхпин. Автограф ылаары анньыалаһан көрбүтүм да, баҕалаах элбэх буолан сатаан чугаһаабатаҕым. Саамай сөхпүтүм – ханнык да бэрээдэги кэһии тахсыбатаҕа. Саалаах-сэптээх биир да киһи суох этэ. Милициялар бары маҥан параднай көстүүмүнэн сылдьаллара, бырааһынньыгы өссө киэргэтэр этэ.
Уопсайынан, спорт улууканнаах бырааһынньыга Советскай Союзка аан бастаан уонна тиһэх төгүл ыытыллыбытыгар турист быһыытынан кыттыбыппын олоҕум биир чаҕылхай түгэнинэн сыаналыыбын.
Николай КРОННИКОВ.
2020 с.
