Тыа сирин бүгүҥҥү балаһыанньатын туһунан араас хайысхалаах этиилэр киирдилэр. Эргитэн өйдөөн көрдөххө Сахабыт тыатын сирин олоҕо биир сөптөөх хайысханы тутуһара билигин да кыалла илик диэн эрэллээхтик этэбин.
Бүгүҥҥү күннээҕи тыа сирин олоҕо хонон турдахпыт аайы таҥнары баран иһэр. Ол дакаастабыла сүөһүбүт, сылгыбыт, табабыт төбөнөн ахсаана аччааһына буолар. Сүөһүлээх-сылгылаах кэтэх хаһаайыстыба аҕыйах сылынан суох буолар куттала үөскээтэ. Үлэ суоҕа, кыра хамнас, кыра пенсия, эдэр ыччат тыаттан күрээһинэ олохпут нуорматын курдук буолла. Бу кыра ыстатыйаҕа тыа сирин олоҕун бары ыарахаттарын ситэрэн суруйар кыаллыбат.
Тыа сирин өрүһүйэр инниттэн быһаччы маннык этиилэри киллэрэбин:
1. Тыа сиригэр балаһыанньаны өрүһүйэр инниттэн – “Өрүһүллүү национальнай комитетын” (Национальный комитет спасения) тэрийиэххэ. Бу комитет толорор функцията, кыаҕа олус киэҥ буолуохтаах.
2. Тыа сирин төрдүттэн саҥалыы уларыта тутуу политиката ыытыллыахтаах. Ол сыала – ыччаты, эдэр дьону куораттан, промышленнай кииннэртэн төттөрү тыаҕа таһаарыы, олохсутуу.
3. Олохсутуу ирдэбиллэрин толорор инниттэн аныгылыы (куораттыы) хааччыллыылаах дьиэ-уот тутуллуохтаах. Ыччакка аналлаах инфраструктура барыта баар буолуохтаах.
4. Сыыйа орто, үрдүк үөрэх кыһалара тыа сиригэр көһөн тутуллалларын ситиһиэхтээхпит.
5. Ыччаты уонна үөрэх кыһаларын оҕолорун сайыҥҥы сынньалаҥ кэмнэригэр Саха сирин улуустарыгар үлэлэтэргэ-сынньатарга бары күүһү ууран тэрийиэххэ. Кый ыраах дойдуларга балык тууһата, омуктар ииктэрин-саахтарын ыраастыы ыытары төрдүттэн тохтотуохха.
6. Сүрүннээн булгуччулаахтык этэбин – саха ыччатын төрөөбүт-үөскээбит тыатын сиригэр көмөлөһөрүн өрө тардар инниттэн улуустар нэһилиэктэригэр ыыталыахха. Онно олохтоох уолаттары, кыргыттары кытта доҕордостуннар, инники олохторун төрүттээтиннэр. Саха омук быһыытынан тыатын эрэ сиригэр олохсуйан, төрөөн-ууһаан, силис-мутук тардан саха омугу ахсаан өттүнэн элбэтэр кыахтаах.
Бу туһаайыыга – атын суол суох. 34 улууһу, 450 нэһилиэги эргитэ тутан саҥалыы тэрийиигэ олус элбэх үп-харчы ирдэнэр. Мантан сиэттэрэн биир сүрүн боппуруос үөскээн тахсар, биһиги иннибитигэр турар.
Ол маннык: Саха сирин төрүт омуктара сахалар, эбээннэр, эбэҥкилэр, юкагирдар, чукчалар, долганнар төрөөбүт сирбитин, сирбит баайын, айылҕабытын, кини ресурсаларын бэйэбит бас билиибитигэр ылар инниттэн суверенитеттаах буолуохтаахпыт. Сиргэ, айылҕаҕа суверенитеты ыллахпытына эрэ сиртэн хостонор баайтан, айылҕа ресурсаларыттан федеральнай дуогабары түһэрсэн, онтон киирэр харчыттан туһанар кыахтанабыт.
Холобур, бастакы суверенитеппыт кэмигэр сир баайыттан киирэр харчыны федеральнай киини кытта аҥаар аҥаарга үллэстэр этибит. Улуу реформатор Б.Н.Ельцин үтүөтүн умнарбыт табыллыбат. Саха сирин сүрүн тутуулара ол кэмҥэ барбыттара.
Суверенитекка киирии, баайы-дуолу үллэстии сүрүн суолтатын этэн тураммын, маннык этиини оҥоробун: суверенитеты туһанаммыт сир баайыттан киирэр харчыны барытын тыабыт сирин саҥалыы, өбүгэлэрбит кэриэстэрин толорон эргитэ тутуо этибит. Итиннэ баһаам элбэх үп-харчы наада буоларын бары да өйдүүргүт буолуо.
Инники кэлэр кэмнэргэ омук быһыытынан хаалыахпытын баҕарар буоллахпытына соҕотох сөптөөх хайысханы этэрбэр эрэллээхпин.
Биһиги сирбитин, айылҕабытын, олор баайдарын-ресурсаларын бас билэргэ дьулуһабыт. Уоннааҕы олох атын хайысхалара бары интеграционнай уопсай сыһыаннаһыыларга киирэллэр. Ол аата сахалыы өйдөбүлгэ биһиги Россията суох олорбоппут, Россия биһигинэ суох олорбот. Манна хаһан да кэһиллибэт уонна кытаанахтык тутуһуллар киһи, омук бырааба, көҥүлэ уонна тылга көҥүлэ. Бу этиилэрим, санааларым олоххо киирэллэрэ буоллар бастатан туран нуучча норуотун кытта дьиҥнээх доҕордуу сыһыан, хардарыта көмөлөсүһүү олохсуйуо этэ.
Пётр Иванович ГУЛЯЕВ,
быраабы көмүскээччи.
