Сэбиэскэй аармыйаҕа икки сыл сулууспалаан кэлбит Дьуон биир ыйы быһа табаарыстарын кытта кэлбитин бэлиэтии, быһатын эттэххэ «сууйа» сырыттылар. Ийэлээх аҕата айдааран, “тутан ылан үлэлэтиҥ” диэн отделение управляющайыгар эттилэр.
Дэриэбинэ эдэр ыччата Дьуону батыһа сылдьан арыгылаан айманыылара өссө да уһуоҕун, партийнай тэрилтэ сэкиритээрэ Ильин участковай милицияны ыҥыран дьэ өйдөрүн буллартаата. Онон дэриэбинэҕэ чуумпуруу буолла. Биригэдьиир Никитин кэлэн Дьуону, фермаҕа сүөһү ис-тас үлэтигэр үлэлэтиэм диэн соруйда. Балтараа ый дьаарбайбыт Дьуон хотоҥҥо сүөһү сааҕын аттаах сыарҕанан таһаарар, комбикорм, эбии аһылык тарҕатар. Сарсыарда 7 чаастан киэһэ 6 чааска диэри тиликтэһэн, нэһиилэ бүтэр. Сарсыарда 7 чааска кэлэн от тиэйэн түннүгүнэн аҕалан симэр.
Дайаарка дьахталлар: «Миэхэ аҕыйах, сытыган оту аҕалбыккын», – диэн мөҕөллөр. Онуох биһиги киһибит хаһыытыыр: «Баара бачча!» – диэн баран хотон түннүгүн сабан кэбиһэр. Аны хотон иһигэр киирэн: «Күрдьэ охсуҥ!», – диэн аны кини тойомсуйар. Үлэ туһуттан этиһэн ыла-ыла саас буолуор диэри үлэлээтэ. Дьуон «хотонтон Москва чугас» дииллэрин үчүгэй кулгааҕынан истэр. Ханна эмэ үөрэнэ барыан баҕарар санаата киирэр. «Өрүү маннык хотоҥҥо сылдьыам дуо? Ийэлээх аҕам да хотоҥҥо, фермаҕа үлэлээбиттэрэ сөп» диир.
Май, Кыайыы күнэ кэлэннэр, ыччаттар «аһылыктана» сылдьан баран тохтоотулар. Онуоха кэлэр кыһын оттуллар маһы бэлэмнээһин, сааскы кустааһын абылаҥа аралдьытта. Фермаҕа 2 оҕолоох, эдэр Абыраллаах Ааныс диэн дьахтар ыанньыксыттыыр.
Дэриэбинэҕэ «иһээччилэринэн» ааттанар уолаттар, дефицит арыгыттан буллахтарына Абыраллаах Ааныскаҕа чаардыыр сурахтара бастаан утаа сэргэх кэпсээн буолара, кэнники «кэргэнэ суохтар баҕар ойох ылыахтара», – диэн санааччылар бааллара. Арыгылаах атастарыгар аанын аһар дьахтары, ол иһин «Абыраллаах Ааныс» диэтэхтэрэ буолуо.
Барыта уопсай быһыылаах диэн Дьуон табаарыс уолун кытта Ааныска бардылар. Табаарыһа барбытын кэннэ Ааныс уолга көтөхтөрөн олорон, ырыа бөҕөнү ыллаабыттара. Ырыаҕа улар мэйиитэ улдьаарбыт Дьуону дьахтар талбытынан таптаабыта. «Маннык эдэр уол аны миэхэ көстүбэт» дии-дии Ааныс: «Өссө ас, өссө ас!» – диэн өрө мэтэрийэ сыппыта.
Халлаан сырдыыта Дьуон уһуктан, көһүйэн хаалан нэһиилэ таҥнан дьиэлээбитэ. Абыраллаах Ааныс бэйэтэ абыранан, уһуктан да көрбөтөҕө.
Ыһыахтары аһаран баран Дьуон баҕар үөрэххэ туттарсыам диэн куоракка айаннаата. Фермаҕа үлэлээбитин туһунан уол үчүгэй характеристика суруйтаран ылбыта. Дьуон куоракка аҕата билэр ыалыгар Сайсарга чааһынай дьиэлээх киһиэхэ тиийдэ. Дьиэлээх хаһаайын баар эбит. Уол ый курдук киниэхэ олордо. Үрдүк үөрэххэ киирээри экзаменыгар проваллаан, суоппар үөрэҕэр үөрэнэ киирдэ. Хата ый аайы набордуур буолан абыранна. Элбэх билэр уолаттарын көрсөн, киэһэ өттүгэр куораты кэрийэллэр. Ыстакааҥҥа кыһыл арыгыны атыылыыр «Күөх ырыынактан» арахсыбаттар.
Күһүн сэтинньи ый саҕана Дьуон суоппар праватын илиитигэр ылла. Үлэлиир специальность көстөн, үөрэн-көтөн дойдутугар барда. Ол кыһын сопхуос гараһыгар слесарынан үлэлээтэ. Массыына биэриэхпит дииллэр да, көстүбэтэ. Сайын от үлэтин кэмигэр эргэ ГАЗ-53 грузовой массыына биэрэн, сайылыктан сайылыкка диэри ньирэй тиэйдэ. Сороҕор Майаттан почта таһар, Бүтэйдээххэ илдьэр.
Ньирэй тиэйэ сылдьан кузовка баайбыт ньирэйдэрэ аллараа ыстанан, быаларыгар ыйанан өлбүттэрин билбэккэ айанныы турбут. Хата биригэдьиир олорсон иһэр буолан Дьуоҥҥа төлөппөтөхтөр. Онтон АВМ мээккэлэммит отун тиэйиигэ, хатыҥы кэрдэн таһыыга, оту тиэйиигэ үлэлээтэ. Дьуон: «Тэрилтэҕэ суоппардыы барыыһыбын, сопхуос үлэтэ бүтүө суох», – диэн күһүн оройун киинигэр суоппар үлэтин көрдүү барда. ПМК диэн тэрилтэҕэ киирэн, эргэ газикка суоппардаата. Хата кыра хос биэрэн, уопсай дьиэҕэ олортулар. Күн аайы массыынатын оҥостор. Аҕыйах эрэ күн сүүртэ.
Уопсай дьиэ ыаллара үксэ дьахталлар, эдэр кыргыттар бааллар. Кинилэр ПМК тутуутугар дьиэ ис-тас өттүн кырааскалыыллар, штукатуркалыыллар. Сорохторо чиккэннэһэн дьэ кыргыттар да кыргыттар. Кыраһыабайдара диэн, кэлэн-баран элэстэнэн үлэһиттэрэ сүрдээх.
Дьуон газигын оҥостон, кыргыттары таас дьиэни тутар объектарыгар илдьэн биэрдэ. Кыргыттар эдэр уолу сүгүн аһарбаттар, кэпсэтии, ыйыталаһыы бөҕөтө. «Киэһэ эйиэхэ ыалдьыттыы киириэхпит, аскын бэлэмнээр», – дии-дии күлсүү-салсыы буолан түстүлэр.
Буолуохтааҕын курдук киэһэ 9 чаас саҕана ыга киэргэммит үс кыыс Дьуон аанын тоҥсуйдулар. Дьуон үгүөрү соҕус эттээх миинин, аһын-үөлүн туох баарынан остуолга тарта. Кыргыттар олорон аһаабытынан бардылар. Бэйэлэрин билсиһиннэрдилэр. Куонкуруска кыттардыы кэпсээн баран, аны Дьуону силиэстийэлээн турдулар. Ира диэн төгүрүк кыһыл сирэйдээх кыыс күлэн мытырыйар, хараҕа көстүбэт буолуор диэри үөрэр. Оттон Клава модьу-таҕа көрүҥнээх, синньигэс биилэ баара биллибэт. Кылгас моонньо наһаа биллэр буолан, төбөтө мэкчиргэ курдук лэкээриҥниир, кыараҕас куоптаны кэппитэ хормуоска курдугун тардыалаан көннөрө сатыыр. Үһүс кыыс Валя аһаабатаҕа үс хоммут ынахтыы биир кэм аһыыр, хатыҥыр, курбуу курдук. Лоппойбут түөһүн куоптатынан суулуу тутан, күөкэгэр моонньо ытарҕатын үчүгэйдик көрдөрөр, киэҥ харахтарын кырааскалаан кэҥэппитэ өссө киэргэтэр. Бу ПМК үлэһит кыргыттара Дьуоҥҥа ыалдьыттаан, биир тэрилтэ үлэһиттэрин быһыытынан билсэн бардылар.
Кэлин күн аайы үлэттэн быыс булан көрсүһэ да иликтэр. Дьуоҥҥа киирэ-тахса Валя куоҕайан киирэн: «Продуктата аҕалаар», – диэн харчы биэрэн ааһар.
Саҥа сыл кэлэрэ чугаһаата. ПМК тутар объектарын туттараары бары түбүк бөҕө. Ааранан Дьуону ыксаталлар, эргэ газига алдьанара да үгүс. Арыт гаражка түүнү быһа оҥостор.
Хамнас саҥардыы кэлэн, Дьуон кыргыттарыгар анаан шампанскай эҥин ылан уурда. Биирдии бэйэлэригэр подарок бэлэмнээтэ. ПМК хонтуоратыгар саҥа сылы көрсө концерт, эҕэрдэ саҕаланна. Онтон киэһэ үс кыыс 12 чаас иннинэ Дьуон хоһугар тортаах, астаах-үөллээх, арыгылаах киирдилэр. Тэринэн саҥа сылы 12 чааһы Кремль чаһыытыгар тэҥнээн, толору шампанскай кутуллубут бакаалын көтөҕөн, туран эрэ саҥа сылы айхаллаан баран, түгэҕэр диэри түһэрэн кэбистилэр. Онтон салгыы сарсыарда 5 чааска диэри аһаатылар. Холуочуйуу да барда. Кыргыттар арыгыттан итирэн, биир кэм аймана олордулар. Дьуон сымнаҕас арыгыга хайаан итириэҕэй, обургутук чэпчээтэ эрэ.
Ира холуочуйан олорон: «Миигин ким да таптаабат», – диэн ытаан барда. Клава нэһииччэ олорор бэйэтэ: «Ира ытаама. Сёман кэлиэ, кини эйигин таптыыр», – диэн кыыһы уоскута сатаата. Ол олордохторуна Валя куоҕаҥнаан кэлэн Дьуону кууһан ылаат көтөхтөрөн кэбистэ. Уолу харса суох сыллаан, уураан барда. Бэйэтэ да ууллан олорор Дьуон Валя түөһүн, самыытын туппахтаан барбытын, Клава күнүүлээн хаһыытаан бытарытта:
– Аата сүрүн! Көрдөрбүтүнэн наһаа дии, – диэн баран Валя баттаҕар түһээри сарбаҥнаабытын, Дьуон хаһыйан кэбистэ.
Клава үөхсэн турда:
– Дьэ, Валя! Эр дьоҥҥо бэйэҕинэн сыстаҥныыргын мэлдьэһэҕин. Прораб Мэхээлэни кытта көссүүлэһэргин тэрилтэ барыта билэр, – диэн эппитин Валя Дьуону кытта куустуһан олорон аахайбата.
Ира арыый өйдөнөн кэлэн Клаваны сиэтэн: «Дьиэбитигэр тахсыахха», – диэн таҕыстылар.
Сарсыарда 7 чаас буолбутун, уопсай дьиэ олохтоохторо уһуктан, туран эрэллэрин Дьуон билэн, аанын хатаан баран, Валя дьыбааҥҥа куоҕайан олорорун имэрийэн, эдэр кыыс этин-сиинин көрөөрү, аргыый сыгынньахтаан сытыарда. Уол халыҥ суорҕанын саптан, кыыһы кытта хоонньоһон утуйардыы оҥостубута. Суорҕан иһэ итиинэн илгийэн, кыыс этин-сиинин имэрийэн, көҕүйэн, наадалааҕын кистиир туруусугун аргыый уһулан бырахта. Эдэр дьон баҕалара ханыар диэри тиликтэһэн эбиэт саҕана турдулар.
Валя дьукаах кыргыттарын кытта уопсай тылы 3-4 ый ааспытын кэннэ буллулар. Дьуону былдьаабыт Валя, күн аайы уол хоһуттан арахсыбат, арыт хоһун хомуйан кэбиһэр. Иралаах Клава саныылларынан «уол Валяны таптаабат, кыыспыт күүһүнэн, сыҥаланан таптаһан баран, арахсыбат. Ону эр киһи хайыаҕай», – диэн сипсиһэллэр.
Дьуон дьахтар күнүгэр хас биирдиилэригэр үүт-үкчү духи бэлэхтээбитэ. Ира онон «үһүөммүтүн таптыыр эбит», – диэн быһаарда. Сэбиэскэй аармыйа күнүгэр Иралаах Клава уолга электрическэй бытык хорунары бэлэхтээри Дьуон хоһугар киирбиттэрэ, Валялара ис таҥаһынан эрэ сылдьарын көрөн, харахтара кэҥии түстэ. Хайыахтарай, Дьуоҥҥа бэлэхтэрин туттараат таҕыстылар. Ол түүн Валя Дьуоҥҥа хоммута. Кыргыттар бэйэтин бэлэхтээтэҕэ дии санаатылар.
ПМК түбүктээх үлэтигэр кыргыттар кыайа-хото үлэлииллэр. Кырааскалыыр, штукатуркалыыр ыарахан, кирдээх үлэ эбээт. Спец таҥастара кырааска буолан, сирэйдэрин былаатынан баанан сылдьаллар. Үксэ тымныы, салгын курдары охсор киэҥ дьиэтигэр кирилиэскэ тахсан туран үлэлээһин чэпчэкитэ суох. Онон тымныйан ыалдьыы, дэҥ-оһол да баар этэ. Сороҕор кыаллыбатах объектарга илдьэн, субуотунньуктатан, элбэх буолан үлэлииллэрэ. Хата онно эдэр дьон билсэн, ыал буолбуттар да бааллара. Дьуон эргэ газигар штукатур-маляр кыргыттар олорсор буолан, көр-нар курдуга. Света диэн тырыбынайбыт, кэпсии-кэпсии күлбүт-үөрбүт, 18 сааһын эрэ туолбут кыыс, Дьуон газигар урут кэлэн олоро охсубута баар буолааччы. Онуорха уол дьоннорун күүтэ таарыйа сэһэргэһэн, эдэр кыыстыын эйэргэһэн, аһаҕастык кэпсэтэллэр.
– Дьуон, Валяҕын тоҕо кэргэн ылбаккын? – диэн ыйытан соһутта. Света уол өйдөөбөтөх түгэннэрин соһуччу ыйытан, Дьуону өрүү ууга-хаарга түһэрэр. Кыыс дьахталлар хобугунаһалларын истэр буоллаҕа…
– Дьуон, эйигин үс кыыс таптыыр дииллэр ээ, – диэн диэбитигэр уол силигэр чачайа сыста.
– Били Абыраллаах Ааныс биригэдьиирин кытта көрсүүлэһэн үүрүллүбүт үһү диэтилэр, – диэтэ Света.
«Хантан истибитэ буолла?» диэн Дьуон соһуйда. 5-6 сыл балыс Света кини олоҕун устуоруйатын барытын билэриттэн бэккиһээтэ. Ити аата миигин наһаа ырыталлар эбит. Кэргэннэнэн туһунан олордоххо табыллыыһы дии санаата.
Үлэ кэмигэр Дьуон Светалыын алтыһан, кэпсэтэн, улам сыһыаннара тупсан барда. Света саха кыыһыгар сырдык, төгүрүк сирэйдээх, төгүрүк хара харахтаах, саҥа эт тутан эрэр тас көрүҥэ, мээчиктэри уктубут курдук түөһэ, эттээх сонос сотолоро, иһэ-үөһэ хапсыгыра, талиятын көрдөрөр таҥаһы таҥнара кыыс оҕо быһыытын тупсарыан тупсарар. Күлбүт-үөрбүт сэргэх кыыһы бары да сөбүлүүллэр.
ПМК культурнай-маассабай үлэтигэр Света ырыаһыт, үҥкүүһүт буолан, хойутаатаҕына Дьуону илт диэччи. Сарсыныгар ыһыах буолуохтаах киэһэтигэр, тэрээһин үлэтигэр хойутаабыт Светаны уопсайыгар аҕалан биэрдэ. Иккиэн уол хоһугар киирэн чэйдээн, элбэҕи кэпсэттилэр. Ол күн Дьуон таптыы көрбүт Светатын кууһан ылан уураата уонна аргыый дьыбаан диэки сиэттэ. Света: «Кэбис, Дьуон, мин кыыспынан сылдьабын», – диэн кулгааҕар сибигинэйдэ.
Кэлин Светалаах Дьуон холбоһон ыал буолбуттара.
ТИЛИН.
