Саҥа дьыллааҕы өрөбүллэр бүтэһик күннэрин баттаһа, Куорунай улууһун Аһыматыгар олорор бырааппыт Аркадий Иванович биир кыыһынаан Нарыйааналыын, оҕонньордоох эмээхсин күнүскү чэйбитин иһэ олордохпутуна киирэн кэлэн эмиэ да соһуттулар, эмиэ да үөртүлэр.
Аркадий биир кыыһа Ньургуйаана Дьокуускайга оҕолор өрөспүүбүлүкэтээҕи 24-с научнай-практическай конференцияларыгар кытта хаалбыт эбит. Бу икки игирэ кыргыттар иккиэн туйгун үөрэнээччилэр, элбэх араас олимпиадалар, күрэхтэр кыттыылаахтара. Оҕолорбут барахсаттар этэҥҥэ эрэ сырыттыннар.
Аркаадьыйбыт булчут киһи буолан кэһиитин соһо сылдьар эбит. Аар тайҕа барахсан өлүүлээбит бэлэҕиттэн кырдьаҕастарга дьоһуннаах кэһиилээх киһи буолан биэрдэ. Хара улар бэрийэр бэрдин аҥаар илиитигэр кыбыммыт, бииригэр куул соһуулаах. Көҕөрүмтүйэн көстөр, уон араас толбонунан умайа оонньуур хара улар түөһүн, хап-хара төбөтүгэр уот кыһыл хааһын, кынатыгар уонна кутуругар баар кылбаа-маҥан бэлиэлэрин бу сэттэ уон сааспар диэри сырыы аайы саҥаттан көрөр курдук умсугуйан туран, астына-манньыйа көрөр буоллаҕым үһү! Былыр даҕаны, быйыл даҕаны бу кэһии диэн өбүгэлэрбититтэн кэлбит үтүө үгэспит, кини улаханыттан-кыратыттан тутулуга суох кими баҕарар долгута үөрдэрэ мөккүһүллүбэт чахчы буоллаҕа эбээт!
Эдьиийдэрэ барахсан, Нина Ивановна утары бэлэх мунньар түбүгэр түспүтүн арыычча тохтоттубут, аһылык кэннэ аргыый соҕус тэринээр диэммит. Дьэ, хата, мин түгэнинэн туһанан Аркаадьыйтан булт биир эмэ сонун соҕус түгэнин кэпсииригэр көрдөстүм. Төһө даҕаны бириэмэ ыгымын иһин, чэйдии олорон икки түгэни сэҥээрэн, аҕааччыларбар тириэрдэргэ сананным.
Бу түбэлтэ 80-с сыллар бүтүүлэригэр буолбут эбит. Балаҕан ыйын бүтүүтэ. Кус-хаас ааспыт, арай хойутаабыт анды уонна куба айанныыр кэмэ. Баччаҕа диэри тоҥмокко турбут элгээннэр икки түүн тоҥорон, килэччи көрөн кэбистилэр. Аркаадьый убайынаан Германныын от тиэйэ диэн оҥостон “Беларусь” тыраахтарынан бүтэһик оттообут “Бырыылаахтарыгар” хаалларбыт атырдьахтарын ылан ааһаарылар, отторугар тиийэн сэптэрин ылан сыарҕаларыгар баана сылдьыбыттар.
Онно өйдөөн көрбүттэрэ били күһүн Дунаайап Хабырыыс анньыбыт 40-ча андытын мончууктара хомуллубакка мууска былдьанан тоҥон турар эбиттэр. Ону көрөн уонна муус төһө халыҥаабытын бэрэбиэркэлии таарыччы күөлгэ киирбиттэр. Иккиэн иккилии уостаах саалаах эбиттэр. Аркаадьый саата кыҥыыр планката түһэн хаалан, ону оҥостор соло көстүбэккэ соннук сүгүллэ сылдьыбыт. Ботуруоннара, батарантаастара тыраахтарга хаалбыттар. Сааларын уоһугар эрэ баар эбиттэр.
Күөл кытыытыгар киирэн хаамса сырыттахтарына, арай туран сэттэ анды сирилэһэн киирэн били мончууктары эргийэн киирэн барбыттар. Хаста да анньынан көрөн баран муустан мэһэйдэтэн өрө көтө тураллар. Онтон кыһыйан Герман ыһыытыы түһэн баран төбөтүттэн бэргэһэтин туура тардан ылан андылар моччууктарын диэки быраҕан саайбыт. Бу бэргэһэ, били оччолорго үгүс киһи сөбүлээн кэтэр спец. таҥаһын бэргэһэтэ. Били тоҥсоҕой төбөтүн курдук оройугар үрүҥ быалаах, бэргэһэни кэҥэтэргэ, кыаратарга аналлаах, бэйэтэ хара таҥастан тигиллибит чараас уһун кулгаахтардаах баата истээх этэ.
Ол бэргэһэ мууска тэлээрэн тиийэн түһэн баран, тыал көмөлөһөн син балачча ыраах сурулаабыта, кырдьык даҕаны, кэлин өйдөөбүттэрэ отой анды курдук көстүөн сөп эбит. Ону көрөөт андылар эрийэ тутаат таҥнары анньынан кэбиспиттэр. Биһиги дьоммут аныгы эргиирдэригэр ытарга диэн бэлэм олорбуттар. Дьэ саа ылар сиригэр кэлиилэригэр ытан тигинэппиттэр. Икки түспүт эрээри хойобуун буолбуттар, дьэ уонна үөс диэки бара сатыыр мөккүөрүгэр түспүттэр. Аркаадьый эдэр киһи тыраахтарга ботуруон ыла ыстаммыт. Онтулара син балачча тэйиччи, 200-чэкэ миэтэрэ буолуо, аппата-дьаппата, дулҕата элбэх буоллаҕа.
Ол тиийэн хабыынаттан икки батарантааһы ылаат төттөрү ыстанар. Оо, онно Аркаадьый сирэйин-хараҕын көрбүт киһи баар ини! Дьэ үлүгэрдээх туттуу-хаптыы, көрүү-истии буолуо ээ… Ол тухары андылар арахпакка эргийэ сылдьыбыттар. Ити икки андыларын ытыалыы сылдьан өссө биир андыны эбиммиттэр. Ити күһүҥҥү анды оҕолоругар, баһылыктарын таба ыппыттара буоллар оҕолоро отой барыа суохтаах этилэр, оннук түгэҥҥэ түбэһэн турабын. Уолаттар бу бэйэлэрэ бултуур Эбэлэрэ, онон тыы ханна баарын билэр эбиттэр. Икки киһини уйар эргэ мас тыыны аҕалан, муустарын тоһоон андыларын син ылбыттар. Уолаттар ыттаахтар эбит эрээри, ол ыттара муустаах ууга киирбэт буоллаҕа дии. Онон уопсайа үс чаас курдук бадьыыстаспыттар.
Аркаадьый иккис кэпсээнэ. Бу түгэн кэннэ икки сыл буолан баран быһыылаах этэ, диэн кэпсээнин саҕалаата. Күһүҥҥү тайахха хаама сылдьар кэммит. Эмпэрээччи үүтээнигэр сытабыт, үс буолан. Бу үүтээн хаһаайына Аргунуоп Бииктэр буолар. Түгэнэ үрэҕэр олохтоох, сылгыһыт, байанайдаах булчут, киниэхэ Ис Дьыала миниистиригэр тиийэ кэлэн бултаан барааччылар. Бииктэр барахсан сахаҕа үрдүк уҥуохтаах, бэйэтин бэккэ кыанар сэниэлээх соҕус киһинэн биллэр. Сытыары-сымнаҕас майгылаах, куруук күлэн мүчүйэ сылдьар. Аһымалар улаханнык ытыктыыр киһилэрэ.
Аркаадьыйдаах матасыыкыллаах эбиттэр. Биир киһилэрэ “Хаахынайдаах” диэки баран хонон хаалбытын аҕала диэн матасыыкылынан онно баран испиттэр. Бу сиргэ Горнай улууһун табалара турар сирдэрэ. Горнай табата Саха сиригэр бөдөҥ табанан биллэр. Хотуттан тиийэ кэлэн ылан барааччылар, хаан тупсаран диэн ааттаан. Онон күрүө-хаһаа бөҕөтө, табаһыттар олорор базалара отой Эбэ үрдүгэр турар. Бу Эбэ собото бөдөҥө уонна өрүһүн балыгын хас да көрүҥэ баар буолан, дьон-сэргэ кэмэ суох элбэхтик сылдьар сирдэрэ. Билигин тула өттүгэр уонча үүтээн, дьиэ бөҕөтө. Мин быраапынаан эмиэ ити Эбэ арыы тыатыгар дьиэлээхпит.
Уолаттар бастакы күрүөнү аһан киирэн салгыы айанныыллар. Мантан антах сааны тыаһатар бобуулаах диэн буолар. Ол иһэннэр биир бэскэ олорор хара улары ыталлар. Онтукалара истэтэн ыраах баран түспүт. Ону эккирэтэ Павлов Куоста барар, матасыыкылга Аркаадьый хаалар. Кини матасыыкылы аһары көстүүлээх дии санаан биир аарыма улахан бэс анныгар илдьэн туруорар. Бэйэтэ матасыыкылын миинэн олорор, саата көлөөскөтүгэр сытар.
Сотору буолан баран киһитин саата тыаһаабыт, онон Аркаадьый ылла ини диэн эрэх-турах сананан олорбут. Дьэ ол олордоҕуна доҕоттоор, отой силлиэ тыаһын курдук тула өттө өрө куугунуу түспүт. Аркаадьый соһуйан төбөтүн ньыкыс гыммытын бэйэтэ да билбэккэ хаалбыт. Тула бирээмэ күнэ кытта күлүгүрэ харааран ыларга дылы буолбут. Ону кытта анныгар олорор бэһэ хатырыгынан, туорааҕынан ыһыахтанан барбыт. Хайа бу туох үлүгэрэ буолла диэн хантас гыммыта баара, баһаам элбэх хара улар кини бэһигэр кэлэн күүгүнэччи түһүнэн кэбиспит эбиттэр.
Алларааттан олорон хантан билиэҕэй, хастарын? Дьэ саҥалара үлүгэр, олорор лабааларыттан тутуһа сатаан хатырык хачыгырас үлүгэрэ. Сорохтор өссө да өрө даллаахтана олороллоро тыас-уус сүрдээх эбит. Тута санаабыт – хамсаатым даҕаны көтөн хаалыахтара диэн, онон хамсаабакка олорон киһитин кэтэһэргэ быһаарыммыт. Хайаан да көрөн ытыаҕар эрэнэн олордоҕо дии.
Куоста иһэрин ыраахтан көрбүт. Киһитэ эмиэ улардары билэн отой муннунан буору хоруйа сыспыт. Дьэ уонна тута бэстэринэн күлүктэнэн үөмэн киирэн барбыт. Чугаһаан баран биирдэ эрэ ытан биири түһэрбит, бука элбэхтэриттэн соһуйан буолуо, иккистээн ыппакка хаалбыт. Дьэ эмиэ силлиэ-холорук аргыстаах көтөн күлүбүрэһэн тахсан “суй” гынан хаалбыттар. Эмиэ уу-чуумпу налыйа тарҕаммыт. Бу айан көтөрдөрө, биирдэ эрэ ыттараллар. Арай киэһээ хонуктарыгар түбэспит киһи дьэ ылбахтаһыа этэ.
Биир дьыл күһүнүгэр, суолга үлэлии сылдьан, Бэрдьигэстээхтэн Маҕараска “ДТ-75” тыраахтарынан сир тоҥуута хортуоппуй тиэйэ диэн ааттаан айаннаатыбыт. Бу ааспыт үйэ 70-с сылларын бүтүүтэ. Оччолорго суол быстар мөлтөх. Онон “Ыаҕас ыйаабыт’ үрэҕинэн быһалыы айаннаатыбыт. Прицептээх тракторга түөрпүт. Трактор “Горнай” cопхуос киэнэ. Мин суол үлэһиттэрин хортуоскаларын тиэйэ барсан иһэбин. Дьонум тозовка уонна доруоп саалаахтар. Киэһэ түөрт саҕана үрэх эҥээрэ, икки өттө барыта мас көтөрө буолла. Кырыы улар уонна куртуйах. Айан көтөрдөрө диэн буолла. Биир пачка тозовка ботуруона бүттэ. Бастаан ыраахтан ытыалаан дэлби сыыһан баран, кэлин чугаһаан ытыалааммыт икки куулу толордубут. Онтон доруоп саанан киирсэн эмиэ отуччаны ыллыбыт. Сааларбыт сэбэ бүтэн, көтөрдөрбүт оннук олорон хаалбыттара. Дьэ, бойум бултуйуу этэ.
Ити курдук Аркаадьый биир эрэ чаас чэйдээри икки түгэни кэпсээн аралдьытан ааста. Бырааппыт үлэтиттэн быыс-арыт булла даҕаны, ойуурун диэки көрбүтүнэн барар.
Онон оҕобутугар байанайа барахсан уурбутун уларыппакка, анаабытын аралдьыппакка, үтэһэтин хааннаан, өрөр күөһүн хоргуннаан, үтүө хараҕынан көрөн аргыстаһа сырыттын диэн алгыспытын анаатахпыт буоллун! Дом!
Михаил ГОГОЛЕВ-Долгун.
Майа с.
