Устан ааспыт урукку үйэлэр уорҕаларын улаҕаатын диэки, ааспыт үйэлэр арҕастарын анараа өттүгэр саһан сытар сыа Бүлүү, бүгэн сытар бүтэй Бүлүү бүгүллэр сиригэр уус төрдө буолбут Кытай бахсыттан үөтүүлээх-айдарыылаах улуу уус киһи олорбута үһү диэн үһүйээҥҥэ үөтүллүбүт, улуу уус буолан тимир чулуутун уһааран саха омук туттар араас тэриллэрин быһаҕыттан – анньыытыгар, сүгэтиттэн – эһэни тайыылыыр үҥүүтүгэр тиийэ араас кыра даа улахан даа тимир оҥоһуктары кылаадьылаан оҥорон уос номоҕо буолбут Чолуой Уус диэн аатынан биллибит ытык кырдьаҕас олрбута үһү диэн кыра оҕо эрдэхпинэ аҕам Онтуон, абаҕаларым Бүөтүр уонна Дьарааһын үтүө санаалара киирдэҕинэ кэпсиир, сэһэргиир этилэр.
Ол кэмнэргэ олохтоох саха-дьокуут омуктар булт арааһын ох саанан, туһаҕынан, сохсонон уонна да атын ньыманан бултаан айахтарын ииттэллэрэ эбитэ үһү.
Этиҥ этэрин курдук сүҥкэн улахан тыастаах уотунан уһуурар, бугул саҕа буруолаах көҥдөй тимир – чуор саалар нуучча хаһаахтарыгар эрэ баар эбиттэр.
Биирдэ нуучча хаһааҕа көҥдөй тимир чуор саата туга эрэ туура баран алдьаммытын оҥоттороору Чолуой Ууска кэлбит. Саха сиригэр кэлэн өр олорбут хаһаак сахатыйан, сахалыы билэр буолан кэпсэтэн син быһаарсыбыттар. Чолуой Уус көҥдөй тимир – чуор сааны тутан-хабан чинчийэн, оҥоһуутун мындырдаан көрбүт уонна дьэ умнубат курдук түүлээх холбукатыгар хатаабыт. «Кыһалыннахха киһи оҥоруон сөптөөх тэрилэ эбит», – диэн түмүккэ кэлбит. Ити кэмтэн ыла Чолуой Уус чохуурунан эстэр көҥдөй тимир-чуор кыараҕас айахтаах доруоп уонна биир буулдьанан ытар бинтиэпкэни сыл баһыгар-атаҕар биир эбит сааны оҥорор буолбут. Тимир чулуутуттан эллэнэн-эттэнэн оҥоһуллар саалара хаачыстыбалара туох да олус үчүгэй, кыҥаан ыттахха көнөлөрө, буулдьата көрбүт сиргэ түһэрэ, булдун кыайара бэрт буолан хайҕабылга, кэпсээҥҥэ киирбиттэр.
Ол курдук сыл-хонук аастар ааһан, Чолуой Уус чанчыктарыгар кырыа хаар сыстан кырдьар сааһа ыган кэлбитигэр саныыр буолбут: «Үйэлээх сааспар итии тимири кытта эристим, болгуо тимири уһааран дьон-сэргэ туттар тэрилин оҥорон улуу уус аатын ыллым, эмээхсиммин кытта эмэхсийиэхпитигэр диэри эйэ дэмнээхтик олордубут, эрээри олохпутун салгыыр, ааппытын ааттатар оҕобут суох. Өллүбүт даҕаны орто дойдуга кэлэн барбатах, олох олорботох курдук оһохпут буруота умуллан, олорбут өтөхпүт ойуурунан саба үүнэн устунан ааппыт-суолбут умнуллан барар дьылҕаланныбыт. Оннук уус олорбута үһү диэн үһүйээҥҥэ үөтүллэр, уос номоҕо буолан сээркээн сэһэнньиттэр кэрэ сэһэннэригэр кэлэр төрүөх кэнчээри ыччат сэргээн истэр кэпсээнигэр киирэр курдук туох эрэ умнуллубат дьикти оҥоһугу айан оҥорбут киһи» диэн сыта-тура сыымайдыыр, тура-олоро толкуйдуур буолбут. Мунньуммут болгуо тимирдэринэн билсэр, алтыһар нуучча хаһааҕын кэпсээнинэн сэриигэ туттуллар бууска курдук улахан кээмэйдээх тэргэн сааны устар кыһыны быһа уһааран, эттээн-эллээн оҥорбут. Саатын көҥдөй тимирэ үс арсыын биир харыс уһуннаах, уоһа төгүрүйэн-чөҥөрүйэн киэҥэ – улахан киһи орто тарбаҕын уонна сөмүйэтин холбуу туппута киирэн көҥүл эргийэрэ үһү. Ыйааһына да кыра кыахтаах киһи ычахтатан көтөҕөр лис курдук ыйааһыннаах саа буолан тахсыбыт. Чолуой Уус улахан сааны уһааран оҥорбута сурах-садьык, кэпсээн буолан киэҥ сиргэ тарҕаммыт. Чолуой Уус үөлээннээхтэрэ ааттаан-суоллаан сааны көрө-истэ, кэлэн кэпсэтэн бараллар, сүбэ-соргу буолаллар эбит. Чолуой Уус үөлээннээхтэригэр анды өлгөмнөөн кэлэр кэмигэр биир ытыынан сүүс андыны саба типтэрэн ылар баҕа санаалааҕын этэр үһү. «Бу үлүгэрдээх тэргэл саа эһиннэҕинэ тэбиитэ-охсуута холондоолоох, санныгар ууран кыҥаан ытар киһи хомурҕанын, атын да уҥуохтарын тоһутар, этин-сиинин айгыратар, алдьатар кыахтаах эбит диэн быһаарбыттар, онон туох эмэ толкуйу тобулан көрдөххүнэ сатаныыһы» диэн этэллэр, сэрэтэллэр.
Чолуой Уус икки модьу дүлүҥтэн хаһан оҥорбут улахан тыытын күөлүн кытыытыгар, илин тумуһахха баар дурдатыгар киллэрбит. Тыытыгар модьу мастарынан саатын ууран ытыахтаах тирээбили бөҕө-таҕа гынан оҥорор. Күөлүн ортотун диэки соҕус туһаайан дурдатыттан сүүсчэ саһааннаах сиргэ синньигэр илим чороохотун курдук ураҕаһы, ууттан бэрт кыратык быктаран анньар. Чугас, ыаллыы олорор алаастан туос тыылаах икки эр бэрдин эбэтин соҕуруу уонна хоту кытыыларынан кыйыаскалатан, түспүт анды үөрүн күөл ортотун диэки үтэйэллэрин курдук кэпсэтэр.
Бастакы анды кэлиитэ биллэн барбытыгар Чолуой Уус саатын ииттэр түбүгэр түспүтэ. Бастатан туран буорах уонна дэрэбииҥкэ быыһыгар анаан хаппыт үөт маһы сытыы быһаҕынан чап-чараас гына кыһан кыспа бэлэмнээбитэ. Былыргы чокуурунан эстэр саа айаҕынан иитиллэрэ. Чолуой Уус муунта түөрт гыммыт биириттэн кыра ордук кээмэйдээх хара буораҕы саатын уоһунан кутан баран бэлэмнээбит кыспатынан халыҥ соҕус гына быыстаан баран уһун чуумпурунан ыксары лигийэн симпитэ. Ити кэнниттэн балтараа муунта бөдөҥ соҕус доробууҥкатын кутан баран бэлэмнээбит кыспатынан бэрт кытаанахтык быыстаабыта. Саатын оҕуһун сыарҕатыгар тиэйэн дурдатыгар бэлэмнээбит тирээбил маһыгар уурар уонна күөл ортотугар анньыбыт чорооху маһыгар сыалын булларар, дьэ ол кэнниттэн бөҕө быаларынан тирээбит мастарыгар саатын ыга кэлгийэн баайан кэбиһэр. Анды күргүстээн кэлиитэ саҕаланан күөлүн үрдэ хара тордуох курдук анды түһэн биир кэм өрө оргуйар. Чолуой Уус үлэхтээх икки тыылаах киһитин сарсыарда күн тэмтэйэ ойуута эбэлэригэр киирэн кыйыаскалаан түспүт андылары күөл ортотун диэки үтэйэн саа тэбэр сиригэр хойуннаран биэрэллэригэр этэр. Биир да кыырпах былыта суох халлаан көҕөрө тунаарар. Күөл былаһын тухары андылар өрө таҥнары устан айманаллар, көтө-көтө түһэллэр.
Туос тыылаах кыйыаскаһыт уолаттар күөл икки өттүнэн төттөрү-таары усталлар, кинилэртэн үтүрүттэрэн баар анды барыта күөл ортотугар мустар. Ол бириэмэҕэ Чолуой Уус ытан барылатар…
Чолуой Уус андылары бултуурун, улахан саа хайдах ытарын көрөөрү күөл кытыытынааҕы кэрии тыаҕа талахтарга эдэр даа эмэн даа дьон мустарбыттара үһү. Оччотооҕу уу сахалар туора харахтаах, уһаты муруннаах урут хаһан да көрбөтөх дьиктитин көрөн олус сөхпүттэр, сорохторо уолуйа куттаммыттар. Маҥнай Чолуой Уус дурдатыттан улахан холлоҕос саҕа уот субурус гынаатын кытта хотонноох балаҕан саҕа буруо бурҕайан тахсан чуумпу салгыҥҥа ыйанан турбут. Ол кэнниттэн чочумча соҕус буолан баран, хаптаҕай кулгаахтаах истибэтэх улахан тыаһа ньирилээн, ньиргийэн былыта суох халлааҥҥа саас бастакы сүллэр этиҥ курдук сатараан күөх тыаны үрдүнэн түһэн бара турдаҕа. Күөл үрдэ биирдэ нэлэс-хотос гына түспүт. Алдьархайдаах тыастан үлүгэрдээх өлүүттэн-сүтүүттэн тыыннаах хаалбыт хас да сүүһүнэн үөрдээх андылар, хас да хаттыгас буолан өрө көтөн тахсыбыттарыгар күннээх халлаан хара былыт бүөлээбитин курдук хараҥаран ылбыт. Сорох анды үөрэ тус хоту көтөн күлүбүрэһэ турбуттар, сорох анды үөрэ сүтүктэрин көрдөөн эргийэн кэлэн түһэ сатаан баран, өлбүт андылары хомуйа сылдьар тыылаах дьонтон мэһэйдэтэн түспэккэ хоту диэки туһаайан көтө турбуттар.
Хас да тыылаах киһи өлбүт андылары хомуйан хойобуун буолбут аҕыйах андыны ох сааларынан тобулута ытыалаан Чолуой Уус дурдатын таһынааҕы кырдал томторугар муспуттар. Тыала суох чуумпуга күөл сиэркилэ ньуура килэйэ мэндээрэн сырдыы сыппыт. Чолуой Уус өлөрбүт андыларын аахпыта тоҕус уон тоҕус эбит, сүүс ахсаан туолуоҕун биир итэҕэс буолан биэрбит. Чолуой Уус онтон кыыһыра-кыйаханан чиччигинээн турбут. “Сүүһүн толорботох”, – диэн уһун кыһыны быһа уһааран оҥорбут саатын тосту охсоору охсор сири көрдөөн тула эргичиҥнии, тэлэкэчийэ сырыттаҕына кытта кырдьыаҕа, үйэлээх сааһыгар эн-мин дэһэн эйэлээхтик олорбут эмээхсинэ барахсан илиитигэр түһэрэн ылбыт, тосту оҕустарбатах. Ол айдаан кэнниттэн уоскуйа быһыытыйан олордохторуна биир сытыы харахтаах эдэр киһи: «Көрүҥ эрэ, ол уҥуор от саҕатыгар уу талааннырар», – диир. Кырдьык өйдөөн көрбүттэрэ уу талааннырар эбит. “Тахсан көрүөххэ, баҕар сүүс ахсааммытын толоруохпут”, – дэһэн баран икки тыылаах киһи күөл уҥуор эрдинэн кылбаарыта тураллар. Тиийэн көрбүттэрин итэҕэйбэккэ эрдиилэринэн өлөөрү дьигиҥнии сытар үстээх эһэни анньыалаан көрөллөр. Күөлгэ болуот курдук уста, аймана сылдьар андыларга иҥсэрэн үөмэ сылдьар эһэ чабырҕайыгар бырахтарбыт дэрэбииҥкэ хатанан улаханнык эмсэҕэлэппит, өлөрбүт эбит.
Чолуой Уус тоҕус уон тоҕус андыны уонна биир үстээх эһэни биир ытыынан бултаан, баҕа санаатын – сүүс ахсааны толорон улаханнык астыммыта үһү диэн уончалаах мэник-тэник уол оҕо эрдэхпинэ аҕам Антон Николаевич, абаҕаларым Петр Николаевич, Герасим Николаевич Петровтар бэйэлэрэ улахан Байанайдаах, эһэкээннээх булчут дьон 1950 сылларга кэпсиир буолаллара. Ону аныгы дьалхааннаах үйэҕэ умнуллан, сүтэн-иҥэн хаалыа диэн “суруллубут суоруллубат” диэн өйдөбүлүнэн салайтаран сурукка тистим.
Модест ПЕТРОВ.
Матырыйаалы бэчээккэ бэлэмнээтэ Тойбохойдооҕу модельнай библиотека сэбиэдиссэйэ Елена Александровна Михайлова.
2020 с.
