Былыр: «Куоҕас, туруйа курдук уһуктаах тумустаах уу улахан көтөрдөрүн тута сылдьан баран ыытан кэбистэххэ, киһи кутун илдьэ бараллар», – диэн сэһэн-номох баар буолар этэ. Билигин санаатахха, ол соччо улахан итэҕэтиитэ суох курдук да буоллар…
Биһиги дойдубутугар өрдөөҕүтэ Үрдүк Бүөтүр диэн киһи баара. Улаата сатаан баран тоҥхоччу түһэн хаалбыт, бэрт салаҥ быһыылаах-таһаалаах киһини билигин ала-тала өйдүүбүн. Бу киһи өлүүтүн туруйаны кытта ситимнииллэрэ, «кинини туруйа сиэбитэ» диэн этэллэрэ.
Бүөтүр сайын оттуу сылдьан, оччотооҕу дьон сиэринэн, илимниир-туулуур идэлээҕэ үһү. Атырдьах ыйын саҥатыгар отун үлэтин үмүрүтэн баран күрүө тута сылдьыбыт. Биирдэ киэһэ ыраах күөл хомотугар баар илимин көрө киирбитэ, күтүр улахан туруйа иҥнэн даллаахтыы сытар эбит. Харалаабатаҕа ырааппыт аас-туор киһи бука үөрдэҕэ буолуо диэн сэрэйиллэр. Тыынан аҕыйахта эрдэн элэҥнэтэн тиийэн көрбүтэ, туруйата илимин кытыы диэки кутаҕа соһон аҕалан баран туох да бэйэлээх киһитэ кыайан араарбат гына лаглаҕай курдук иилистэн, төбөтө эрэ чолоҥнуур курдук хам бөрөнөн баран сытар эбит. Уопсайынан, чугастан көрдөххө туруйа сирэйэ-хараҕа олус ис киирбэҕэ суох буолар. Ордук хараҕа.
Дэлби мөхсөн күүһэ-кыаҕа бараммыт туруйа бэрт куһаҕаннык көхсүн иһигэр курулуу-курулуу Бүөтүрү тымныы, иччилээх харахтарынан хаһааҥыттан эрэ билэр өстөөҕүн курдук тобулу көрөн сыппыт (Бүөтүр кэлин бэйэтэ инньэ диэн кэпсиир үһү). Үлэҕэ баттата сылдьар киһи ол ханнык эрэ туруйа аайы долгуйуо баара дуо, тыытыгар илдьэ сылдьар сыыҥкабай хомуоһунан туруйаны хаста да төбөҕө биэртэлээн өлөрөн кэбиспит. Уонна үөхсэ-үөхсэ иилистибит илимин араара сатаан сордоммут. Кыайан сүөрбэккэ үксүн быһаҕынан быһыта сотон баран, уу ньамаҕар, салахайыгар дэлби булкуллубут, ибис-инчэҕэй, ыбыс-ыарахан туруйаны ылан тыытыгар бырахпыт. Ол кэнниттэн салгыы иккис илимигэр тиийбит.
Иҥнибит балыгын араара олорон кэннигэр ким эрэ өрө тилигирии түспүтүгэр, ибис-инчэҕэйинэн сабыта охсуолаабытыгар соһуйан тыытыттан суулла сыспыт. Өйдөөн көрбүтэ били туруйата тиллэн кэлэн, өрө даллаҥныы-даллаҥныы тыыттан ыстанан тахсан кытыл диэки уу ыһылла-ыһылла дайан ыраатан эрэр эбит. Бүөтүр өйдөнө биэрэн эрдиинэн кыл-мүччү сыыһа охсон хаалбыт. Туруйа оннук куоппут. Үөһэ көтөн тахсан баран «дьэ бэйикэй, ити дьаабыламмыккын ситиһэрим буолуо» диэх курдук таҥнары өҥөйөн көрө-көрө кулдьугураабыт, иккитэ-хаста эргийбит уонна көтөн баран хаалбыт. Саата суох сылдьар киһи хайыаҕай, көрөн эрэ хааллаҕа.
Ол күһүнүгэр Бүөтүр убайбыныын Арамаанныын күһүн тыаҕа тайахтыы тахсыбыттара. Онно сылдьан Бүөтүр убайбын улаханнык куттаабыт этэ.
Убайым күһүҥҥү им балай түүн үүтээннэригэр түлүк уутугар утуйа сыттаҕына Бүөтүрэ хаһыырбытынан олоро биэрээт, наара оронун анныгар сытар бойобуой карабинын ньылбы таһыйан ылан, сомуогун халыгыр гыннараат ааны туһулаан иккитэ ытан чаҕылыннартаабыт. Быыкаа үүтээн иһигэр оччолоох сэп эстибит ньиргиэриттэн дөйөн хаалбыт, өлө куттаммыт убайым киһитин нэһиилэ уоскуппут. Анарааҥыта да улаханнык кыбыстыбыта үһү.
Быһата Бүөтүр түүн утуйар-утуйбат нухарыйа сытан түһээтэҕинэ, аанынан били туруйата тыбыс-тымныынан кинини батары көрбүтүнэн, түүтүн сахсаппытынан куоҕаҥнаан-дуодаҥнаан, буор муостаҕа тыҥыраҕа талырдаан киирэн кэлбит.
Үрдүк Бүөтүр ол кыһын өлбүтэ. Ыалдьа сыттаҕына ыаллыы нэһилиэккэ баар ойуумсуйар киһи «миэхэ кэлэ сырыттын, ыарыытын төрдө-төбөтө биллэр, уһун тумустаахтар, уу ньамаҕа-дьаҕаһына аһылыктаахтар муодалаабыттар» диэн илдьиттээбит этэ эрээри, Бүөтүр онно барбатах. Оччотооҕуга, сэбиэскэй кэмҥэ, итэҕэйбэтэҕэ, дьон күлүү гыныа диэн бэркиһээбитэ да буолуо.
Ньукулай ХААБЫҺАП.
