Сыл – хонук. Сэбиэскэй былаас тутула уурайбыта 30 сыл буолла. Ол инниттэн Багдарыын Сүлбэ сахалыы ааттаныҥ диэн, саха алаастарын сирдэрин аатын үөрэппит учуонайбыт үөрэппит үөрэҕин, саха киһитэ сахалыы ааттаах буолуохтаах диэбитэ 1990 сылтан саҕаламмыта. Отой бары омуктуу, нууччалыы ааттана сылдьан билигин Сардаана, Саргы, Кэскил, Мичил буоллубут. Арыый да сахатытыы буолан, сирэйбит моһуонун уларытарбыт хаалла, ону да дьахталларбыт уларыттарыы, хааны тупсарыы үлэтин күүскэ ыытан “бааһынай” диэннэр элбээбиттэр.
Улуу Кытай омуга 1991 сылтан тоҕо анньан кэлбиттэригэр, хата кытай кыргыттарын кэргэн ылан ыччаппыт элбиэҕэ диэбиттэрэ хаһыакка тахсыбыта. Бу 30 сыл устата кытай кыыһа кийииттэммит тоҕо эрэ иһиллибэт, кытай күтүөт да баара биллибэт. Дьэ, кытаанах иитиилээх норуот эбит.
Тыа сирин оччотооҕу кэмигэр “Сыырдаах” диэн улахан сопхуос учаастагар 350 киһилээх бөһүөлэгэ, ферма, детсад, оскуола, маҕаһыын баара. Кыра алаас тула олорор бөһүөлэк ыаллара сүрүн үлэлэрэ 600 сүөһүлээх фермаҕа үлэлииллэрэ. Кулууп кыра дьиэтэ, оскуола, маҕаһыын, детсад алаас ортотугар тутуллан турар буолан сарсыарда оҕолор хайыһарынан, салаасканан кэлэллэрэ. Алаас куулата сыыра үрдүк, арҕаа, хоту өртүгэр элбэх дьиэ баар. Оскуолаларыгар 10 кылааһы аһаннар, орто оскуоланы манна бүтэрэллэр.
Быйыл 1990 сылга Чокуур уонна Чээнэ онус кылааһы бүтэрдилэр. Оҕо эрдэхтэриттэн бииргэ үөскээбит кыыстаах уол эйэлээхтэр, ыаллыы олороллор. Ханна үөрэнэ баралларын ырыппыттара 2 сыл буолла. Чокуур уһун хатыҥыр, эт тута илик, дыраҥнаабыт, харанан көрбүт киэҥ харахтаах уол, онтон Чээнэ кыыс отой оҕо көрүҥнээх, лентанан бааммыт баттаҕынаан билигин да оскуола оҕотун курдук. Дэриэбинэҕэ үөскээбит, ийэ-аҕа, эбээ-эһээ хараҕын ортотугар үөскээбит оҕолор буолан симиктэр. Иккиэн үөрэнэ баралларыттан дьулайа саныыллар. Ыһыахтар ааспыттарын кэннэ улуус киинигэр медосмотрга нэдиэлэ курдук көрдөрөн баран, куораттаатылар.
Куоракка кыараҕас мас дьиэҕэ олорор аймахтарыгар олордулар. Чокуур аҕатын бииргэ төрөөбүт убайыгар Лермонтов уулуссаҕа уопсай дьиэҕэ олордо, онтон Чээнэ ийэтин эдьиийигэр, Дзержинскэй уулусса элбэх мэндиэмэннээх таас дьиэтигэр эдьиийэ Малаанньа үөрэ-көтө көрүстэ. 2 хостоох дьиэҕэ Малаанньа кэргэннээх уолун кытта олорор. 5 саастаах сиэннээх. Эдьиийэ Малаанньа Чээнэни саха тылын факультетыгар экзамен туттарарыгар соруйда, сүбэлээтэ, билэр дьонугар төлөпүөннээн быһаарсыбыт курдук сананна.
Чээнэ үөрэҕин докумуонын туттаран, от ыйын бүтэһигэр киирии экзаменнары туттартаан атырдьах ыйын ортотугар студент буолла. Маҥнай киирбит оҕолору СГУ-га ыҥыран өрөмүөн үлэтигэр үлэлэттилэр. Биир күн Чокууру көрсө түстэ. Ахтыспыт курдук хас да чаас кэпсэттилэр. Чокуур историк буолаары туттаран киирбит. Бииргэ кэриэтэ үөрэнэр буолбуттар. Уопсайга ылыахпыт диэбиттэр.
Онтон ыла күн аайы көрсөр буоллулар. Киинэҕэ, театрга сылдьаллар. Үөрэ-көтө үөрэнэ сырыттылар. Араас оройуоннартан саха ыччата элбэх буолан Чээнэ, Чокуур билэр оҕолоро элбээн, улам тэйсэн бардылар. Хаһан эмэ дэриэбинэлэрин дьонун сураһан ааһаллар. Чокуур дьарыга элбээн солото суох, ол-бу общественнай тэрээһиннэргэ кыттар. Онтон Чээнэ ырыаһыта биллэн, культурнай-маассабай үлэҕэ тэрийээччинэн үлэлиир буолан ыччат ортотугар лидер диэн ааттанна.
Оо, эдэр саас таптал чувствотын билбэккэ аһардаҕай? Эдэр эт-хаан, эмньик эдэр саас көҕүйэр бириэмэтэ тиллэн тыллар, кычыгылатар кэмэ буоллаҕа. Оонньуу-күлүү аргыстаах эдэр дьон бастаан муннукка, хараҥаҕа тутуһан, туппахтаһан ылыы ханна барыай! Ол аайы итии хааннара оргуйан, имнэрэ тэтэрэн ылар кэмнэрдээх, ол иһин эдэр саас умнуллубат. Чээнэ үрдүк хобулук үрдүгэр көнө, чиргэл сотолоро кылбаҥнаан, кыра түөһүн мөтөччү туттан, баттаҕын тиһэх моданан оҥорторон, мичилийэ сылдьар чараас уоһун чорбоччу туттан, күлэн-үөрэн кэпсээтэҕинэ миэхэ эрэ мичээрдиир дии саныыр уолаттар килбиктик, кылап-халап көрөн ылаллар.
Спортивнай күрэхтэһиилэргэ кыттар буолан, залга сүүрэр кыыһы астына көрөллөр. Волейболу тэрийээччи Марат диэн ыраас сахаҕа маарыннаабат, куудара баттахтаах уһун уол Чээнэни сиэтэ сылдьар буолла. Сахалыы иитиилээх Марат ийэтэ саха, аҕатын билбэт. Кэпсэтинньэҥ, элэккэй уолга Чээнэни былдьаттыбыт дии саныыр уолаттар залга быкпат буоллулар.
Чокуур үөрэнэр факультетыгар үксэ уолаттар. Уочарататтара кэллэҕинэ киэһэ ДНД-га дьуһуурустубалыы тахсаллар. Киэһэ аайы бокса секциятыгар дьарыктанар. Бэйэни көмүскэнэр наада эбит диэн, ДНД-га сылдьан дьэ өйдөөтө. Дойдутугар Сыырдаахха тустууга да тренер эҥин суох буолан, кыратык дьарыктыыллара. Кыараҕас кыра залга баскетболлууллар, саас, сайын волейболлуур эрэ этилэр. Бокса диэн сураҕын эрэ истэллэрэ. Чокуур залга дьарыктанан кэм сылбырҕа буолла. Иҥиир-ситии ситиэх курдук. Уонна сүүрүүнэн дьарыктанар, уһун уҥуохтаах буолан ордук курдук. Боксаҕа тренер Никитин саҥа дьарыктанааччылары талан күрэхтэһиннэрэр.
Чокуур кыргыттары аахайбат курдук сырытта. Уһун, курбуу курдук уҥуохтаах Бүлүү эргин кыргыттарын кэрэхсии көрөр. Университекка үөрэнэр оҕолору үксүн көрөн ааһар. Үчүгэйдик сырыттахха сыл түргэнник ааһар.
Быйыл 2-с курска үөрэнэ сылдьаллар, номнуо Саҥа дьыл кэллэ. Чээнэ дойдутугар Саҥа дьылы көрсөөрү Чокууру көрсүөн баҕарда. Аргыстаһаары, баҕар онтон массыына кэлэрин билиэҕэ дии санаабыта да, Чокуур күрэхтэһии элбэх, барбаппын диэтэ.
Марат юрист үөрэҕэр үөрэнэр, зачёттарын барытын туттаран баран дойдутугар Покровскайга барарын кэпсээтэ. Чээнэни дойдулаама, мин 31 чыыһылаҕа киэһэ кэлиэм, күүтээр диир. Эбэтэр миигин кытта барыс диэбитин кыыс аккаастаата. Чээнэ куорат Саҥа дьыллааҕы мероприятиеларыгар дьүөгэлэрин кытта сырытта, дьүөгэлэрин дьиэлэригэр көһө сылдьан бырааһынньыгы оройуттан туттулар.
Рестораҥҥа сылдьыахтарын харчылара суох, онон күннээҕинэн кыттыһан уруй-айхал буолан 3-4 күнү аһардылар. Оннук көтөҕүллэн үөрэ-көтө сырыттаҕына Марат ирдээн булла. Сибэкки, торт бөҕөнү көтөҕөн, Чээнэни эдьиийим дьиэтигэр барыахха, 60-ча саастаах эдьиийэ ыалдьан балыыһаҕа киирбит. Оҕото-уруута суох эдьиийэ “дьиэбэр кэлэн олор” диэн ыҥырбыт.
Чээнэ саараан баран, итиччэ истиҥ эҕэрдэҕэ сүһүөҕэ хамнаан “ээх, барыахха” диэн сөбүлэспитин кулгааҕа эрэ истэн хаалла. Марат эдьиийин дьиэтигэр эдэркээн Чээнэни аҕалан, хаһаайын курдук тутунна. Чээнэни холодильниктан, морозильниктан ылан аста буһар диэн дьаһайда. Кэлэ-бара Чээнэни сыллаан-уураан, синньигэс биилиттэн кууһан ылар. Марат аттынааҕы маҕаһыыҥҥа продукта ыла таҕыста. Чээнэ билбэт дьонун дьиэтигэр эмискэ хаһаайка курдук буолбутуттан кимтэн эрэ кыбыстыах санаата киирэр, аата соһуччутун, түүл дуу илэ дуу диэх курдук. Итинник мунчаарбыт санаатыгар бу түгэни дьонум, дьүөгэлэрим эрэ билбэттэрэ буоллар дии саныы-саныы, баар астан соккуой бэлэмнээтэ. Санаатыгар өр баҕайы буолан, Марат хас да суумкалаах үөрэн-көтөн киирэн кэллэ.
Бу киэһэ өр кэпсэтэн, бэйэ-бэйэлэрин билистилэр. Түүн Марат эдьиийин хоһугар Чээнэҕэ орон оҥордо, эн манна утуй, мин залга диваҥҥа утуйуом диэтэ. Киэһэттэн ыла испит шампанскайдара бүтэн, диваҥҥа куустуһан олорон телевизор көрдүлэр. Чиргэл, этиргэн эттээх-сииннээх Чээнэни күүстээх илиилэринэн кууһан олорон уураан, имэрийэн-томоруйан, кыыс улам сымнаан, нусхайан, кытаанах илии ыбылы ылбытын астыныах курдук, хараҕын симэн ылар. Уол кини мээчик курдук эмиийдэрин харса суох имэрийэн, илиилэрэ кыыс бууттарын устун сүүрбүтүттэн, итии сүүрээнтэн эт-этэ дьиһигис гынна, уол кыыс кытаанахтык ыбылы ылбыт туруусугун быатын көрдөөн, иһин барытын имэрийэн уһулар баҕалааҕын биллэрдэ, Чээнэ: “Кэбис, тыытыма, эрдэ уонна кыыспын ээ”, – диэн кулгааҕар сибигинэйдэ.
Туормастаммыт көлүөһэ курдук тохтоон, Марат дьэ уоскуйан арааһы толкуйдуу сытта. Марат Чээнэни эрэ таптыырын итэҕэтэ сатаан, кыыһы сүрэҕэ ууллуор диэри таптаата, сыллаата, уураата. Эйигиттэн атыҥҥа санаммаппын, аны холбоһуохха диэн элэ-была тылын эттэ. Ол гынан дэриэбинэ кыыһа “уол маннык миигин таптыыра буолуо дуо” диэн соччо итэҕэйбэт.
Сарсыныгар күн ортото туран Чээнэ дьонугар барда. Өрөбүллэр бүтэннэр үөрэх саҕаланна. Марат киинэҕэ, театрга ыҥырар. Биирдэ эмэ барсар. Биирдэ Чокууру көрсөн киинэ көрө бардылар. Арай онно көрбүтэ Марат бааһынай кыыһын кууһан аҕай олорорун көрдө, ыраахтан “привет” диэн илиитин ууммутугар хаптайан, көрбөтөҕө буолла. Чээнэ Чокуурдуун кэккэлэһэ, төбөлөрүн холбоон кэпсэтэ-кэпсэтэ киинэ көрдүлэр.
Аҕыйах хонугунан Марат уоллаах эбиккин диэн барда. Күнүүлээбит. Чээнэ Марат бааһынай кыыстааҕын көрөр эрээри күнүүлүөх санаата суох, ол аата Мараты таптыыр санаам суох эбит, оччотугар Марат миигин чахчы таптаабат дуу?! Чээнэ ити икки ардыгар буккуллан ылла. Кыыска таптатар наада дуу? Син өр көрсүбэккэ сырыттылар. “Миигин Марат курдук күүскэ таптыыр уол көстүө дуо?” – дии саныыр буолла.
Чокуур факультетыгар общественнай тэрээһиннэргэ активнай буолан, зачёттарын хойутаан туттаран сороҕор сэмэлэнэр да, преподавателлэр син зачётун ортонон туттаран иһэрин, активнайын иһин өйүүр курдуктар. Волейболга, баскетболга күрэхтэһии элбэх. Кыһыны быһа күрэхтэһэн тахсаллар, СГУ сборнайыгар ылыллан, куорат иһинээҕи тэрилтэлэри кытта күрэхтэһэн ардыгар аҕыйах паараҕа үөрэнэр. Ол быыһыгар дойдутугар Сыырдаахха баран кэлэр. Бииргэ үөрэнэр Света диэн кыыстыын тапсан кэпсэтэллэр. Бүлүү кыыһа уһун, дьулугур уҥуохтаах, дьүдьэх курдук да көһүннэр эттээх төгүрүк сирэйэ, көлүччэ курдук көрбүт төгүрүк киэҥ хараҕа, эттээх быллаҕар соҕус уоһунан үөрэн үрүҥ тииһэ килэйдэҕинэ ыраахтан миилэтэ кытаран, хараҕа уоттанан чаҕылыҥнаан ылар. Уһун синньигэс атахтарынан хааман элэҥнэтэн Чокуурга утары кэллэҕинэ уол сүрэҕэ ньүөлүйэн ылар. Синньигэс биилиттэн кууһан ыллаҕына, түргэн үлүгэрдик эргичиҥнээн уолга сыстан ылар. Өрүү диетаҕа сылдьар курдук хатыҥыр, нарын-намчы таһаатын тупсарар, ол иһин столовайга бэркэ сэрэнэн аһыыр курдугуттан Чокуур ааранан куртаҕа курулуур, аччыктыыр. Үөрэнэр кэмнэригэр бииргэ суксуруһаллар. Олорор уопсайдара атын буолан, Чокуур мероприятиета элбэҕиттэн бириэмэ булбат.
Аан дойду дьахталларын күнэ чугаһаата, Светатыгар духи бэлэхтээри гыммыта духи аатын да, сытын да билбэт. Уолаттартан ыйыппыта, ону Светаҥ духитын сытын бил уонна көрдөө диэтилэр. Ол күн Света ханнык духинан сотторун сытырҕалыы сатаата да билбэтэ, кыыстан ыйытыан кыбыстар. Арааһа духиламмат быһыылаах дии санаан баран, французскай духины продавецтан ыйыталаһан ылла, онно ханыы сибэкки атыыласта. Уопсайга уолаттарыгар көрдөрбүтүн, эргитэ сылдьан дэлби күллүлэр. Көҕүтэр духи ылбыккын диэтилэр. Дьэ, кыыскын көҕүтэр дуу? Уолаттар кыыскар сытын ылан көҕүйэллэр дуу? Өссө биллибэт дии-дии күлсэн быардарын тарбаатылар. Сарсыныгар Чокуур подарогын Светаҕа туттарда, кыыс үөрэн мичилийэн уолу уураан ылла. Уолаттар кыргыттарга подароктарын биэрэн, үөрэ-көтө салгыы үөрэннилэр.
Күн уһаан, саас буолан таһырдьаттан библиотекаҕа кинигэ ааҕа киирбэт буоллулар. Света хаста да Чокуур уопсайыгар кэлэ сырытта. Уолаттар французскай духи бэлэхтээҥҥин Света бэйэтинэн ирдээн кэлэр буолла, кытаат диэн күлсэ хаалаллар.
Чокуур ДНД-га дьуһуурустубаҕа барыста. Бэйэлэрэ бэрэбиэркэлиэхтээх оройуоннарын кэрийэн баран ааһан истэхтэринэ, ВАЗ массыынаттан икки уол ойон тахсан, продукта магазиныттан икки суумкалаах дьахтарга ойон тиийэн суумкалары былдьаан ылаат, массыыналарыгар олорон сус гынан хааллылар. Халаппыт дьахтарга үһүө буолан Чокуурдаах ойон кэлэн, айдааран “халаатылар” диэн хаһыытыы сылдьар дьахтары уоскутан ыйыталастылар, ол бириэмэҕэ массыына номерын көрбүт Чокуур милицияҕа телефоннаары маҕаһыыҥҥа киирдэ. Сотору буолаат милициялар кэлэн дьахтары, үс уолу илдьэ бардылар. Дьахтар уолуйан хаалан мээнэ айманар, кимин да өйдөөн көрбөтөх. Милиция отделениетыгар илдьэн, халаабыт дьону тутуохтарыгар диэри олортулар, быһаарыы ыллылар.
Икки уолу хос иһигэр олортулар. Балтараа чааһынан туттубут диэн биллэрдилэр. Сотору буолаат икки уолу наручниктаах киллэрдилэр. Быһаарыы ыллылар, мэлдьэһэллэр. Ол иһин хоско икки буруйдааҕы кытта Чокууру киллэрдилэр уонна халаппыт дьахтары киллэрэн ыйыттылар. Дьахтар бэрт өр толкуйдаан баран Чокууру ыйда уонна өйдөөбөппүн диэтэ. Аны милицияларга тыллаабыт Чокууру наручник кэтэрдэн иһирдьэ киллэрдилэр. ДНД икки уола кини буолбатах, биһигини кытта ДНД чилиэнэ дии сатаатылар, истибэтилэр. Халаабыт икки уолу ыытан кэбистилэр. Халаппыт дьахтары милициялар дьиэтигэр илтилэр.
Милиция отделениетыгар сарсыарда разборка буолла. Хаалла сыппыт Чокууру таһааран быһаарыы ылан, начальниктара бэҕэһээҥҥи дьону аҕалтааҥ диэтэ. Дьиҥнээх буруйдаахтары икки уолу аҕаллылар. Улахан уҥуохтааҕа милиция Майора Сотников баппат уола эбитин начальник биллэ. “Хайа, Боря! Сол да күлүгээннии сылдьаҕын дуо? Билигин аҕаҕар звоннуом”, – диэтэ.
Начальник звоннаан өр баҕайы кэпсэттэ:
– Чэ, Боря! Ити хоско киир, – диэн дьаһайда.
Сотору буолаат халаппыт дьахтары аҕаллылар.
– Бэҕэһээ буруйдааҕы сыыһа ыйбыккын, билигин иккистээн көрдөрүөхпүт, – диэтэ. Хоско Чокууру, анараа иккис халаспыт уолу киллэртэрдэ.
– Бу иккиттэн хайалара этэй? – начальник ыйытар. Дьахтар бүгүн арыый уоскуйан, бэҕэһээ киэһээни толкуйдуу сатыырдыы кэпсээн барда.
– Маҕаһыын кирилиэһин түһэн истэхпинэ, легковой массыына тохтоон хорус гынарын кытта икки уол саба түһэн суумкаларбын былдьаан ылбыттара, онтон хаһыытыырбар буолан, уолуйан хаалан өйдөөбөппүн ээ, – диэмэхтээтэ.
– Хайаларай? Бу икки уолтан? – диэтэ начальник.
– Ити, ити майгынныыр эбит, – диэн тарбаҕынан ыйда.
– Чэ, бүттүбүт, быһаарылынна, Чокууру ыытыҥ, – диэн начальник дьаһайда.
Дьахтары кытта иккиэйэх хаалан баран “иккиэн эдэрдэр, онон наһаа айманыма, икки суумкалаах аскын аҕалан биэриэхиэрэ, чэ, бүттүбүт” диэн баран начальник илиитин биэрдэ.
Чокуур туоһу балыйыытыгар түбэһэн, хаайыыга биир хонон таҕыста. Студеҥҥыт түбэһэ сырытта диэн биллэрбэтэх буолан айдаана суох ааста. Чокуур бэрээдэк көрөр ДНД-га соччо баҕарбат буолла.
Бу кэмнэргэ Сэбиэскэй былаас уларыйан, Горбачёв таҥнарбытын курдук кэпсииллэр да, соҕотох киһи былааһы хайдах тутуон сөбүй? Студеннарга соччо төбөлөрүгэр киирэ охсубат, дьалхааннаах кэмнэр кэлитэлээн эрэллэр. Быыбар ахсаана элбээн, быыбарга кытыннаххына эрэ олоруох, тыыннаах сылдьыах курдук кэмнэр үүннүлэр.
Тыа сирэ сүөһүтүн ыһыктыбакка, ходуһатын үллэстэр айдааныгар олорор. Арааһынай КП, ИП, бааһынай хаһаайыстыба араас көрүҥэ элбээтэ. Ордук бюджеттан үлэлээн, аһаан олорооччулар, 3-5-6 ый харчынан хамнас ылбакка аччыктааһын буолуоҕун, чааһынай маҕаһыыннаахтар амбарнай кинигэнэн иэс биэрэн абыраан олордулар. Чааһынай сүөһүлээх кэм эттээх, үүттээх буолан тулуктаста. Ходуһабытын үллэстии механизма арааһынай сопхуос урукку ходуһатын тутан мэһэйдэстэ. Саталлаах өртө элбэх гектары харбыалаһан тигистэ. Бастакы президеммит үөрэниҥ да үөрэниҥ, ынах кутуругар бааллымаҥ, бары музыкант, шахматист, спортсмен, бары үрдүк үөрэхтэниҥ диэн ыҥыран күүркэттэ. Алмааһы дьиэҕитигэр кырыылаан, Израильга атыылаан байыҥ, кулууптарга, таас тутууларга алмааһы кырыылыыр станогу туруоран саха мындыр, уус хараҕынан чочуйуҥ диэн ыҥырыыны ама ким мэлдьэһиэй?!
Нуучча норуотун дьоһун уолун Россия президенинэн туруоран талбытыгар, саха маанылаах таҥаһын улахан размерынан тигэ охсон кэтэрдэн, Борис Ельцин хаан-уруу аймахпыт буоларын бэйэтин тылыттан истибэккэ да эрэ, аҥаар кырыы аймахтаһан суверенитеты ылан өрөгөйдүү сырыттыбыт. Сахалар хайатын аймаҕа суох сылдьыахпытый! Иллээх-эйэлээх эмиэ үчүгэй, ол аайы кыргыс үйэтэ ааспыта.
Сааскы ылааҥы, сылаас күннэрэ буоллулар. Таһырдьа кыргыттар күлсүүлэрэ элбээтэ. Уолаттар чараастык таҥнан, кыргыттары күөйэ-хаайа түһэн, дьээбэлээн оонньоһон, тыл бырахсан ааһаллар. Чокуурдааҕы үс уолу кыргыттар дьүөгэлэрэ Жанна төрөөбүт күнүгэр “Сайсарга” баар дьиэҕэ ыҥырдылар. Жанна аймахтарын дьиэтин куортамнаан олорбут эдэр ыаллар көспүттэр. 7х8 квадраттаах мас дьиэ, маһынан оттуллар эбит. Чокуурдааҕы ыытан оһоҕу отуннардылар. Жанна аймахтарын дьиэлэригэр мала-сала барыта баар.
Киэһэ 8 ч. саҕана мунньустан Жанна 20 сааһын туоларын бэлиэтээн, бастаан подароктарын туттардылар. Жанна чугастык билсэр уола Володялыын кэккэлэһэ олордулар, өйдөөх уоллара Вася Дуняларын аттыгар, онтон килбигийбит Света Чокуурдуун кылап-халап көрө-көрө сэһээннэрэ, кэпсээннэрэ элбээтэ. Музыка тыаһатан үҥкүүлээн ыллылар, вальстаан ыгыта куустуһан сүрэхтэрэ тэбэрин билгэлэстилэр. Түүн 1 чаас саҕана Дунялаах Жанна атаарсабыт диэн уолаттарын илдьэ бардылар. Шампанскайы кыргыттар элбэҕи иһэн холуочуйан, уолаттарыгар хатаастан айманан бардылар. Чокуур Светалыын дьиэ харабыллара буолан хааллылар.
Света дьүөгэлэрин кытта иһэ үөрэммэтэх шампанскайын арыый элбэҕи испит быһыылаах, туох барыта кэрэтийэн көстүбүтүттэн төбөтө эргийэн ылар, эмискэ тураары гынан иһэн охто сыста, остуолтан тайанна. Чокуур водка испитэ дьайдаҕа буолуо, Светатын кууһан ылан уураамахтаан ылла. Света атаахтаабыт куолаһынан: “Охтоору гынабын, сыппыт киһи”, – диэтэ. Чокуур улахан дьыбааҥҥа синньигэс биилиттэн кууһан илдьэн сытыарда, кэтит диван нэлэйэн, иккиэн сытынан кэбистилэр.
Оччолорго “Спид-инфо” хаһыаты ааҕар Чокуур кистэлэҥи элбэҕи билэр курдук сананар. Света шампанын сытын биллэрбэт, духитын уонна кыыс этин сытын билэн, моонньуттан саҕалаан, күөгэйэ-нусхайа сытар хатыҥыр кыыһы таҥаһын биир-биир уһулталаан, эмиийин кэрэтиттэн аллараа диэки ууруу-ууруу айаннаан, күҥҥэ көрдөрбөтөх бытыгыраабыт түүтүттэн саҕалаан барытын хаһыста, имэрийдэ, ол аайы кыыһа өрө мэтэрийэн аһаҕас сирим бу баар диэбиттии ыҥырынан ылаттаата. Чаас курдук Светатын имэрийэн-мускуйан, эрогеннай миэстэлэрин таарыйталаата. Чокуур “соноҕоһо” тулуйа сатаан баран, сөптөөх сирбин буллар диэбиттии “сөтөллүөх” курдугуттан ыксаан, итии холлорооҥҥо батары аста… Кыыс сарылаата быһыылаах, өндөйөн ылаат ыйылыы сытта. Уол күүһүн өссө мунньунан, ыанньыйан кэллэҕин аайы 3-4-тэ ыытта. Уураһыы-сыллаһыы өссө сүрдэннэ…
Сарсыарда халлаан суһуктуйуута уоскуйан нуктаан ыллылар. Сарсыарда дьиэлэрин хомуйан, астарын тобоҕун сылытан аһаан, эт-хаан өртүнэн холбоспуттарын бэлиэтээн, таптаһалларын чиҥэтэн диваннарыгар эмиэ хоонньоһон ыллылар. Дьиэ күлүүһүн Жаннаҕа биэрдилэр. Чокуур Света уопсайыттан арахсыбат буолла. Сайын холбоһуохха диэн хаайар, Света да аккаастаабат, сайын Бүлүүгэ барыс диир. Ону Чокуур бастаан сиэр, абыычай быһыытынан эр киһи бу кэргэн ылар кыыһым диэн көрдөрүөхтээх, онтон Бүлүүгэ барыахпыт диэн быһаарда.
Чээнэ үөрэҕэр ыарырҕаппат, Мараты хаһан эмэ көрсөр. Быйыл 19 сааһын туолар. Бииргэ үөрэнэр кыргыттара эргэ барыталаан эрэллэр. Хас да сыбаайбаҕа ыҥырдылар. Быйыл Чээнэ эт тутан, арыый уҥуоҕунан улааппыт курдук буолла. Урукку таҥастара баппат буоллулар. Ыга тутар джинсы ыстааны ылбыта, түөһэ улаатан, хааман-сиимэн силигирэтэн уолаттар харахтарыгар хатанар буолла. Марат көрсөн: “Чээнэ, наһаа да тупсубуккун”, – диэн үөртэ. Кыыс оҕо хайҕанарын сөбүлүүр.
Биир физмакка үөрэнэр уол Чээнэни көрүстэҕин аайы эҕэрдэлиир, кэпсэтэ сатыыр, аата Миша диэн. Хара ачыкылаах, орто уҥуохтаах, өрүү мичээрдии сылдьар уостаах уол. Кыыс тоҕо миигин буулаата диэн кыйаханар. Муҥар сотору-сотору утары көрсөллөр. Биир киэһэ Марат кэлэн үчүгэй киинэ, эйиэхэ билиэт ылбытым, барыахха диэтэ. Чээнэ саараан баран барыста. Кэнники эрээккэ олордулар. Сибигинэһэн кэпсэттилэр. Марат ол олорон кыыһы уураан-сыллаан ылар, илиитин бобута туппахтыыр. Киинэ көстүүтэ хараҥарбыт кэмигэр кыыс төгүрүк, сылаас буутун имэрийэр, туппахтаан ылар. Чээнэ сөбүлээбэтэ, дьик-дьах олордо. Итинник таптыыр үһүлэр дуо?!
Уопсайдарыгар бардылар. Бараары туран Чээнэ: “Аны эйигин кытта киинэҕэ барбаппын”, – диэт уопсайга киирэн хаалла. Хоһугар Чээнэ настроениета суох киирбититтэн соһуйдулар. Киэһэ сытан баран өрүү мичээрдии сылдьар Мишаны санаан таҕыста. Устунан бииргэ үөскээбит Чокуурун өйдөөн, дойдутун, дьонун санаан түүн үөһэ утуйда. Арааһа, таһыттан көрдөххө Чокуур курдук бэрээдэктээх уол аҕыйах быһыылаах. Дьоллоох кыыс киниэхэ таптатыа…
Ыам ыйын бырааһынньыктара кэлиилэригэр хаар ууллан, куорат мыраана көҕөрөн көстөр курдук. Бу кэмҥэ ыччаттар айылҕаҕа бараллар.
Сарсыардаттан ыраас ылааҥы күҥҥэ хара салгын ачыкылаах Миша уол сибэкки тутуурдаах Чээнэ уопсайыгар кэллэ. Өрөбүл күн сынньаныам диэн наҕылыччы туран, саҥа суунан-тараанан бүппүтэ. Миша Чээнэҕэ: “Аламай күнүнэн эҕэрдэ!” – диэн сибэккитин туттарда. “Мырааҥҥа күүлэйдии, салгын сии барыахха”, – диэн ыҥырда. Барыта бэлэмин туһунан кэпсээтэ. Чээнэ уол ыҥырбытыттан долгуйда, аргыый аҕай хомунан барда. Спортивнай таҥаһы сөбүлүүр. Дьэ, тэринэн, аара Миша уопсайыттан үрүсээххэ толору угуллубуту сүгэн, мыраан диэки сатыы, эбиэт ааһыыта тиийдилэр.
Чочур мырааҥҥа ыччат элбээбит. Билэр оҕолоро элбэхтэр. Ырыа-тойук, көр-нар бөҕө буолла. Киэһэлик тарҕаһыы буолла. Миша Чээнэни кууһа сылдьар. Чээнэ да уолу сөбүлүөх санаалаах, куустуһан олорон сынньана-сынньана, өр айаннаан тиийдилэр. Сайыҥҥы каникулга бараллара чугаһаата. Миша сотору-сотору Чээнэ хоһугар киирэрэ элбээтэ. Кыргыттар: “Күтүөппүт кэллэ”, – диэн күлсэллэр.
Кыыстаах уол сылаас, нуһараҥ киэһэлэри бииргэ атаарар буоллулар. Бастакы уураһыы, ыгыта куустуһуу буолан ылар. Аны уопсайга олорор кыргыттар тарҕаһар, онно-манна барар-кэлэр бириэмэлэрэ элбээн барда. Миша ол иһин киэһэ аайы кэлэр. Уол уҥуоҕунан Чээнэ эрэ саҕа, дараҕар сарыннаах, чиргэл уол. Чээнэ спортсменка курдук көнө сототун, төгүрүк буутун, сибиитэрэ иһиттэн лоппойор эмиийдэрин тутуон, имэрийиэн баҕарар, чорбойор уостарын, көнө муннун, төгүрүк хара хараҕын, кыламан быыһынан көрдөҕүнэ, үөрэн нарын уостара ыттайдаҕына наһаа тупсан көстөрүн күн аайы хараҕар бу баардыы көрөр.
Оо, эдэр эмньик саас. Ханнык баҕарар эдэркээн кыыс күлэн-үөрэн уоһа ыпсыбат өрүү мичээрин, истиҥ иэйиини бэлэхтиир кэмнэрэ наһаа уһаабат, кыыс оҕо мичээрдэс, этэн көрө-көрө үөрэр-көтөр кэмэ хомойуох иһин кылгас кэмҥэ, олох олорон түспэтийэн барда да, хотун хааннара киирэр. Дьэ, ол иһин кыыһы 25 сааскар диэри эргэ барыма, 25 сааскын аһарыма диэн этэллэр.
Чээнэ бу киэһээ хоһун кыргыттара суохтар. Эр киһи сыты билэр дииллэринии, Миша уол суумка тутуурдаах киирэн кэллэ. Киэһээҥи аһылыктарын аһаатылар. Түүн оройугар диэри кэпсэтэн, биир киһи сытар оронугар кэккэлэһэ сытан, сылаастарыгар даҕайсан, куустуһан, уураһан-сыллаһан бардылар. Уохтаах таптаһыы чыпчаалыгар тиийиитэ, тас таҥастар мэһэйдииллэрин сороҕун көҕүрэтэн баран, уол кыыс үрдүгэр сытынан кэбистэ. Бастаан кыыһы бары миэстэтин имэрийэн, сорох сирин дэлби убахтаан, кыыс оҕо нохтолоох сүрэҕэ тохтуу-тохтуу тэбэн, ис иһиттэн имэҥирэн туран, синньигэс мэһэй таҥаһы сулбу баттаан, сэҥдэҥэ түү быыһынан киллэрэн истэҕинэ, кыыһа ыйылаабытынан өндөс гыныах буолбутун ситэри диэбиттии сылааска киллэрээт, уол куллуругун төрдүнэн сүөкэнэрэ астыгын ким да кыайан кэпсээбэт түгэнигэр, кыыс оҕо этэ-сиинэ өссө-өссө диэбиттии уотунан умайан, астыммыт тунаархай хараҕынан көрө сытан, иһин түгэҕэ өссө да кычыгыланан ылаттаата. Ол оргазм дэнэр. Ол кэннэ уохтаах таптал халлаан сырдыырын саҕана уоскуйан, минньигэстик утуйан хааллылар.
Сайын Чээнэ дойдутугар тиийэн оттоото. Атырдьах ыйын бүтүүтэ сүрэҕэ өлөхсүйэр, сороҕор мэйиитэ эргийэр буолбутугар улуус балыыһатыгар көрдөрө барда. “Хат буолбуккун, икки ыйдаах”, – диэтилэр. Соһуйда да хайыай. Мишатыгар суруйда.
Балаҕан ыйыгар үөрэнэ барда. Миша тутуу этэрээтигэр үлэлии сылдьар үһү. Отой суруйбата. Биир сылынан үөрэҕин бүтэриэхтээх этэ. Ол эрээри Мишатын эрэнэр. “Кулун тутар бүтүүтэ срогум, онтон оҕобун ким көрүөй? Академ ыларым дуу?” диэн эргитэ саныы олордо…
Дьиикэй ырыынак кэллэ диэбит кэмнэригэр Сыырдаах бөһүөлэгэ бастакы ырыынак сылларыгар сопхуос үлэһиттэрэ, оччотооҕу кэмҥэ И.Пахомов сири, ходуһаны туһаныыга судаарыстыба дьаһалыгар сирдэтэн өрөспүүбүлүкэҕэ үлэни ыыппыта. Сопхуос баайын, сүөһүтүн-сылгытын коллективнай хаһаайыстыба тэринэн, наһаа түҥэттэн кэбиспэккэ чөкө олордулар. Үлэлии үөрэмиттэринэн, кэлин хамнаһа да суох үлэлээн, тэрилтэлэр хамнастара кэлбэт кэмигэр чааһынай маҕаһыыннар иэс биэрэн абыраабыттара. Дьон чааһынай сүөһүлэрин туттаран, атыылаан оҕолорун үөрэттэрэллэр. Ходуһа үллэстиитэ дьон сүөһүнү элбэтэригэр төһүү күүс буолбута.
Чокуур төрөппүттэрэ 45 саастаах, 3 оҕолоох ыаллар. Аҕалара Ылдьаа фермаҕа үлэлээн, ийэлэрэ Агаша дьыссаакка иитээччи, онон чааһынай сүөһүлэрин элбэтэн уолларыгар Чокуурга харчы ыыталлар. Икки кыыстара игирэлэр. Быйыл 10-с кылааһы бүтэрэллэр. Чааһынан аҕа – Инна, онтон кырата – Лия, иккиэн үүт-үкчүлэр. Иитээччи идэлээх ийэлээх буоланнарырыа-тойук аргыстаахтар. Өрүү хотон сыттаах аҕалара Ылдьаа чааһынай сүөһүтүн бэйэтэ көрөр, онтон КП-га субан сүөһү көрөр, ойбон тэһэр. Сайын кыргыттар КП-га ыанньыксыттыыллар, сир аһын хомуйаллар, оҕуруоттарын ийэлэрэ көрөр.
Сыырдаах бөһүөлэгин ыччаттара үлэ суох диэн улуус кииниттэн, куораттан арахсыбаттар. Маҕаһыыннарыгар арыгы атыыламмат, сороҕор коммерсаннар “Роял” водка аҕалан атыылаан, бөһүөлэк төрөөбүт күнэ буолар. Хамнас кэлбэт да, арыгыга харчы көстөр диэн кырдьаҕастар мөҕүттэллэр. Сотору-сотору араас быыбардар, референдум буолар, ол саҕана агитацияҕа мунньах, кэлии лектордар, депутакка кандидаттар “эһиги куоласкыт наада” диэбиттии кэлэллэр. Кырдьаҕас өртө кыһалҕаларын туруорсан көрөллөр. “Сөп, көрүөхпүт, дьаһайыахпыт”, – дии-дии, “биһиэхэ куоластаан” диэн күлэн-үөрэн бараллар. Ол аайы “күөлбэр кус” түһүө диэн эрэнэ хаалаллар. Араас депутакка кандидаттар бааллар, кандидат уолтан кырдьаҕас ыйытар: “Тукаам! Биһиги тыа ыала хара тыабытын кэрдэн бүтэрэн эрэбит, мин дьиэм 7-8 кв.м., төһө куб маһынан кыһыны туоруохпун сөбүй?”. Кандидат хап-сабар: “7 куб сөп”, – диэн баран уҥа-хаҥас көрүтэлээн кэбистэ. “Таах сибии ыйытан, куоракка таас дьиэҕэ олорон хантан билээхтиэй…” – диэн кандидат уолу аһына санаата. Ырыынак бастакы сылларыгар быыбардар элбэхтэрэ, бэйэтэ испэктээкил курдуга.
Саас оттук мастарын бэлэмнии сылдьан, Ылдьаа “Дружба” эрбиитин илдьэ, тырахтарыыс уол уонна холостуой сылдьар Ылдьаа саастыыта киһилиин сааскы чаҕылхай күҥҥэ “Роял” арыгылаах аһаатылар. Ол быыһыгар тыраахтар бырысыабыгар мас тиэйэн, арыгыга топпокко дэриэбинэҕэ ыыттылар. Ылдьаалаах мас эрбии хааллылар.
Холуочук тырахтарыыс киэһэлик кэллэ. Арыгы аҕалбыт. Ортолуу аһаан иһэн, арыгылара бүтүүтэ үһүөн боруоктаһан, айдаарсан турдулар. “Оччоҕо мин бардым”, – диэн тырахтарыыс тыраахтарыгар хатаастан истэҕинэ, Ылдьаалаах сууллары тардан түһэрдилэр, тиэрэ баттаан сыттаҕына холостуой Оппуонньа ойон туран сүгэнэн тырахтарыыһы саайаары Ылдьааны саайда. Мас хайытар сүгэ ыйааһына ыарахан, итирик киһи сүгэтин кытта охтон түстэ. Өр чуумпуран сыттылар. Тырахтарыыс уол нэһиилэ орҕостон туран, дөйөн хаалбыт Ылдьааны илгиэлээтэ. Оппуонньа дьэ тугу эрэ өйдөөн туран кэллэ. “Оо, алдьархайы оҥордубут. Ылдьаа тыыммат”, – диэн тырахтарыыс уол айманна. Чаастан ордук булумахтаһан, арыый өйдөнөн. Бэйэ-бэйэлэрин үөхсэн, киһилэрин бырысыапка тиэйэн, Оппуонньаны кузовка олордон түҥ-таҥ түһэн дэриэбинэҕэ медпууҥҥа тиийэн, онно ким да суоҕуттан Ылдьаа дьиэтигэр илтилэр. Түрүлүөн буолан, биэлсэри булан аҕалан “бүппүт” диэн быһаардылар.
Үс чаас курдугунан милиисийэлэр кэлэн тырахтарыыһы уонна холостуой Оппуонньаны тутан илдьэ бардылар. Дэриэбинэҕэ өрүү холостуой сылдьарын иһин “Холостуой” диэн хос аат курдук, эбэтэр холостуой Оппуонньа дииллэр. Онно эбии бэйэтин “холостуойбун” диэччи. Ити барыта арыгы содула. “Роялы” ким атыылаабытын сууттуохха”, – дииллэр. “Дьэ, холостуой түбэһэр буолбут”, – диэн аһынааччылар да бааллар. “Ылдьаа арыгылаах тахсан ити буоллаҕа”, – диэн аны өлбүтү да сүгүн сытыарбатылар. Кыра дэриэбинэҕэ ол кэпсэтиитэ, ырытыыта өргө диэри буолла.
Чокуур үөрэҕин тохтотон кэлэн, аҕатын харайда. Дьыалатын ирдэһэн билистэ. Быйыл саас дипломнайын көмүскээн, историк идэтин ылыахтаах этэ. Ийэтигэр көмөлөһөн сүөһүтүн, сылгытын көрдөҕүнэ табыллар. Балтылара аҕаларын аһыйан үөрэммэккэ хаалыахтара, онон көмөлөһөр баҕалаах. Академ ылан эһиил туттарыам, быйыл оскуолаҕа аҕыйах чаас көрдөһөр санаалаах сылдьар. Светаҕа: “Манна кэл, олоруох”, – диэбитэ, суруйбатаҕа ыраатта.
Арай Чээнэ оҕолонон, дьонугар эһээхэйин хаалларан үөрэҕэр барбыт. Быйыл сайын бүтэриэхтээх. Ону да дьонуттан иһиттэ. Балтылара Инна уонна Лия үөрэхтэрин туттаран, ханна үөрэнэ барабыт диэн толкуйдууллар. Бастаан СГУ-ну боруобалаан көрүөх диэн, нуучча уонна саха тылыгар биэрдилэр. Игирэлэр быһыытынан бииргэ үөрэниэхтээхтэр үһү, ону тутустулар. Нуучча тылын факультетыгар начальнай кылаас учуутала идэҕэ ыллылар. Уопсай дьиэ биэрэллэр. Эрдэ практикаҕа ыҥыран, уопсай дьиэ эрэмиэнигэр үлэлэттилэр. Кыргыттар аҕалара эмискэ суох буолан, настырыанньалара суох, үөрбэттэр-көппөттөр. Чокуур хаһаайыстыбаны көрөн, ийэтигэр көмөлөһөр ини диэн санаалара бөҕөх. Быйыл сүөһүлэриттэн туттан, атыылаан ол харчытыттан көмөлөһүөхпүт диэн ийэлэрэ эппитэ. Куоракка эдэр кыргыттар, оҕолор курдук моднай, аныгы таҥаска ымсыыраллар. Үөрэнэр корпустарыгар Чээнэни көрсөн үөрдүлэр. Чээнэ куруук убайдарын Чокууру ыйытар.
Кыыс үөрэҕин бүтэрэн, куоракка хаалан тугу эмит үлэлиирин кэпсээтэ. Кыргыттар: “Наһаа тупсубут”, – дии хааллылар. Инналаах Лия хайалара буоларын дьон буккуйаллар, үүт-үкчүлэр, таҥастара да биир.
Чээнэ дипломнайын көмүскээн үөрэҕин от ыйын бүтүүтэ бүтэрбитэ. Сайыны быһа дойдутугар барбакка, Мишатын ирдэһэ, кэтии, эккирэтиһэ сырытта. СГУ-га быстах үлэлиир, хамнастанаары уонна босхо хоско олорорун иһин. Уолун оҕолоноот да, дьонугар таһаарбыта 7-с ыйа буолла. Кыра уол ийэтин көрбөккө-билбэккэ сырыттаҕа. Чээнэ ийэлээх аҕата сааһырбыт дьон, аҕыйах сүөһүлэрин көрөллөр. Чээнэттэн 15 аҕа саастаах улахан кыыстара Мавра кэргэн барбакка, дьыссаакка уборщицалыыр, төрөппүттэрин көрөр, сүөһүгэ көмөлөһөр. Чээнэ оҕотун аалбытыгар балта иһигэр үөрбүтэ. Эрдэттэн оҕоҕо баҕарар этэ. Кэнники уойан хаалан эр дьон көрбөттөр дии саныыр. Биир эдэр уолга эйэргэһэн көрбүттээх этэ, имэрийсэр сир, хос көстүбэтэҕиттэн табыллыбатаҕа. “Кэргэнэ суохпун, саатар оҕоломмут киһи” диэн саныыра элбээтэ. Киһи баҕата, саныыр санаата туолбатаҕына, хаһан да туолбат эбит. Хайдах, кимтэн оҕолонору ыйан-кэрдэн ким да суруйбат. Истэр тухары күүһүлээтэ дииллэр.
Мавра көрөр оҕотугар ылларда, кэллэҕинэ биэрбэт санаалаах. Онтон Чээнэ Мишатын ирдээн бэтэрээ Бүлүүгэ бара сырытта. Арай тиийбитэ, оҕону көтөхпүт Миша тахсан кэллэ. Соһуйда аҕай. Дорооболостулар. “Ол иһин сүппүккүн дии”, – диирин кытта, дьиэттэн куудара баттахтаах сырдык кыыс көһүннэ. “Чэ, Миша, уолуҥ 7-с ыйыгар сылдьар”, – диэн ытаабыт харахтарынан көрдө. “Бу оҕото 6-с ыйа, быһаарыс!” – диэн дьиэлээх хаһаайка дьахтар хардарда. “Бабник!” – диэн хаһыытаат Чээнэ тэлгэһэттэн тахсан барда, онтон дьэ уоскуйан такси була сүүрдэ. Ол иһин дэлэ албын буолбатаҕа, баччааҥҥа диэри быһаарбакка эрэйдээбититтэн ордук хомойон ытаата. Дойдубар барыыһыбын диэн уһун суол устун санаата.
Куоракка тиийэн аатырбыт сахалар сөбүлүүр эрэстэрээннэригэр сырытта. Хомойон, хоргутан пиибэттэн саҕалаан арааһы истэ. Мишата, оҕото имниин сүттүлэр.
Биирдэ өйдөөбүтэ, түүн, хараҥа, массыынаҕа олорсон иһэр эбит, билэр куолаһын иһиттэ. Чочумча өр айаннаатылар. Массыына тохтоото. “Кэллибит”, – диэтэ. Онно өйдөөн көрдө, Марат илэ бэйэтинэн турар эбит. Аһыыр сиртэн булан, көтөҕөн олордубут. Массыынаҕа олорон кэпсэттилэр. Марат үөрэҕин эһиил бүтэрэр эбит. Бэрээдэги көрөр рейдэҕэ сылдьан, Чээнэ итирик олорорун көрөн соһуйан, дьонугар тыллаан, дьиэтигэр илдьэн биэрээри гыммыта, билигин да уопсайга олорорун, онно илдьэрэ айдааннаах, онон эдьиийин дьиэтигэр аҕалбыт. Марат быйыл кэргэннэммитин, биир оҕолооҕун кэпсээтэ. “Эдьиийбэр киирэн утуй, мин дьиэбэр бардым, кэтэһэн олороллор”, – диэбитигэр Чээнэ кииримээри гынан баран, модьуйуу кытаанаҕыттан кииристэ. Кырдьаҕас эдьиийэ: “Ким оҕотой?” – эҥин диэн токкоолосто. Марат: “Кыыс уопсайга олорор студентка, хойутаата, киллэрбэт сокуоннаахтар”, – диэн эппитигэр эдьиийэ ылынна. “Бу хоско оҥостон утуй, аһыыгын дуо?” – диэтэ.
Сарсыарда Чээнэ хойутаан туран СГУ-га барда. Сайабылыанньа биэрдэ, дойдулуубун диэн кэпсээтэ, уопсайын туттарда. Харчытын тобоҕунан оҕотугар таҥас-сап, дьонугар кэһии атыыласта. Тиһэх паромунан туораан дойдулаата. Таарыйа улуус үөрэҕин отделыгар үлэ ыйыталаста. РОНО сэбиэдиссэйэ: “Сыырдаахха саха тылын учуутала наада”, – диэн хата үлэҕэ ылан үөртэ. Онон санаата көтөҕүллэн, попуткаҕа түбэһэн дойдутун булла. Төрөппүттэрэ үөрэ-көтө көрүстүлэр, үөрэхтээх кыыстарын сыллаан ыллылар. Уола отой да билбэт, хаана тардан үөрэн даллараҥныы олордо. Чээнэ уолун Миша диэн ааттаан барбыта. Ону ийэтэ, аҕата, эдьиийэ Мавра Ньургун диэн ааттаабыттар, сурукка киирэ илик таптал аатын курдук. Чээнэ: “Миша диэн ааты ылыммаппыт. Бырахпыт, билиммэт киһи аатын ылыа дуо?!” – диэтэ. Хата дьоно үөрэ иһиттилэр: “Оҕобут киһи ньургуна, хорсуна, хоодуота буолуоҕа. Ньургун буоллун”, – диэтилэр. Корниловтарга эр киһи баар буолла. Аҕалара Уйбаан бытыга сэксэйэн үөрэ иһиттэ. “Сарсын дьаһалтаҕа Корнилов Ньургун Иванович диэн суруйтарыахпыт”, – дэстилэр. Арай Мавра оҕотун былдьаппыт курдук сананна. Дьэ, ити курдук олох салҕанан баран иһэр.
Сарсыныгар Чээнэ оскуолаҕа барда. Уурайыахтаах кырдьаҕас учуутал ыалдьан бүлүтүөҥҥэ баран, аҕыйах чааһы биэрдилэр.олох уурайдаҕына толору үөрэтэр чааһын ылыахтаах үһү. Чээнэ Чокууру көрсөн кэпсэтэн, оҕо саастарын эргитэн ыллылар. Нэһилиэккэ бэйэлэрин оҕолоро эргиллэн кэлэллэриттэн үөрэллэр.
Быйыл дьыссаакка тас үлэһитинэн, аҕамсыйбыт киһи үлэлии кэллэ. Кэргэнэ КП ыанньыксытынан дуогабардаһан үлэлиир. Оҕолоро бары оскуолаҕа үөрэнэллэр. Эр киһи хойутаан эдэр дьахтары кэргэн ылбыт быһыылаах. Дьахтар икки оҕолоох буолан, үлэ суоҕуттан холбоһон баран киниттэн үс оҕолонон, тыыным өссө элбээтэ диэн күлэ-күлэ кэпсиир үһү. Эр киһи харчы эбинээри дьыссаакка үлэҕэ киирбит. Үлэтин толорон баран, харчыга ойбон тэһэр, сылгы аһатар. Биэс оҕону иитэр бу ырыынак үйэтигэр ыарахана биллэр. Аата Силип диэн, киһини күллэрэр дьээбэлээх кэпсээннээх, сэргэх киһи.
Обургу дьыссаат котельнайа туһунан дьиэлээх, түүҥҥү харабыл уонна тас үлэһиттэр сылдьаллар. Дэриэбинэҕэ Мавра Силиби кытта сэлэһэр, арахсыспат пааралар диэн хоп-сип сыыйа тарҕанар. Киһи хамсаабыта сымыйа буолбат дииллэринии, биир бириэмэҕэ иккиэн баар буолалларын бэлиэтии көрбүттэр көһүннүлэр. Кыһын эрдэ хараҥарар, котельнайга таас чоҕу ыга симэн барбыт хачыгаар кэнниттэн биир-биир Мавра Силиптиин кэлэн киирдилэр. Тас таҥастарын уһулан, чарааһатан баран куустуһан, уураһан-сыллаһан икки баҕалаах дьон сыалларын ситээри аҕыластылар. Мавраны тиэрэ баттаан, наадалааҕар тиийээри Силип көмөлөстө. Онтон эр киһиэхэ судургу, тобуккар диэри барытын сулбу баттанаат, суон дьахтарга хатаастыы, бэйэтэ прикладинаҕа ыттан дьарыктаныы кэриэтэ. “Чэ, түргэнник, дьон кэлиэ”, – диэн Мавра аҕылаабыт куолаһынан, “билигин, билигин, начаас буоллаҕа дии”, – диэн Силип титирэстээбит куолаһынан Мавра кулгааҕар сипсийдэ. Уончата көппөх-көппөх гынаат, аллараа диэки төкүнүс гыныытыгар охто сыста. Мавра таалан сытан, иһин имэринэн көрдө. Силибэ ыстаанын тардынан бүппүт. Тугун түргэнэй дии санаата.
Кыһын Светаттан Чокуурга аҕыйах тыллаах сурук кэллэ. “Урукку тапталым дорообо! Миигин кэтэһимэ, бэйэҥ дэриэбинэҕэр тиийбиккин. Эйиэхэ Чээнэ да сөп буолуо. Атын киһиттэн оҕолоноору сылдьабын. Чээнэҕин Маратка былдьатыма. Хаһан эмэ көрсүөхпүт, сир төгүрүк. Света”.
Чокуур аанньа утуйбата. Биһиги икки ардыбытыгар хобуоччу баар быһыылаах, Чээнэнэн тоҕо хомпуустаата. Кини оҕо сааһым доҕоро, табаарыстыы эрэ буоллахпыт дии. Света хобу-сиби итэҕэйэр быһыылаах. Хас да күн толкуйдаан баран, харда сурук суруйда.
Света дойдутугар Үөһээ Бүлүүгэ орто оскуолаҕа үлэҕэ киирдэ. Дэриэбинэҕэ бииргэ үөскээбит Сокол диэн уол кинини эрэ кэтэспит курдуга. Тэрилтэҕэ суоппардыыра. Светаны үнтү кулахачытан аҕыйах ыйынан кэргэн ылбыта. Бүтэһиктээх дьыаланы массыына сылаас, сымнаҕас кабината быһаарбыта. Светаны тыытар түүнүгэр, “кыыһынан сылдьара буолуо дии санаабытым” диэн хомолтотун биллэрбитэ. Ол да буоллар таптыырым бэрт, кэргэн ылабын диэн андаҕайбыта. Онон киэҥ аймахтар учуутал кийииттэрин үөрэ-көтө көрсүбүттэрэ, сыбаайбалаабыттара. Дьэ, ол иһин Чокуур умнуллубут эбит.
Сыырдаах дэриэбинэтигэр бэйэлэрин истэригэр, сэбиэскэй саҕанааҕы олохтоох араадьыйа суох, хоп-сип араадьыйата сүтэ-сүтэ күөдьүйэн, араас кэпсээн үһү-тамах күүскэ иһиллэр. Били тырахтарыыс уолу икки ыйынан босхолоон, холостуой Оппуонньа буруйданыах курдук үһү. Тырахтарыыс уол Тима, Хобороостоох уоллара, дьүдэйэн аҕай дьиэтигэр кэлбитин көрбүттэр. Хаайыыга киһи уойар аһын аһаппаттара буолуо, өссө кырбыыр буолуохтаахтар. Тима сүрэ тостон кэлбит дииллэр. “Буруйдааҕы суут быһаарыа”, – диэн дьон соҥноон кэбистилэр. Онтон Мавралаах Силип сыһыаннарын ырыттылар. Мавраны сааһын баттаһара сөп диэн, сороҕор тутан биэрэн эрдэлэтиэх баар диэх курдук ырыталлар. Онтон Силип кэргэнэ күнү быһа фермаҕа, аны биэс оҕо көрүүтэ, дьээдьэтин толуйбата буолуо. Төһө да эдэрин иһин солото суох, сололоохтор төрөөтүннэр диэбит курдук ырыталлар. Эр киһиэхэ туох буолуой, сонун аата сонун буоллаҕа. Сонуҥҥа биһиги да барсыа этибит диэх курдук эмээхситтэр имнэнсэн кэбиһэллэр. Хайа, ол гынан Маврабыт иһэ-үөһэ хайдаҕый? Син биир кута-мата курдук диэн кэтээччилэр этэллэр.
Дэриэбинэ сонуна итинэн бүппэт. Чокуур ойох ылыах буолбут кыыһа эрдээх үһү. Чээнэ эргэ бараары сайыны быһа эккирэппит киһитэ кэргэннээх, оҕолоох үһү. Дьэ, ити үһүйээннэри хантан истэллэр? Дэриэбинэ эмээхситтэрэ кэпсэтэллэр дуо? Дьиибэ дии. Хата, дьолго туһааннаахтар истибэттэр.
Оскуолаҕа, дэриэбинэҕэ Чээнэ уонна Чокуур кэлэн балачча сэргэхсийии буолла. Кулууп үлэтэ тубуста. Ыччаттар көхтөөх буоллулар. Чокуур спортивнай оонньуу бөҕөтүн тэрийдэ, Чээнэ кулуупка концеры, үҥкүүнү, танцыны көҕүлээтэ. Оннооҕор чугас дэриэбинэлэр күрэхтэһэ, концерт көрдөрө кэлэр буоллулар. Быыбар буолан ааста, эһиил таас оскуола, дьыссаат тутуох буоллулар. Эһиил улуус баһылыгын быыбара буолуохтаах. Суолгутун оҥотторуохпут эҥин диэн элбэҕи эрэннэрдилэр. Бэрээдэк өртүнэн куорат диэки сатарыйбытын, дэҥ-оһол элбээбитин кэпсииллэр. Улахан нэһилиэктэргэ арыгыны боболлор да, син биир атыылыы тураллар. Аны дьон “точка” диэн ааттаан кистээн арыгы атыылааһына дэлэйэ сырытта. Солкуобайга алта нуулу эбэн, киһи кыайан аахпат элбэх харчыта буолуталаата. Онтон үс нуулу көҕүрэтэн, дьэ арыый өйбүтүгэр киирдэ. Ол гынан баран арыгы булкаастаах түҥ-таҥ, тиэр-маар олох буолан, ыччат өттө өйдөөҕө өрүтүннэ быһыылаах. Ама да буоллар ыал буолуом диир ыччаттарбыт ыарахан кэми ааһан, өйдөрүн дьэ тутан эрэллэр. 1990-1996 сс. буккуллууну кэпсээтим.
“Арба Мавра кэмниэ кэнэҕэс күүттэрэн-күүттэрэн баран уол оҕону төрөтөн, киһи була соруннаҕына булар эбит дии-дии үөрэн мичилийэ олорор” диэн эмээхситтэр кэпсэтэллэр үһү. Корнилов Боотур Иванович диэн ааттаабыт үһү. Чээнэлээх Мавра аҕаларын аатын үйэтиттилэр, ким да билиммэт аҕалаах уолаттар Чээнэ уолабын уонна Мавра уолабын диэхтэрэ. Үйэ уларыйан таптал да араастаах.
Президеннэри быыбардыыр, сирэр-талар кэмнэр кэлитэлээн бардылар. Саха сиригэр сэбиэскэй саҕана сопхуостарга хотону элбэҕи туппут чеченнэр олохторо огдолуйан, тэлэбиисэр, араадьыйа, хаһыат ону эрэ кэпсиир сыллара, аны терроризм куттала Арассыыйаҕа буолуталаан, сарсыарда ол туһунан сонунун истээри кутталга олорбут кэмнэрбит этэ. Онтон Сахабыт сиригэр арыгы улаханнык дьайан, бэрээдэк мөлтөөн, ыччаттарбытын сутуйан, өлүүгэ-сүтүүгэ, күлүгээнистибэ, өлөрсүү элбээбитин ама билигин ким мэлдьэһиэй?! Ыар ырыынак бастакы 10 сыла сайдарбытын мэһэйдиир, олох куһаҕан өрүттэрин туората сатааһыҥҥа барбыта. Ол быыһыгар сирбит баайын былдьаһыы, норуотун дьадайыыта, онтон Ельцин баҕа өртүнэн уурайыыта, уларыйыы буолаары гынна диэн норуот эрэҥкэдийиитэ, бу кэмнэргэ Сыырдаах дэриэбинэтэ нэһилиэк буолан, баһылыктаммыта.
Чээнэ, Чокуур оскуолаларыгар үлэлээбиттэрэ бэһис сыла, Чээнэ уола быйыл күһүн оскуолаҕа үөрэнэ киирэр, чоҥ курдук уолу 6 сааһын туолбутунан биир сыл эрдэ үөрэнэр буолла. Чээнэ аныгы моднай таҥаһы таҥнар, фигуратын харыстаан диетаҕа сылдьар, сороҕор аччыктыыр, тулуйа сатыыр. Наадатынан улуус киинигэр сотору-сотору барар. Онтон Чокуур хаһаайыстыбатын көрөр, физкультура учууталынан үлэлиир уонна историяны эмиэ үөрэтэр. Уопсастыбаннай үлэтэ элбэх. Ол быыһыгар Чээнэлиин бииргэ сылдьаллар, аргыстаһаллар. Бэйэлэрэ да холбоһуо эбиттэр дииллэр, билэр дьоно.
Күүтүүлээх Саҥа дьыл көрсүү түбүгэ оскуолаҕа эрдэттэн саҕаланна. Иккиэн кылаас салайааччылара буолан оҕолорун кытта хойукка диэри дьарыктаналлар… Саҥа дьыл оскуолаҕа 3 күн иннинэ буолла. Оскуола сылаас буолан бары чараас таҥаһынан оҕолуун, учууталлыын маскараат кэтэн, хоровод оонньоон түүн биир чааска тарҕастылар. Оскуола түгэх хоһугар библиотека баар. Чокуур онно киирбитэ. Чээнэ лифчигынан эрэ турарыгар түбэһэн, төттөрү тахсаары гыммытын кыыс тохтотто. “Саҥа дьылынан!” – диэт уолу иэдэһиттэн уураан ылла. Чокуур соһуйан: “Ыык”, – диэт кыыһы кууһан ылла. Үөрбүт Чээнэни тэтэрбит иэдэһиттэн уураамахтаата, мичилийбит уоһун оборон таалан турдулар. Кыыс сыгынньах этинэн өссө сыстан, түөһүн сылааһа биллэн, сүрэҕэ тэбэрин уол иһиллиир курдук хам кууһан турда. Оҕо эрдэхтэриттэн табаарыстыылар сүрэхтэригэр кистии сылдьыбыт, харахтарынан таптаһа сылдьыбыт чувстволара бу киэһэ эмискэ Чээнэ сиппит түөһүн, этин сылааһыттан тиллэн, таптал бастакы иэйиитэ эдэр дьону эппэҥнэтэн ылла.
Үһүс киэһэтигэр кулуупка дэриэбинэ саҥа сылы көрсөр бырааһынньыгар Чээнэлээх Чокуур сиэттиһэ сырыттылар. Кыыс учуутал подругата дойдутугар барбытынан сибээстээн, уопсай дьиэҕэ Чокуурдуун Саҥа дьылы бүөмнээн ыллылар. Бастаан оҕо саастарын ырыттылар, СГУ-га үөрэммиттэрин, алтыспыт дьоннорун, бииргэ үөрэммиттэрин ахтан-санаан кэллилэр. Шампанскайдарын, дьиэлэриттэн аҕалбыт тортарын, атын астарын “Роса” утахха аралдьыйан итии чэй да испэтилэр. Араас кэмҥэ көрсүбүт, сөбүлүү көрбүттэрин таарыйан эмиэ кэпсэттилэр. Чээнэ Света туһунан ыйытта. Чокуур ону ыйытыа суоҕа диэн саныы олорон соһуйда, сыыйа эппиэттииргэ сорунна: “Кырдьык кинини сөбүлээбитим, оҕо күүппүтүм да табыллыбатаҕа. Билигин кэргэннээх, оҕолоох, дойдутугар учууталлыыр, кинини наһаа таптыыр киһиэхэ түбэстэ быһыылаах. Бастакы таптала, эр киһитэ мин буолуохпун сөп этэ. Онон табыллыбатыбыт”, – диэт дириҥник үөһээ тыынан ылла.
Чээнэ Светаны умнубатын, таптаабытын сэрэйдэ. Уоскута таарыйа кэпсэтии тематын уларыта сатаата. Онтон Чокуур Чээнэттэн Мишатын ыйытта. Онуоха кыыс: “Ыйытыма, – диэн сапсыйан баран, – уолум киниттэн эриллэн иннибин ылбыта, сүтэн хаалбытыттан кыһыйабын, бэйэм ирдээн булан, илэ харахпынан көрөн кэлбитим. Хайдах киниэхэ сымнаан, ууллан хаалбыппыный диэн бэккиһиибин. Мараты сөбүлүү сылдьыбытым. Ол гынан баран атааката сүрдээх этэ, онон чугаһаспатахпыт. Онтон Миша уйан миэстэбин булан, биирдэ-иккитэ таптаһарбытын кытта уолум үөскээбитэ. Ол иһин тугун түргэнник үөскээтэҕэй диэбитэ буолуо. Баҕар билигин мин уолум буолбатах, сытыы кыыс кимтэн эрэ булбута буолуо диэн саныы сырыттаҕа. Чэ, буоллун! Ону баара уолум аҕатыгар, Мишаҕа, майгынныыр ээ”, – диэн саныыр санаатын барытын кэпсээтэ.
Икки өртүттэн санаа түһүүлээх кэпсэтии буолан, чуумпуран олорон баран дьиэ таһынааҕыны, үлэлэрин туһунан сэһэргэһэн, остуолга баар шампанскайдарын иһэн, күө-дьаа аргыый үөрэ-көтө телевизор көрдүлэр. Эдэр дьон хааннара түргэнник эргийэр, бэйэ-бэйэҕэ тардыһар алыптаах Саҥа дьыл киэһэтэ, икки сүрэх билгэлэһэр чаастара чугаһаан иһэр. Чокуур аргыый кууһан Чээнэ чиргэл этин суоһуттан куттаммакка уоһуттан уураан ылбытыгар, обуйук уос хардары обороруттан эр ылан киэҥ дьыбааҥҥа тиэрэ баттаан, аргыый имэрийсэ сыттылар. Кэмниэ кэнэҕэс Чээнэ туран дьыбааҥҥа утуйар таҥас тэлгээн, хоонньоһор ыйаахпыт кэллэ диэбиттии “утуйуохха” диэтэ. Уоту умулларан, ньылбы сыгынньахтанан баран сыттылар. Уҥа-таала өр да өр таптаһан, сарсыарда хойут турдулар. Чокуур: “Холбоһон олоруох. Эн оҕоҥ мин уолум курдук, иитиэхпит. Өссө да оҕолонуохпут”, – диэн Чээнэ кулгааҕар этэн, кыыс сөбүлэһэн, астыммыт тунаархай хараҕынан Чокуурун кууһан өр сытта. Онон Сыырдаахха биир эдэр ыал эбилиннэ.
Чокуур Чээнэни дьиэтигэр аҕалбыт күнүттэн, уола эбэтигэр, кыра эрдэҕиттэн ийэтин курдук эдьиийиттэн барыан баҕарбат. Онон оскуолаҕа үөрэнэригэр эбэтэ, эдьиийэ түбүгүрдүлэр. Хата оскуола чугас буолан эбэтэ илдьэр, аҕалар, ону да уулусса ытыттан харыстаан.
Чээнэлээх Чокуур – эдэр ыал, бэрт эйэлээхтик олордулар. Нөҥүө сылыгар Чокуурга сурук кэллэ. Бүлүүттэн Света уһун суругу ыытан, Чокуур мунчаара сырытта. Света кэргэнэ: “11-с кылааска үөрэнэр кыыһы кэргэн ылабын, эйигиттэн арахсабын”, – дэлби арыгылаан, Светаны эрэйдээбит. Ол кыыс үөрэҕин бүтэрэ да илигиттэн оҕоломмут, төрөппүттэрэ түс-бас, кыахтаах ыаллар. “Кыыспытын буорту оҥордуҥ”, – диэн уолу дэлби саҥарбыттар. Света төрөппүттэрэ: “Киһигиттэн араҕыс, күнүүһүтэ, арыгыһыта бэрт, сүгүн олордуо суоҕа, олорор сиргин уларыт”, – диэбиттэр. Света кэргэнэ: “Бу мин оҕом буолбатах”, – диэн өрүү итирдэҕин аайы айдаарар үһү. “Онон суукка арахсабын диэн сайабылыанньа суруйбутум. Бу күннэргэ суут буолуохтаах. Итиннэ эһиэхэ көһөн бардахпына нуучча тылын учууталын миэстэтэ көстүө дуо?” – диэн суругар ыйыппыт. Ол кэмҥэ Чээнэ завуч буолан тутум үрдээн сылдьара. Чокуур кистэлэҥэ суох сурук диэн Чээнэҕэ аахтарда. Бастаан кыыс сирэйэ кубарыйан ылла. Өр толкуйдаата. “Аны күһүн нуучча тылын учуутала уурайар, дойдутугар барар дуогабардаах, онон кэллин, суруй”, – диэтэ. Иһигэр Света оҕото Чокууртан буолбатаҕын толкуйдаан ылла. Света биир оҕолоох, суоппар эриттэн оҕоломмотох быһыылаах диэн быһаарда. Чээнэлээх Чокуур холбоспуттара икки сыл буолла, ол эрээри оҕо үөскүүр чинчитэ суох.
Сайын ортото Света оҕотун илдьэ, билсэ кэлэ сырытта. Завуһу көрсөн кэпсэттилэр, үлэҕэ ылар, уопсай дьиэ биэрэбит диэн оскуола директорынаан дуогабардаһан, улуус киинигэр РОНО-ҕа сылдьан бирикээс таһаартаран баран, аймахтарыгар куоракка ааста. Оҕотун 2-с кылааска ылыах буоллулар. Тыа сирин дэриэбинэтигэр оҕолоохтор кэлэллэрэ наадалаах, нэһилиэнньэ элбиир. Чокуур Светаны көрөн соһуйда, отой ньомоччу дьүдэйэн хаалбыт. Били диеталаан фигуратын харыстыыра, ырыганнаан тостуох курдук, сирэйэ хараарбыт, харахтара өлбөөдүйэн хаалбыт, арааһа ыалдьар быһыылаах диэн дьиксинэ санаата. Аҕыйах 6-7 сыл иһигэр наһаа мөлтөхтүк олорбут көрүҥнээҕин быһаардылар.
Госдума, Ил Түмэн, улуус баһылыктарын, республика президенин быыбардара сылтан сыл солбуһа кэлэн иһэллэр. Сороҕор аймахпыт Ельцин үтүөнү оҥорон барбытын ахтан аһарааччылар бааллар, сыыһатын да балачча хостууллар. Баһылаан иһэр 2-3 партия талбытын туойар. Быыбар саҕана нэһилиэнньэни, норуоту уҥа-хаҥас булкуйан ылаллар. Ол күннээҕи лахсыырга кубулуйар, хата биэнсийэ эбиллэрин кэтэһээччи элбэх. Кэм эрэмньи үөскүүр, манньыйа күүтэбит.
Күһүн үөрэх саҕаланан, Светлана Георгиевна диэн нуучча тылын учуутала кэлэн, биир оҕолооҕун туһунан дэриэбинэ ыалыгар сонун курдук иһилиннэ. Бүлүү түгэҕиттэн кэлбит учууталга кырдьаҕас ыаллар эт-арыы, балык бэрсэн санаатын көтөхтүлэр, улахан котельнайтан сылытынар уопсай дьиэ сылааһынан абыраата. Кыыһа Ольга урут-хойут кэлэн аһын бэлэмнэһэр, буһарар буолан иккиэн чуумпутук олороллор. Дойдуларыгар өрүү холуочук кэлэр аҕалара түүрэйдиириттэн сынньанан, иккиэн да нус-хас утуйаллар, аһыыллар. Бастаан Света косметика күүһүнэн тупсарына сылдьыбыт буоллаҕына, саас диэки имин хаана тэтэрэн, сирэйэ төгүрүйэн, өрүү мичээрдии сылдьар ыпсыбат уоһун бэлиэтии көрдүлэр. Аны диета эҥин диэбэт, дэриэбинэлии бор-тар аһыыр буолла. Атын сиргэ кэлэн климата уларыйбытын этэ-хаана ылынан, тупсан барда.
Учууталлар саас маай ыйга мырааннарыгар маевкалыыр үгэстээхтэр эбит. Ону эдэрдэр сөргүтэн “Ырыынак маевката” диэн ааттаан, саас кэлбитин уруйдуу, айылҕаҕа хаартыскаҕа түһэн сэргэхсийэн кэллилэр. Уһун дьороҕор уҥуохтаах Света мода театрыттан кэлбит курдук таҥнан, барыларын соһутта. Оннооҕор 54 сааһыгар диэри ойох ылбатах кырдьаҕас диир учууталлара Ананий ымсыырбыт хараҕын араарбата. Дэриэбинэ эдэр уолаттара матасыыкылларынан хатааһылатаары иҥээҥнээн эрэйи көрдүлэр. Ол аайы сыгынньах сонообут сототун көрдөрөн, кэлэ-бара хааман дьороһуйар.
Самаан сайын эргийэн Света ханна да барбата. Тэһийбэтэҕинэ Чээнэлиин сэһэргэһэр, бүк сири булан сөтүөлүүллэр. Дьэдьэннээтилэр. Чокуур сайын ходуһаларын оттоото. Сүөһүлэригэр, сылгыларыгар сөп буолары оттоон, сороҕун таста, алааска баары күрүөлээтэ. Ийэтэ хоп курдук, сүөһүнү көрсөр. Балтылара кыргыттар оттостулар, ийэлэрин сынньатан ынахтарын ыыллар. Күһүн үөрэхтэригэр бараары бэлэмнэнэллэр. Сайыммыт эчи кылгаһыын, оттоон бүттүбүт да күһүн, онтон хаар, кыһын Саха сириттэн саҕаланар. Кыһыны быһа хаһан сайын кэлэр диэн ыра санаабыт олоххо тардыһыннарар уонна сааһырабыт…
Чээнэ үөрэх саҕаланыан иннинэ улуус киинигэр санитарнай бэрэбиэркэ быыһыгар гинекологка көрдөрүннэ. Эрозиялааххын, эмтэн диэн сүбэлээтилэр. Ол быыһыгар Чокуурун көрдөрүөн санаата, тоҕо оҕо үөскээбэтин быһаартарыан баҕарда. Эр киһи сиэмэтин куоракка бэрэбиэркэлииллэр дииллэр. Ити санаабытын кыһыны быһа толкуйдаата да, Чокуурга туох диэн этиэҕин булбакка сырытта.
Күһүн Чокуур Светаны кытта уруккуларын санаһан кэпсэтэр бириэмэ көһүннэ. Бастаан килбигийэн утары көрсөн ыла-ыла, эт эттэрэ кычыгыланар курдугуттан тулуйбакка куустуһа түстүлэр. Ахтыспыт, суохтаспыт сүрэхтэр тэҥҥэ тэбэр тыастара иһиллэр курдук этэ. Чокуур: “Биһиги оҕобут суох, тоҕо эрэ үөскээбэт. Чээнэ миигин буруйдуур курдук”, – диэн Света кулгааҕар сипсийдэ. Света кыыс нусхайан дьыбааҥҥа тыыллыы тэбэн сытынан кэбиспитин эр киһи тулуйбата, өрө мөхсөн, тилигирээн, утарыласпат тонкай, нарын кыыска эр санаатын ылынан эр киһитин биллэрдэ. Иккиэн аҕылаһа, ынчыктаһа сыттылар. Света уол бараары гыммытыгар: “Миигин өйдөөн ыҥыран аҕалбыккар оонньоон-манньан махталым буоллун, – диэн дэлби уураан-сыллаан атаарда. – Сибээскэ аны тахсыма, айдаан буолуо”, – диэн сэрэттэ.
Света Чээнэни көрсүбэтэх киһи дии саныы сырытта. Биир оскуолаҕа үлэлиир дьон көрсөн дорооболоһон ааһаллар. Ол аайы Света сирэйэ кытаран, кыбыстан ыллар да хайыай. Буруйдаах оҕо курдук сылдьарыгар тиийэр. Бу дойдуга кэлэн иккис Саҥа дьылын көрсөр бириэмэтигэр, хайдах эрэ оҕо үөскээбитин биллэ. Эчи түргэнин, эмискэ баҕайы, биир таптаһыыттан буолар эбит дуу дии саныы сырытта.
Кыһыҥҥы уһун каникулга улуус киинигэр поликлиникаҕа гинекологка көрдөрүнэн 4-с ыйыгар сылдьарын биллэр. “Тоҕо учуокка турбаккын?” – диэн сэмэлээтилэр. Ол-бу битэмиин суруйан биэрдилэр. Ити бириэмэҕэ Чээнэ көрдөрүнэ, анализ биэрэ сылдьарын көрүстэ. Чээнэни нэдиэлэ курдук балыыһаҕа сытыардылар. Дьэ, онно иһиттэ ээ, Светлана Георгиевна 4 ыйдаах хат буолбутун, оҕо күүтэрин туһунан дьахталлар кэпсээннэриттэн биллэ, баттаҕа тура сыста. Санаатыгар кини хараҕын далыгар сылдьан дьэ кимтэн оҕолонор?! Чээнэ балыыһаҕа сытан ону эрэ толкуйдаан таҕыста. Света Чокуурга оҕо күүтэрин туһунан эппитигэр үөрэн көтөҕөн ылан эргичиттэ. “Уол буолара буоллар”, – диэт омунугар Света иһин иһиллээтэ. “Чокуур үөрэбит да, Чээнэ иккиэммитин үүрүөҕэ”, – диэтэ. “Бэйэтэ тоҕо оҕоломмот, арахсыам. Эн биһи холбоһуохпут. Урут холбоһуох дии сатаабытым дии”, – диэн баран, иккиэн чуумпуран, ырааҕы толкуйдаатылар. Эдэр дьон олохторугар хара былыт сабардаан, хайдах быһаарыналларын бириэмэ көрдөрүө диэбиттии сырыттылар.
Чээнэ ыарахан боппуруоһу Чокууртан саҕалаан күтүрээн, чинчийии үлэтин ыытта. Света атын киһиэхэ сыстыбытын, киниэхэ иҥээҥниир эр дьон баарын-суоҕун чуҥнаан үөрэтиэр диэри саас буолла.
Света иһэ улааппытын биллэрбэт, киэҥ-куоҥ таҥаһы таҥна сатаабытын да иһин, бэс ыйын 9 күнүгэр олохтоох медпууҥҥа оҕолонон, улуус кииниттэн быраастары ыҥыран түбүк бөҕө буолла. Быраастар: “Чэпчэкитик оҕолонно, уол, иккиэн туруктара үчүгэй”, – диэн медпууҥҥа хааллардылар, биэлсэр сиэстэрэни кытта иккиэнэрин көрөллөр. Төрөөбүтүн кэннэ Чээнэ эҕэрдэлии, көрсө тиийдэ. Ким курдуга биллибэт кыһыл оҕо сирэйэ кумаланан аһыан, эмиий эмиэн баҕарар. Киэһэ Чокуур кэлэн көрсөн барбыт диэн кэпсээн тарҕанна. Чээнэ балык минэ аҕалан иһэртэ. Света эмиийигэр үүт киирэн уола барытын кыайан испэккэ, эмиийин ыан көҕүрэтэн иһэллэр. Үүттээх мама эбит диэтилэр. Үөрэппит оҕолоро улахан кылаас кыргыттара учууталларыгар ас аҕалбыттар. Учууталлар дьиэтин-уотун сууйан-сотон, медпуунтан тахсарыгар арыаллаатылар. Кыыһа Оля бырааттанным диэн үөрэр. Чээнэ кыһыл оҕоҕо аналлаах приданнай аҕалан биэрдэ. Дээриэбинэҕэ Чээнэлээх Чокуур оҕону иитэ ылаары гыналлар быһыылаах диэн сурах тарҕанна. Сорохтор “уол Чокуурга майгынныыр, ыллахтарына да ылаллар” дииллэр. Онуоха “Чээнэ төрөппөтөх оҕотун ылыа суоҕа, эдэр дии, бэйэтэ да төрүөҕэ” диэн эмээхситтэр кэпсэтэллэр.
Чээнэ уоскуйа түһэн баран Светалыын кэпсэттэ. “Чэ, Света, миигин моруу гыныма, чиэһинэ эт эрэ, бу оҕоҥ аҕата кимий?” – диэн утары уоттаммыт хараҕынан көрөн олордо. Света тулуйбата, ытаабытынан Чээнэ буутугар умса түһэн, санна дьигиҥнии сытан: “Чокууртан! Бырастыы гын, мин бастакы тапталым этэ, тулуйбатым…”. Чээнэ өһөхтөөҕүнэн көрөн өр олордо уонна хомунан дьиэлээтэ. Ол баран иһэн элбэҕи эргитэ санаата. Тоҕо эрэ Чокуурдуун хааммыт сөп түбэспэт быһыылаах, ону көрдөрө, дакаастаһа сатаабакка атыҥҥа боруобалаан көрүөххэ… Ити санаатын түөһүн иһигэр кистээн кэбистэ, Чокуурга ол туһунан, Светаҕа эҥин сылдьыбытын, оҕотун эҥин кэпсээбэтэ. Уруккуларын курдук олордулар.
Быйыл сайыҥҥы күннэр Чээнэҕэ курастык ааста. Чокууругар наһаа ымманыйбат, тоҥуй соҕустук сыһыаннаһарын эр киһи сүрэҕэ-быара билэр, хата сайыҥҥы үлэтэ элбэҕэ, онон дьиэтигэр хоно эрэ кэлэр. Уохтаах уураһыы суох буолла, сокуонунан дьукаахтыылар курдук сайыны атаардылар. Икки кырдьаҕас ыаллар оҕолорун олохторуттан санаалара түһэр. Чээнэ ийэтэ Чокуур ийэтигэр кэлэн хообугунаһан ааһаллар. Кэккэлэһэ олорор буолан арыт бииргэ чэйдэһэн ырыталлара эрэ ол. Оҕо иит ылыа этилэр дэһэллэр. Чээнэлээҕи кытта бииргэ орто оскуоланы бүтэрэн баран, үөрэммэккэ хаалбыт Одьунаас диир уоллара кэлэҕэй да буоллар наадатын быһаарсар, кэнники сылгыһыт буолан КП-га үлэлиир. Оскуолаҕа кэлэҕэйдээн кыайан эппиэттээбэккэ, сирэйэ ыгыллан кытаран ыларын Чээнэ аһынар уонна күлбэт этэ. Атын оҕолор Одьунааһы үтүктэн дьээбэлээн тахсаллара. Кэнники кэлэҕэйэ арыый көнөн, төлүтэ биэрэн саҥарар буолбут. Кырдьаҕас ийэлээх аҕалаах, быраата куоракка үөрэнэр. Одьунаас ис киирбэх, кыаһаан, киэҥ харахтаах, улахан уҥуохтаах, чиргэл киһи буолан таҕыста. Бииргэ үөрэммиттэрин көрдөҕүнэ кэпсэтэ сатыыр. Чээнэ отоннуу бараары кинини отонноох сиргэ илдьэн биэр диэн кэпсэттэ.
Сарсыныгар саҥа “Восход” матасыыкылынан кэлэн Чээнэни илдьэ барда. Улахан сэлэһии суох да буоллар, Одьунаас доҕор буолан отонносто. Чээнэ икки биэдэрэ отону хомуйан үөрдэ. Кэлэр нэдиэлэҕэ эмиэ аҕалаар диэн сакаастаста. Хаста да отонното илтэ, аҕалла, хата таарыйа отонноннум диэн Одьунаас үөрдэ. Моонньоҕон, сугун көрдөөн ол быыһыгар алаастары кэрийдилэр. Чээнэ өйүөтүгэр халбаһыы, сымыыт, куурусса буута аҕалбытын Одьунааска сиэтэ сатыыр. Урукку оҕо саастарын санаһан элбэҕи кэпсэттилэр, кэпсии соруннаҕына элбэҕи эргитэн кэпсиирин биллэ. Эмискэ төлүтэ биэрэн улаханнык саҥаран соһутар, онтон бэйэтэ да күлэр. Биир да кыыска чугаһыы илик уол, бу бииргэ үөскээбит кыыһыгар айаҕа аһылынна.
Балаҕан ыйын саҥатыгар үөрҕин быһыгар Одьунаастыын отон минньийбит кэмигэр отоннуу бардылар. Сезону түмүктүөх диэн Чээнэ “Портвейн” аҕалбытын үксүн Одьунаас иһэн, хорсуна киирэн ону-маны кэпсээтэ. Күһүҥҥү тыа хагдарыйаары гыммыт маһа-ото, сиккиэр тыалтан аргыый куоҕаҥныыр тиит мастар тыалы биллэрбэттэр, күн мастар быыстарынан чоҕулуччу тыгар. Чээнэ халыҥ түү былаатын тэлгээн, тиэрэ сытан халлааҥҥа былыттар усталларын көрөр. Одьунаас аттыгар олорон Чээнэ Лоппойбут түөһүн, төгүрүк бууттарын имэрийэ көрө олорорун тулуйбата. Уолу моонньуттан кууһа тардан ылан уоһуттан уураан ылбытыттан эр ылан, Одьунаас кыыс үрдүгэр ыйаастан, таптаһан бардылар. Уол ортокута ыстаан нөҥүө улаатан иһэрин кыыс имэрийэн көрдө, уол тулуйбата, ыстаан хаайыытыттан ороон, кыыс арынан испит сыгынньах иһигэр тыктаран кэбистэ, уһуутаан ылла, уҥа сыста. Кыыс инчэҕэйи билэн барытын уһула оҕуста, ол бириэмэҕэ уолбут турара иккис сорунуутугар, наадыйар сиригэр тиийбитин биллэрэрдии, кыыс өрө кэдэҥнээн “өссө-өссө” диирдии оботторо сытта. Дьахтар диэни саҥа билбит Одьунаас уол эмньик кыыс этигэр-хааныгар таттаран 10-чата таҕыста. Уол иһин түгэҕэр туох эрэ көҕүрээбит курдук, наһаа чэпчээн хаалбыт. Халлаан хараҥарыар диэри уохтара уостубата. Чээнэ дьэ астынан, таҥаһын-сабын тэбэнэн, аһаабыта буолан, хомунан дьиэлээтилэр. Отоннооһун сезона сабылынна. Ыраахтан бэйэ-бэйэлэрин ахтыһа көрөллөр, кистэлэҥнэрин кистииллэр.
Чээнэлээх Чокуур ийэлэрэ кыыстара отон бөҕөнү хомуйбутун, Одьунаас уолга тастарбытын ырытан ыллылар. Чокуур оттууртан ордон, атыҥҥа ханна да барбата. Арай Светаҕа түүн биирдэ эмэ сылдьан ааһар. Уола көрө-көрө үөрэр диэн астына сырытта. Света оҕолонон өссө тупсубут курдук. Оҕотун эмиийдиир буолан сыта-сымара Чокууру тардар.
Бириэмэ баран иһэр. Үөрэх, үлэ, күннээҕи түбүк, ханнык баҕарар дэриэбинэҕэ курдук. Чокуур оҕолоох Светатыгар тартаран, үлэтигэр ыктаран, хаһаайыстыбатын көрүнэн, икки аҥыы хайыта тыыттаран дьүдэйдэ. Чээнэ аһыырыгар аһаабатыгар соччо кыһаммат буолла. Икки ардылара аттар атан иһэр.
Оскуолаҕа бастакы чиэппэр бүтэн, каникулга тарҕастылар. Ол бириэмэҕэ улуус киинигэр поликлиникаҕа Чээнэ гинекологка көрдөрдө, анализ туттарда. Иккис ыйгар сылдьар бириэмэннэйгин диэбиттэригэр сүрэҕэ мөхсөн ылла, иһигэр үөрүү кыыма күлүм гынна. Сөптөөх сүбэни-аманы биэрэн, медпуун биэлсэригэр учуокка ыларыгар суруйдулар. Дойдутугар тахсан Чокуурга тугу да эппэтэ. Кини оҕото буолбатах, ити аата хааммыт сөп түбэспэт эбит, ити туһунан балай эмэ элбэҕи аахпыт буолан Чокууру буруйдаабата. Кини таптыыр Светатын ыҥыртаран аҕалан, онно оҕолонон, миигин таҥнарда дии саныыр. Чээнэ боруобаланан көрбүтэ, Света билинэр, Чокуур миэхэ билинэ илик, билигин да албынныыр дии санаатаҕына ытамньыйан ылар.
Чокуур балта Лия 8 ыйдаах хат буолан академ ылан, куораттан кэллэ. Дэлби ырыганнаабыт, арааһа кыыһы төрөтөрө буолуо диэн ийэтэ билгэлиир. Ийэтэ ыган ыйыппытыгар “холбоспоппун, күнүүһүт” диэбит. “Ону хантан билэҕин?” – диир ийэтэ. Кыыс барытын кэпсээтэ. Уола күлүгэр да күнүүлүүр күнүүһүт үһү, “ол уолу, бу уолу көрдүҥ” диэн өрүү кымаахтыы сылдьар үһү. “Аата сүрүн! Оччоҕо чугаһатыма!” – диэтэ ийэтэ.
Чээнэлээх Чокуур илэ-сала кэпсэппэттэр. Утуйар оронноро тус-туһунан. Кэнники сопхуос босхолообут уопсайдарыгар иккиэйэх олордоххо оҕо үөскээрэй диэн икки сыллааҕыта көспүттэрэ. Эргэ дьиэни оҥостон, киэргэтэн дэриэбинэ биир мааны дьиэтэ оҥорбуттара. Ол дьиэҕэ табыллымаары, санаа-оноо баттаата. Чээнэ “мин оҕолоннум да, Чокуур Светатыгар көһүөҕэ” дии саныыр.
Саас кыыс иһэ улаатан, сылаас дьиэҕэ, аска наадыйан Чээнэ үксүн ийэтин аахха хонор, сылдьар. Ыам ыйын бүтүүтэ дабылыанньата үрдээн киин балыыһаҕа стационарга сытыаран эмтээтилэр. Сотору киэсэрэбинэн оҕолонно, уол, ытаабат уолу төрөттүлэр. Туруктара үчүгэй. Сарсыныгар балык миинэ, ас аҕалбыт Чокууру көрүһүннэрбэтилэр… Уонча күнүнэн дьиэлэригэр таҕыстылар. Нөҥүө күнүгэр Света кэһиилээх кэлэ сырытта. Учууталлар эмиэ эҕэрдэлээн бардылар. Чээнэ ийэтин аахха кэлбитэ, онон ийэтэ уонна эдьиийэ кыһаллаллар. Чокуур тоҕо эрэ дьиэбитигэр барыахха диэбэтэ. Аны кини санааҕа түстэ, кимтэн оҕолонной диэн. Светаттан сылтаан эт-хаан арахсыыта буолбута ыраатта дии… Кимтэн буолуой?!
Сайын хаһан кэлэрий диэн күүтэн аҕай биэрэбит, уларыйыылаах сайыннар буоллулар. Сайын ортото Чокуур Чээнэҕэ кэлэ сырытта. Балайда кэпсэттилэр. Бүтэһигэр “бу эн оҕоҥ буолбатах. Буллаҕым дии хонууттан, оттон кистээбит оҕоҕор бар” диэн Чокуур билиммэтэҕин санатта. Аҕыйах кэмҥэ туох буолар диэбиттии быһаарсыбатылар. Ол эрээри бириэмэ ыган иһэр, сотору үөрэх, үлэ саҕаланар.
Чокуур көҥүл ылбыттыы киэһэ аайы Светаҕа хонор буолла. Өр мөккүһэн, сороҕор андаҕайан Светалыын холбоһорго сөбүлэҥин ылан, ийэтин оҕо көрдөрөн, балта оҕолонон тахсыбыта, көмөлөөн көрөллөрүгэр кэпсэтэн, Света үлэтигэр үлэлээри тэриннэ. Чээнэ оҕотугар олорор. Онон Света оскуолаҕа үлэлииригэр дабылыанньа оҥорбот. Сыл ааһан оннубутун булуохпут диэн Чокуур уоскутар.
Чокуур Чээнэттэн арахсабын диэн дьыалатын суукка биэрдэ. Чээнэ суукка барбаппын эрээри арахсарга сөбүлэһэбин диэн суругунан биэрдэ. Онон айдаана суох араҕыстылар. Биричиинэтэ оҕоломмотохторуттан сылтаан. Аны суут дөбөҥнүк аараарар да, холбуур даҕаны. Чокуурдаах Света гражданскай брагынан олорон эриэх дэстилэр.
ЭПИЛОГ. “Таптал да араастаах” диэн кэпсээн олоххо буолбут түгэннэртэн сурулунна. Таптал диэн киһи уҥан түһэр кутталлаах ыарыыта буолбатах. Киһи хараҕа, кулгааҕа, эт мэйииитэ, бары ньиэрбэлэрин, уорганнарын кыттыгастаах чувствота, сүрэҕин тэбэрин тухары киһи аймахха айылҕа анаабыт бэлэҕэ буолар. Дьэ, ону хайдах дьаһанарбыт, салайарбыт бэйэбититтэн тутулуктаах. Олоҕу бу кэрэҕэ дьүөрэлээн, таптал күүһүн туһанан олордоххо дьол кэлэрин, бэйэҕин солбуйар ыччаттанар туһугар өйдүөх тустаахпыт. Дьахтар уонна эр киһи дьоло, таптала араастаах буоларын суруйдум.
Тилин.
