Атырдьах ыйын бүтүүтүгэр, сайыҥҥылыы сылаас, ылааҥы күннэр сатыылаан турдахтарына, дьүөгэм Розалия Степановна Пономарева ыҥырыытынан Чурапчыга айаннаатым. Хата, Аллараа Бэстээх – Чурапчы – Аллараа Бэстээх маршрутунан таһар оптуобус баар буолан дьон абыранар эбит. Сэрэдэттэн, чэппиэртэн ураты күннэргэ сылдьар. Төлөбүрэ удамыр – 693 солк. Билиэти куйаар ситиминэн эбэтэр Дьокуускай автовокзалыттан атыылаһыахха сөп. Оттон Дьокуускайтан Чурапчыга диэри такси сыаната 2350 солк.
Дьокуускай 203-с түөлбэтиттэн дьону ыга тиэммит теплоходунан 250 солк. төлөөн, Элиэнэ эбэни туораан Аллараа Бэстээх биэрэгэр, бөһүөлэктэн тэйиччи турар күүтэр дьиэҕэ тиийдим. Тимир суолунан салгыы айаннааччылар оптуобуска олороот вокзалга бардылар. Биһиги күүтэр дьиэҕэ ааҥҥа авиапорт киэнин курдук малбытын, бэйэбитин аппараакка көрдөрөн, улахан бэрэбиэркэни ааһан киирдибит. Мин, олоро түһэн баран, дьиэ таһын, кытылы көрөөрү, хаартыскаҕа түһэрээри таһырдьа тахса сылдьан киирбиппэр кыра суумкабын хос көрдүлэр, оттон бэйэбэр кыһамматылар.
Чурапчыга барааччылар, урут билсибэтэх дьон да буолларбыт, «бириэмэни өлөрө» таарыйа ону-маны сэлэстибит, бэлиитикэҕэ кытта тиийдибит. 5 чаас cаҕана тупсаҕай кириэһилэлээх аныгы кыһыл оптуобус кэлбитигэр толору олорон айаҥҥа туруннубут. Саҥа абырахтаммыт, остуол ньуурунуу көнө, дэхси асфальт суолунан элээрдэн иһэбит, бэрт баҕайы. Соҕуруу дойду суолунан айаны санатар. Түннүгүнэн элэҥнээн ааһар өссө да күөҕүнэн турар айылҕаны кэрэхсии көрө олорон, Чурапчыга эдэр-эмньик сааһым тоҕус сыла ааспыт, олорбут сирим буолан, оччотооҕуну санаан кэлэн, долгуйан ыллым… Өр сылдьыбатах буолан ахтыбытым. Оптуобус Төҥүлү чайнойугар сүүрбэ мүнүүтэ тохтоон ааһыахтааҕын бу сырыыга суоппар ыйыппытыгар аһыыр баҕалаах суох буолан, тохтообокко, ааһа көтүттэ. Онтон салгыы суол мөлтөх эбит – нэксиэлэннэ.
Киэһэ 8 ч буолуо 10 мүн. иннинэ Чурапчы киинигэр тиийдибит. Тутуу бөҕөтө баран, киһи билбэт гына уларыйбыт бөһүөлэги соһуйа көрдүм.
Дьүөгэм кыыһын Женя массыынатынан көрсүөхтээхтэрэ. Кыратык тура түспүтүм кэннэ тиийэн кэллилэр. Роза күлэн-үөрэн, доргуччу саҥаран-иҥэрэн тахсан кэллэ, дорооболоһон, куустуһан баран олорон кинилэргэ Мурун Тыымпыйа түөлбэтигэр бардыбыт. Теплоходка билсибит Светлана, эмиэ ол диэки олорор буолан, барыста. Ааһан иһэн урут биһиги олорбут дьиэбитин, кыбаартал мас дьиэлэрин барытын көтүрэн баран хас да этээстээх таас дьиэлэри тутан дьэндэппиттэрин тоҕо эрэ атыҥырыы көрдүм. Баҕар куорат таас дьиэлэриттэн салгыбыт киһиэхэ эрэ оннуга дуу, эбэтэр урукку дьиэбин көрүөхпүн баҕарбытым суох буолбутуттан хомойбут санаабар да буолуо…
Тиийбиппитигэр Роза, “Күһүҥҥү киһи күлбүтүнэн” диэн өс хоһоонунуу, остуола хотойорунан бэйэтин оҕуруотун аһыттан астаабыт салаатын, барыанньатын эгэлгэтинэн, ыала дьоҥҥо үлэһэн, сарсыарда Чурапчы эбэттэн илимнэммит сибиэһэй бэйэлээх, мип-минньигэс, ыһаарыламмыт соботунан күндүлээтэ. Чурапчы аатырар соботун ахтыбыппын аҕай, ол иһин наһаа үөрдүм, дуоһуйа сиэтим. Сарсыныгар мииннээн буһарбыта эмиэ астык этэ!
Тэлгэһэлэрин сирэ алдьанан, урукку хаарыан киэҥ-куоҥ дьиэлэрэ аҥаар өттө иҥнэри түһэн хаалан, уу киирэр буолан моһуоктаабыт этэ. Ол иһин аттыгар саҥа дьиэ туттарга күһэллибиттэрэ. Онно кэргэниниин Иванныын быр-бааччы олороллор. Розалия – Сунтаар улууһун Элгээйититтэн төрүттээх. Эдэр сааһыгар СГУ-ну бүтэрэн Чурапчыга ананан тиийбит. Кытаанахха француз тылын учууталынан үлэлии сылдьан, 14 оҕолоох Пономаревтар уолларын Иванныын билсиһэн, истиҥ таптал иэйиитигэр ылларан ыал буолбуттар, икки кэрэчээн кыыстаммыттар. Хас да сылынан Чурапчыга көһөн киирэн дьиэ туттан олохсуйбуттара. Розалыын онно көрсөн дьүөгэлэспиппит. Кини спорт оскуола-интэринээтигэр өр кэмҥэ ситиһиилээхтик үлэлээбитэ, ону «РФ үөрэҕириитигэр кылаатын иһин” мэтээллээҕэ, СР үөрэҕириитин туйгуна, СР үөрэҕириитин бочуоттаах үлэһитэ буолбута, “Чурапчы улууһун үөрэҕириитигэр кылаатын иһин”, «Чурапчы спорт оскуола-интэринээтин сайдыытыгар кылаатын иһин” бэлиэлэри ылбыта туоһулууллар. Биэнсийэҕэ тахсан баран икки-үс сыл дьиэҕэ олорбута, онтон тулуйбакка, аграрнай-техническэй колледжка педагог-бибилэтиэкэринэн киирэн үлэлии сылдьар. Сэрэйдэххэ, олоххо, үлэҕэ көхтөөх, сэргэх, сайаҕас киһи онно да сөбүлэттэҕэ. Быйыл “СР профессиональнай үөрэҕириигэ кылаатын иһин” бэлиэ хаһаайкатынан буолла.
Үлэни өрө туппут, холбоон 350 сыл үлэ ыстаастаах, Бочуот кинигэтигэр киирбит, “Саха сирин чулуу үлэһит династията” аатын ылыахтарын ылбыт Пономаревтар аймах суоппардар династиялара буолан, Саха сиригэр, Арассыыйаҕа билиннэ. Көлөһүн тохтор сыралаах үлэтэ элбэх наҕарааданан бэлиэтэммит, СР массыына тырааныспарын Бочуоттаах үлэһитэ Иван 45 сылтан ордук кэмҥэ тырахтарыыстаан, биэнсийэҕэ тахсан да баран, сүрэҕэ батарбакка, сайыҥҥы кэмҥэ үлэлиир (быһайын Одьулуун улахан быһытын оҥоруутугар, быйыл Мындаҕаайы суолун тутуутугар сылдьар). Роза: “Кыһын дьиэҕэ олорон, үлэлиир дьоҥҥо ымсыырааччы. Хата, ас астыыр буолан, бэлэм аска кэлэбин», – диир.
Улахан кыыстара Евгения омук тылын учууталынан үлэлээбитэ, билигин Бүтүн Арассыыйатааҕы «Навигаторы детства” бырайыак Чурапчы улууһугар муниципальнай салайааччыта. Кэргэннээх, биэс оҕо күн-күбэй ийэтэ. Дьонун таһыгар уулусса уҥуор дьиэлээхтэр, ол иһин оҕолор эбэлээх, эһэҕэ күҥҥэ хаста эмэ киирэ-тахса тураллар, хоноллор. Уолаттар пластилинынан аһара үлүһүйэн туран мультик, киинэ геройдарын бэркэ оҥороллор уонна дьоҥҥо көрдөрөллөрүн сөбүлээбэт эбиттэр. Сүрдээх дуоспуруннаах киһи, 12-лээх Эрчимэн эбэтигэр доҕор буолан олорсор. Бэйэтэ оҥостубут утуйар, турар кытаанах эрэсиимнээх: киэһэ11 чааска «мин утуйдум» диэн биллэрэн баран утуйан хаалар. Билигин оскуола аһыллан, эрдэ утуйар, сарсыарда 6 ч турар буолбут, ол туран эмиэ пластилинныыр үһү.
Кыра кыыстара Виктория дьэдьэннээх, сардааналаах Аммаҕа кийиит буолан олохсуйбута, психолог идэлээх, Амма орто оскуолатыгар учуутал-психологынан үлэлиир. Эмиэ биэс оҕо амарах ийэтэ.
Онон Розалаах Баанньа уон сиэн, биир хос сиэн тапталлаах эбэтэ, эһэтэ буолар уонна быйыл сайын хос сиэннэнэр дьоһун дьолу биллилэр.
Роза – алла турар астаах, хаһаастаах, барытын сатыыр туйгун хаһаайка. Эдэр эрдэҕиттэн сибэккиһит, оҕуруотчут бэрдэ, иистэнньэҥ, илиинэн оҥоһуктары оҥорор. Сайын аайы тэлгэһэтэ, террасата кэрэ, дьэрэкээн сибэккилэринэн симэнэн хараҕы үөрдэллэр. Дьиэ сибэккитин эмиэ хото үүннэрэр. Урут сэдэх сибэкки сиэмэтин соҕурууттан суруйтаран ылара.
Киниэхэ элбэхтик сырыттаҕым, хонноҕум дии, ол тухары саатар биир чааскыны да сууйбатах эбиппин. Ыалдьыкка отой тугу да гыннарбат, “бэйэм хомуйуом” диэн иһэр.
Урут учууталлыыр эрдэҕинэ ынах ииттэр этилэр. Хойут индюктана сылдьыбыттар, ону биһирээбиттэр. “Этэ элбэх баҕайы буолар, минньигэс. Кэлин манна аҕалбат буолан хааллылар”, – диир. Үлэ, дьиэ түбүгүттэн быыс булан уопсастыбаннай олоххо өрүү көхтөөхтүк кыттар. Түөлбэ салайааччытынан эмиэ үлэлээбит.
2014 сылтан ыла араас омук куукулатын муспута 82 устуука буолбут. Олус сиэдэрэй таҥастаахтар, ыарахан сыаналаахтара көстөр. Дьоҥҥо үлэһэн ылларар, сороҕо бэлэхтэр үһү. сүүскэ тиэрдэригэр баҕардым. Дойдулар, куораттар, улуустар суруктаах уруучукаларын эмиэ мунньар. Ону таһынан кэлиҥҥи кэмҥэ «Умсулҕан» ансаамбылга (тэриллибитэ эһиил уон сыла туолар, сал. Е.П.Сивцева) киирэн, араас омук үҥкүүтүн үҥкүүлээн дуоһуйар, кэнсиэртэргэ кыттар. Сыанаҕа кэтэр көстүүмнэрэ улахан тыйаатыр артыыстарын киэниттэн итэҕэһэ суох кэрэлэрин, сыаналаах таҥастан эҥкилэ суох үчүгэйдик тигиллибиттэрин сөҕө-махтайа көрдүм.
Кини наһаа ыалдьытымсах буолан, ыалдьыт сылдьа турар. Мин кэлбитим сарсыныгар Дьокуускайга олорор балтын үс сиэнэ кэллэ. Икки кыыс сахалыы ыраастык саҥарар, кыра – нууччалыы. Улахан кыыс Күннэй, 12-лээх эрэ диэтэххэ, улахан киһи курдук кэпсэтэрин, боччумнааҕын сөхтүбүт, хайгыы санаатыбыт. Кэлэллэрин-баралларын төлөпүөнүнэн бэйэтэ быһаарсар. Дьиэ кэргэнин олоҕун ымпыгын-чымпыгын барытын билэр эбит. Оҕо эрэ барыта итинник буолбат ээ. Роза: “Ийэтэ оҕо эрдэҕинэ эмиэ итинник этэ”, – диир. Маҕаһыыҥҥа бара сылдьан эдьиийигэр кэһиитин сакалаат аҕалла, Женялаахха анаан эмиэ минньигэс ас ылбыт. Аһаан баран иһити сууйаары гыммытын Роза сууйтарбата. Балтыларын бэркэ дьаһайан илдьэ сылдьар. Үчүгэй иитиилээх, үтүө киһи буолууһу. Эбиэт кэнниттэн бары стадиону, спорт оскуола-интэринээтин түөлбэтин көрө бара сырыттыбыт. Манна эмиэ сир алдьана турар эбит: күөл үрдүнэн уруккута көбүс-көнө хонууга бүтүннүүтүгэр быллаардар тахсаннар, күөрэ-лаҥкы барбыт. Суол кытыытынан эмиэ оннук буолбут.
Мин сир астыахпын баҕарбытым да быйыл үүнүүтэ мөлтөһүөр үһү. Хата, тэллэй баар буолан үөртэ. Үс күн сарсыарда 5-6 чааска туран, чэйдээт, чугас ойуурга тэллэйдээтибит. Ол сылдьан түөрт устуука эрэ отону көрдүм. Сиик, от-мас мүөттээх сытын эҕирийэ тыына-тыына, Чурапчы хоһооҥҥо хоһуйуллубут, ырыаҕа ылламмыт кэрэ хатыҥнардаах чараҥын устун хааман иһэрим үчүгэйэ сүрэхпин сүүдүттэ! Худуоһунньук эбитим буоллар ити икки өттүнэн нуоҕаһан турар хатыҥнардаах, сиэркилэ курдук толбонноох ньуурдаах, киһи көрөн да уоскулаҥҥа куустарыах көстүүлээх көлүччэни уруһуйдуу олоруом этэ.
Биир күн сатыы сылдьан бөһүөлэк киинин баран көрдүбүт. Ол кэрчик кэмҥэ бу буола турар идэмэрдээх сэрии содулун ыар тыына биллэн, сүрэхпитин аймаан ааста: Мурун Тыымпыйа биир ыалын олбуоругар бохоруона буола турара уонна Роза билэр киһитэ көрсөн, уола сэрииттэн тимир хоруопка тиэллэн кэлбитин көмпүттэрин кэнниттэн букатын да атын киһи өлүгэ буоларын байыаннайдар биллэрбиттэрин, онон ДНК аналиһын ыыттарбыттарын, ол түмүгүн кэтэһэ сылдьалларын туһунан кутурҕаннаах сонунун кэпсээтэ.
Ол кэнниттэн Роза бииргэ төрөөбүт балтыгар Лидия Кондратьеваҕа эбиэттээтибит. Кини Чурапчыга эдэр сааһыгар кэлэн, кэргэн тахсан олохсуйбута. Эдьиийэ: “Чурапчыга дьону барытын билэр, кэпсэтэр. Сатыы сылдьан сир астаах сири, хата, кини ордук билэр», – диэн күлэр. Кэргэнэ Иннокентийдыын эргэ уопсай дьиэ кыбартыыратын бэркэ оҥостон олороллор. Уу таһар массыынанан ууну болкуон түннүгүнэн быһа куттарар бэрт табыгастаах ньыманы булбут. Мин аҕыйахтык алтыспытым да буоллар, кэллэхпинэ, дьиэтигэр ыҥырааччы, эмиэ ыалдьытымсах. Сибиэһэй ынах этиттэн олус минньигэс миин буһарбытын тото-хана истибит, сыалаах этин сиэтибит.
Ол олорон кэпсэтииттэн Лиданы киһи быһыытынан саҥа арыйдым – үтүө, амарах сүрэхтээҕин биллим. Ол курдук ийэтэ сүһүөх ыарыытыттан кыаммат буолан сыппытын олохтон барыар диэри аҕыс сыл устата биэбэйдээбит эбит. Онтон Чурапчыга кэлэн аны кэргэнин ийэтин эмиэ бииргэ олорон, өлүөр диэри көрбүт-харайбыт. Мин: “Оо, ыарырҕаппат этиҥ дуо?” – диэн ыйыппыппар: “Ээ, суох”, – диэтэ. Роза эппитинэн, киниэхэ хаһан да мөҥүттүбэт, үҥсэргээбэт үһү. Онон кырдьаҕас үчүгэйдик харайыллан үтүө кийииттээҕин билэн бардаҕа. Дьиҥинэн, кыргыттарыгар да олоруон сөп этэ буоллаҕа.
Барарбытыгар Лида миэхэ моонньоҕон барыанньа бөҕөтүн биэрэн соһутта да, үөртэ да.
Иккис күн дьүөгэбит, биир дойдулаахпыт Лена Максимова көрсө кэлэн барда. Өссө миэхэ дьэдьэн барыанньа кэһиилээх. Дьиэтин түбүгэр ыктаран ыксалынан сылдьан барда. Чурапчыга олорор эрдэхпинэ, ордук бокуонньук Люда Монастырёва барахсаны (кинини суохтуубун, оо, билигин баара буоллар дии саныыбын), Розаны, Надяны, Ленаны кытта дьүөгэлэһэрим. Дойдубут туһунан мэлдьи кэпсэтэрбит, ахтар аҕай этибит. Мин түөрт сыл устата Сунтаарбар кыайан барбакка, дойду ахтылҕана диэн ыарыыны эппинэн-хааммынан билэн олус да эрэйдэммитим, туоххаһыйбытым! Биһиги үксүгэр Розаҕа мустарбыт, сонуммутун үллэстэрбит. Ону таһынан ыһыахха сунтаардыы хорчуоппаны тэрийии, сунтаардар көрсүһүүлэрэ эҥин – билигин саныырга барыта күндү түгэннэр…
Лена бараатын кытта аны Роза оскуолаҕа үөрэппит, салайбыт кылааһын уолаттара оскуоланы бүтэрбит үбүлүөйдэринэн эҕэрдэлии сыаналаах бэлэхтээх кэлэн, чэйдии-чэйдии күө-дьаа кэпсэтэн, күлэн-салан, быыһыгар урут бэйэлэрэ оҥорон учууталларыгар атыылаабыт, саха оһуордаах мас сундууктарын көрөн, хаартыскаҕа түһэн бардылар. Куоракка тэрийбит көрсүһүүлэригэр Роза кыайан сылдьыбатах.
Үһүс күн Женя массыынатынан илдьэн бөһүөлэк арҕаа өттүн, паарканы, ыһыахтыыр сири көрдөрдүлэр, онон Женяҕа махтанабын!
Чурапчы бөһүөлэгэр уон сыл устата тутуу баҕас балысханнык барбыт, таас дьиэ элбээбит. Барыта атын баҕайы буолан хаалбыт – мин мунууһубун. Эргиэн киинэ, маҕаһыын аһара дэлэйдик тутуллубут. Биир баар чахчыны этэрбэр тиийэбин – уулуссалар туруктара 90-с сыллардааҕыттан уларыйбатах, быстар хобдох эбит, киһи охтон түһэн атаҕын эчэтиэх, массыына да алдьаныах айылаах иҥнэл-таҥнал түспүттэрэ ардахтан өссө бэргээбит. Оҥоһуута кыайтарбата тоҕо сүрэй! Розалаах уулуссаларыгар биир оннук хартыына. Бу балаҕан ыйыгар дьэ, оҥоруох буолан үөрдүбүттэр. Тылларын толорор инилэр.
Күүлэйим күнэ бүтэн, тэллэйбин уонна кэһиилэри үрүсээк, бакыат муҥунан толору хааланан, ыарахан таһаҕастанан ыаллара Уйбаан Местников массыынатыгар олорсон куоракка төнүннүм. Кини 72 саастаах, 24 сыл таксистаабыт. “Арааһа, эн саамай аҕа саастаах таксист буолуоҥ”, – диэбиппэр: “Ээ, суох, Тааттаҕа миигиттэн аҕыйах ый аҕа киһи баар үһү”, – диэтэ. Массыыната саҥа кэриэтэ ып-ыраас, килбэчийэн олорор. Уруулун инчэҕэй салпыакканан (влажные салфетки) сотор эбит. Итинник чэнчис суоппары саҥа көрдүм.
Айан, сырыы барыта киһиэхэ саҥаны, сонуну, билиини бэлэхтиир, санааны саҕар, сэргэхситэр. Миэхэ бу сырыым эмиэ оннук буолла. Дьүөгэбэр маанылатан, далбарга сөтүөлээн, эбиитин собо, барыанньа арааһа, огурсу кэһии ылан, астына сэһэргэһэн, үтүө сыһыантан үөрэн, долгуйан, уойан-тотон, байан-тайан кэлэн, иэйиинэн туолан, суруйар баҕам тэһитэ кэйиэлээн бу суруйдум. Роза, өрүү бу курдук сэргэхтик, олохтон астынан, дуоһуйан этэҥҥэ сырыт, Баанньаҕын кытта олоххут уу нуураллык устан истин, чэгиэн буолуҥ, оҕолоргут, сиэннэргит этэҥҥэ, табыллан сылдьан, ситиһиилэринэн үөрдэ, дьолгутун толоро турдуннар!
Аныгыс көрсүөххэ диэри, тоҕус томтордоох Чурапчы!
Зоя ИМ.
Дьокуускай к.
2026 с. балаҕан ыйын 6 күнэ.
Хаартыскаҕа: Розалия уонна Иван Пономарёвтар сиэннэрин кытта.
