Мин 1955-1959 сс. СГУ биолого-географическай факультетыгар үөрэммитим. Биһиги кууруска 14-15 уол үөрэнэриттэн, үс уол спордунан утумнаахтык дьарыктаналлара. Ньурба уола Проня Афанасьев – боксаҕа республика чемпиона, бастакы разрядтааҕа, Мэҥэ-Хаҥалас уола Тит Романов – дуобакка бастакы разрядтааҕа, волейболга факультет хамаандатын капитана этэ, үһүс уол Коля Дьяконов – сахаҕа үрдүк, көнө уҥуохтаах, хап-хара баттахтаах, сырдык дьүһүннээх, оччотооҕу кыргыттар бэлиэтии көрөр уоллара буолуо бадаҕа. Кини чэпчэки атлетикаҕа, ордук сүүрүүгэ элбэхтик кыттара. Коля факультеппыт биир бастыҥ волейболиһа этэ.
Сааһын тухары төрөөбүт Кэбээйитигэр биология, химия учууталынан үлэлээбит, хаар-маҥан баттахтаах оҕонньор Николай Афанасьевич кэргэнинээн, идэтинэн француз тылын учуутала Аграфена Афанасьевналыын биһиэхэ ыалдьыттаан, пенсиялаах дьон быһыытынан тиэтэйбэккэ ирэ-хоро кэпсэтэн-ипсэтэн бардылар. Олортон Николай сорох кэпсээннэрин эһиэхэ сэгэтиим.
Ыал ынаҕын тардыбыт эһэ
Аҕыйах сыллааҕыта Кэбээйи Куокуй диэн бөһүөлэгэр олорор Күлээйэптэр диэн ыал ынахтара, бөһүөлэктэн соччо ырааҕа суох сиргэ сыһыыга мэччийэ сырыттаҕына, эһэ тардыбытын дьон көрөн, бөһүөлэккэ ынахтаах ыалга тыллаабыттар. Онуоха дьиэлээх хаһаайын биир табаарыһыныын, тэлиэскэ прицептээх кытай тыраахтарынан ынахтарын өлүгүн харайа барбыттар.
Сэрэххэ сүнньүөх доруоп сааны ылбыттар. Тиийбиттэрэ, ынахтарын өлүгүттэн эһэ син балаччаны сиэбит, бэйэтэ баара көстүбэтэ үһү. Тиийбит дьон ынахтарын сэмнэҕин, тыраахтардарын тэлиэскэтигэр тиэнэн, дьиэлэригэр төннүбүттэр. Аара бөһүөлэк чугаһыгар, кэннилэригэр туох эрэ дьигиһийбитигэр, эргиллэн көрбүттэрэ, эһэ эккирэтэн кэлэн тыраахтардарын тэлиэскэтигэр ыстанан тахсыбыт уонна ынахтарын өлүгүн сытырҕалыы турар эбит… Дьон тыраахтардарын тохтотоот, эһэни икки хаамыылаах чугастан доруоп саа сүнньүөҕүнэн ытан өлөрбүттэр. Онон дьиэлэригэр ынахтарын сэмнэҕин кытта, эһэ өлүгүн тиэйэн аҕалбыттар.
Оччону көрөн баран Куокуй бөһүөлэгэр сөҕүү-махтайыы, сурах-садьык түргэнник тарҕаммыт. Сотору улуус айылҕатын харыстабылыттан, милиисийэттэн туһааннаах, дуоһунастаах дьон тиийэн кэлбиттэр. Күлээйэп көҥүл кумааҕыта суох эһэни өлөрбүтүн иһин, улахан суумаҕа ыстырааптанар буолбут. Ону төлүүр кыаҕа суоҕунан, өссө сууттаары, оройуон киинигэр Сангаарга илдьэн хаайыыга олордо сыспыттар. Элбэх мөккүөр, кэпсэтии эрэ кэнниттэн Күлээйэби көҥүллээн, дойдутугар ыыппыттар. Онон хаайыллыбакка, ыстырааптаммакка быыһанан, Куокуйугар төннүбүт.
Бөһүөлэккэ буолбут түбэлтэ
Сэбээн Күөл бөһүөлэгэр балыыһалара тыа саҕатыгар, бөһүөлэк кытыытыгар турара үһү. Балыыһа аттыгар, чугас пилорамаҕа, бөдөҥ-садаҥ, күүстээҕинэн биллэр эдэр нуучча киһитэ үлэлиирэ. Кини кэргэнэ балыыһаҕа техническэй үлэһит эбит. Кинилэр балыыһа аттынааҕы дьиэҕэ олорбуттар.
Биирдэ саас ыам ыйыгар, балыыһа аттыгар ол нуучча киһитэ суолга эһэни кытта уун-утары кэтиллэ түспүт. Эһэ онуоха ырдьыгынаабытынан саба түһээри утары сүүрэн кэлбитигэр, эр киһи эһэни икки сабырҕаҕыттан харбаан, утары анньа сатаабыт. Ол кэмҥэ эһэ киһини тыҥырахтаах баппаҕайынан окумалын, сирэйин охсуолаан балачча бааһырдыбыт.
Оруобуна ити бириэмэҕэ, балыыһаттан нуучча киһи кэргэнэ биир дьахтардыын бөх тоҕо диэн тахсыбыттар. Эһэ кинилэри көрөн, аны дьахталлар диэки сүүрбүт. Онуоха нуучча дьахтара улаханнык уолуйбатах. Сүүрэн кэлбит эһэни дьиэ сууйбут кирдээх уутунан, сирэйин саба ыспыт. Эһэлэрэ тохтоон илгистэн, булумахтана турдаҕына дьахталлар уонна эһэлиин хапсыспыт эр киһи үһүөн дьиэҕэ сырсан киирэн төлөпүөннээттэрин кытта, хас да саалаах булчуттар тута кэлэн, эһэни ытан өлөрбүттэр.
Туһахха иҥнибит эһэ
Өрдөөҕүтэ, Ньукулай букатын эдэр эрдэҕинэ, өссө эһэни, тайаҕы бултаһа илигинэ, билэр киһитэ кини туһаҕар тайах иҥнибитин эһэ сиэбитин булбут. Инньэ гынан ити миэстэҕэ кини эһэҕэ туһах иитэн хаалларбытын, бэйэтэ солото суоҕунан, баран көрөн кэлэллэригэр көрдөспүт.
Ньукулай бэйэтин курдук эдэр Ньууччахаан диэн уоллуун иккиэйэҕин атынан барбыттар. Киһилэрэ ыйбыт сиригэр чугаһаан, аттарын тииккэ баайан, туһахха сүүрбэччэ хаамыы чугаһыахтарыгар диэри туох да көстүбэтэ үһү. Ол бириэмэҕэ эмискэ эһэ, буорга хастыбыт оҥкучаҕыттан ойон тураат, иҥнибит туһаҕын тула мөхсөн кулахачыйбыт. Уолаттар турар сирдэриттэн ытыалаан, иккиэн биэстии сүнньүөхтээх ботуруоннара бүппүт. Онуоха эһэлэрэ мөхсүбүтүн курдук тохтооботох. Уолаттар ыксаабыттар, хата чэккиэстээх боторуоннаахтарынан ытыалаабыттарыгар эһэлэрэ дьэ хамсаабат буолбут.
Ньукулай этэринэн туһахха иҥнибит эһэ мөхсөр кэмигэр отой сыал суох буолар эбит. Кэлин эһэлэрин сүлэ сылдьан көрбүттэрэ, уонча сүнньүөҕүнэн биирдэ да үчүгэйдик таппатахтар, наар сиирэ-халты түһэрбиттэр.
Онон Николай Афанасьевич: «Кыһалҕата суох киһи анаан бултаспат сүдү харамайа эбит. Барахсан, ойууругар көҥүл босхо сырыттыҥ ээ. Биһиги диэки олохтоох эһэлэр киһини-сүөһүнү тыыппаттар, оттон торҕоотообут уонна оҕолоох эһэлэр дьоҥҥо-сэргэҕэ дьэ кутталлаахтар», – диир.
Пантелеймон ДАРБАСОВ.
