Ахсынньы аам-даам тымныыта тыынар тыыннааҕы барытын эпсэри охсуох, чороччу тоҥоруох курдук. Сирилэс хойуу салгынынан нэһиилэ тыынар курдуккун. Силлээбит силиҥ чигдигэ тоҥон түһэр, ол быыһыгар киһи чачайар, сөтөллөн күпсүтэн ылаҕын. Дьыбартан мас мутуга тостор тыаһа, тоҥуу хаар киһи уйар гына тоҥмутун бэрт сэниэлээх тоҕо тэпсэр.
Бачча тумарык тымныыга ыраах алаастан икки сыарҕалаах оҕуска от тиэйэн кэлбит Макаар, кыбыыга киллэрэн сыарҕалаах отун сүөкүөн иннинэ оҕустарын хотоҥҥо киллэрэн баайда, от биэрдэ. Отун сүөкээн, сыарҕаларын бэрийэн, соһон кыбыыттан таһааран сарсыҥҥыга бэлэмнээтэ. Тэбэнэн-сахсынан балаҕанын аанын аспыта көмүлүөк оһоҕо оттуллан балаҕан иһэ сырдаан, сылааһынан тардан ылла.
Кэргэнэ Даайа күөһэ бэлэм, биэстээх уоллара биллэрик ороҥҥо сүөһү атахтарын сүһүөхтэрин мунньан оонньуу олорор. Киэһээҥи аһылыктарын күө-дьаа аһаан, сыалаах эти, лэппиэскэни мотуйан ыга тотон, Макаар оһоҕун иннигэр оллоонноон олорон хамсатыгар сэбирдэх табаҕын ыга симэн табахтыы олордо. Хотоно дьиэни кытта холбуу тутуллубут буолан сүөһүлэр мөхсөр, долборук маһын кэйиэлиир тыастара иһиллэр. 16-та сүөһүлээхтэр, 2 оҕус, 4 ыанар ынах, биир тыһаҕас уулаах, эрдэ төрүүрэ буолуо. “Оппут хардан буолан, ынахтар аанньа үүт биэрбэт буоллулар”, – диэн Даайа кэпсиир. Уопсайынан күннээҕи кэпсэтиилэрэ сүөһүлэрин тула буолар.
Даайа хотоҥҥо бааллан турар сүөһүлэрин көрөр, сарсыарда эрдэ Макаар ойбон тэһэн сүөһүлэрин көмөлөөн уулаталлар. Даайа сүөһүлэр быаларын сүөрэн хотонтон таһааран үүртэлиир, Макаар кэтээн туран борооскулары уулатар. Даайа хотон сааҕын күрдьэн түннүгүнэн таһырдьа быраҕар, таҥнан тахсан балбаахтыыр, ол иннинэ тоҥмут балбааҕы Макаар хоҥнорон, от тиэйэ барарыгар илдьэ барар. Даайа хотон үлэтин бүтэрэн киирэн үүтүн эргэ сэппэрээтэригэр эрийэр. Дьиэтин хомуйар, оҕуһун оттор. Күнүскү аһылык кэнниттэн талкытыгар тирии имитэр. Ол кэннэ хотонугар сүөһүлэригэр от эбэн биэрэр, сарсыарда отторугар топпотох сүөһүлэр мөхсө, ыҥырана түһэллэр.
Биэс саастаах Силип уол ох саа оҥостон онон оонньуур, мин булчут үһүбүн дии-дии сүүрэр-көтөр. “Аҕам бүгүн үс куобаҕы сохсотуттан аҕалыаҕа”, – диэбитэ кырдьык буолан, үөрүү буолар. Макаар икки оҕуһунан отун тиэйэн баран, оттук мас тиэйэн аҕалла. Бу биирдиилээн алааска олорон хаалбыт Макаардаах, дэриэбинэттэн 25 км ыраах буолан, төрүттэрин олоҕор олороллор. Ахсынньы ахсым тымныытыгар көмүлүөк оһохтоох кыра балаҕаннара оһохторугар маһа бүттэ да түүн тымныйан барар. Киэҥ мас биллэрик ороҥҥо уолларын ортолоругар хоонньоһо сытар буолан кыра Силип соччо тоҥмот. Тэллэхтэрэ, суорҕаннара куобах өрөҕөтүнэн тигиллибит буолан тулуктаһаллар. Түүн ортото Макаар көмүлүөк оһоҕор мас эбэн күөдьүтэн, ол сылааһыгар бигэнэн утуйаллар. Сарсыарда эрдэ Даайа оһоҕун оттон, аһын-үөлүн бэлэмниир. Күн кылгаһа, дьыбара, биир күн көҕүрээтэ дии саныыллар.
Көмүлүөк оһохторо күҥҥэ биир сыарҕа мастан ордугу сиир. Оччо элбэҕи күн аайы бэлэмнээн тиэйэн аҕалыы – ити Макаар мүччүрэйбэт үлэтэ. Үрүҥ ас, сыалаах эт – күнү быһа аһыыр астара. Даайалаах Макаар 40-чалаах эдэрчи дьон. Эр киһи киэһэ дэлби сылайан, сытаат да утуйар. Даайа имиппит тириитинэн этэрбэс тигэр. Куобах тириитин өрөҕөтүнэн үтүлүк, бэргэһэ, ыстаан иһэ, кээнчэ тигэн кэтэрдэр. Ол иһин ахсынньы тымныытын тулуйан эрдэхтэрэ.
Кыра Силипкэ эмиэ сылаас таҥас улаатыннары тигэр. Халлаан хаһан былыттанар диэн киэһэ аайы халлааны кэтииллэр. “Умнаһыт” былыта кэлиэхтээх диир Макаар. Сарсыарда турбуттара сирилэс тымныы, киһи салгыны үрдэҕинэ көҕөрөн көстөр. Алаастарын үрдэ аан туманынан бүрүллэн, арыы тыалар көстүбэт буолбуттар. Били суорбут, тоҥсоҕойбут да тоҥон олордохторо буолуо. Арай, Макаардаах оһохторун буруота хоройбут, оһох үөлэһиттэн кыымнар кыламнаан баран сүтэллэр. Күн тахсыыта, халлаан сырдыырын кутуйах хаамыытыгар тэҥнээн, былыргы сахалар ахсынньы кылгас хараҥа күнүн төһөлөөх кэтээбиттэрэ буолуой?! Ахсынньы ый бүттэ да олох салҕанарын курдук санааччы элбэх этэ. “Хаһан сайын кэлэрий?” – диэн ыра санаа оҥостон, кыыдааннаах кыһыны туораатыбыт диэх этибит, харахтарыгар көҕөрөн көстөр алаастарын чээлэй күөх айылҕата сылаанньыйа көстөрө. Ахсынньы тымныытын ыһыктыбакка сордуур. Өтөхтөрүгэр үһүөйэх да буоллар син букунаһан, сүөһүлэрин көрөн-истэн, үлэ оҥостон күн солото суох буолаллар.
Биэстээх Силип сарсыарда муус түннүгүн кырыатаан көмөлөһөр. Чэй, күөс бустаҕына ийэтигэр биллэрэр. Хотон иһинээҕи сүөһүлэрин ааттарын билэр, күнү быһа ону ыйытан тахсар.
Быстар киэһэ аҕата Макаар түөрт куобаҕы аҕалла. Силип үөрүү-көтүү бөҕө буолла. Муус маҥан куобахтары ириэрэн, сарсыарда ирбитин кэннэ сүллүлэр. Оҕоҕо кулгааҕын сиэппэттэр, булчут буоллаҕына куобах үргэн бултаппат дииллэр. Биир күн Даайа хаана-сиинэ сирэйэ сырдаан, үчүгэй түүлү түһээтэҕэ буолуо, эт-ас бөҕөнү буһаран күлэ-үөрэ аһаатылар. Түүн Макаар көмүлүөк оһоҕун күөдьүтэн оттон баран, Силип уолу улаҕаа диэки сыҕарытта. Даайатын суорҕанын иһигэр киирэн, аргыый сыллаһан, имэрийсэн син балачча таптастылар. Куобах өрөҕөтө суорҕан иһэ итийэн, Макаар Даайатын үрдүгэр чаас курдук мөҕүстэ… Дьахтар манньыйан ыҥырана сытта, Макаар өрө мөхсөн-мөхсөн налыс гыныытыгар, Даайата ыларбын ыллым диэбиттии итии суорҕан уҥа өртүн арыйа сатаата. Макаар аһара баҕарбыт буолан таалан сыппахтаата, онтон уола Силип уһуктуо диэн, халбарыйан баран утуйардыы оҥоһунна.
Даайаҕа Макаары суорумньуһут Алааппыйа кырдьаҕас тиксэрбитэ. Даайа 40 сааһа чугаһаан ыксаабыта буолуо, бэрт кэбэҕэстик сөбүлэспитэ. Макаар тулаайах буолан, төрөппүттэрин алааһыгар баар өтөххө олорор этэ. Дьонун сүөһүтүн-аһын тутан хаалбыта. Даайалыын холбоһоот Силип диэн уолламмыттара. Макаар аҕатын аатын биэрбитэ.
Онтон биэс сыл устата үстэ оҕо үөскээн көрөн баран табыллыбатаҕа. Үөскээн баран икки-үс ыйдарыгар оҕо куотара. Макаар санаарҕаабыта. Арааһа манна алааска дьөлө чуоҕуран олорон ыччат кэлимээри гынна… Колхозка киирэн, сүөһүбүн холбоон, дэриэбинэҕэ көһөр санаа киирэн барда. Көмүлүөк оһохтоох саха балаҕаныгар, хотоннорун холбуу тутан сүөһү сылааһын бэриһиннэрэн толордохторо. Онно да ахсынньы аам-дьаам тымныыта, саха ыала 14-15 оҕолонон үс гыммыт иккитэ өлөн, сороҕор икки-үс оҕону да тутан хаалбыт элбэх этэ. Кыайан көрүммэт, кырдьаҕас, ыарыһах ыаллары ахсынньы ый аһымматаҕа чуолкай.
Билигин ахсынньы ый ахсым тымныытыгар олорон, бастакы Артыал коммуна, холкуостааһын саҕана алаастарыттан арахсыахтарын баҕарбатах саха ыаллара бааллара.
…Ахсынньы ыйга хайдах олорбуттарын бу билиҥҥи кэмҥэ тэҥнээн көрдүннэр диэн суруйдум. Ол кэмҥэ араадьыйа, төлөпүөн, аттыгар ыал да суоҕа, дьиэ иһигэр сырдатар чүмэчи, лаампа суох, хотоҥҥо тымтык тыыран уматан быстахха тутталлара. Ол иһин күн сырдыгар, халлаан хараҥарыан иннинэ үлэлэрин бүтэрэн эрдэ утуйаллара. Айылҕа икки атахтааҕы ахсынньы ыйынан тургутан, бэйэтин күүһүнэн тыыннаах олордун диэн айбыт. Онтон тоҕо эрэ эһэни, дьабараны, кутуйахтары, кыыллары харыстаан утутар гормоннарынан тымныы ыйы билбэккэ аһардар гына айбыт дии.
Онон айбыт айылҕабыт харыстаа! Хамсыктан быыһаа! Сылаас дьиэттэн киирэ-тахса сылдьар ыччат дьонум, өбүгэлэрбит ахсынньы ахсым тымныытын туораабыттара, сылаас таҥас-сап, олох-дьаһах суоҕар!
Оччолорго олох ыарахан этэ.
Тилин.
