Бороҕон оҕонньор, уолаттара бүгүн бултаан Танда Эбэлэриттэн киллэрбит аарыма улахан уон салаалаах силис муостаах буур тайах бэрийэр бэрдин этин сытыы быһаҕынан аргыый наллаан элийэн сии-сии, маннык кэпсээннээх буолла…
– Дьэ, былыр биирдэ адьас оҕо сылдьан күлүүлээх да кутталлаах да түгэҥҥэ түбэһэ сылдьыбытым. Уол оҕо, ат кулун бу орто туруу бараан дойдуга уһаарылла-хатарылла кэлэр. Аар тайҕа кистэлэҥнэрдээх, умсугутуулаах, эмиэ да үтэн-анньан көрүүлээх тыйыс үөрэҕин этэҥҥэ ааспыт уу-ньулдьаҕай уол оҕото барахсан кэнники эр бэрдэ, элик үтүөтэ буолар…
Итинник киирии тыллаах биир эмиэ умсугутуулаах, тустаахха ол кэмҥэ ыксаллаах өлөр-тиллэр мөхсүүлээх кэпсээн саҕаланар. Мин «хобуоччубун» оҕонньорго ыкса чугаһатабын уонна кулгаах-харах иччитэ буолан аар-саарга аатырбыт улахан убайбыт биир да тылын сиргэ-буорга түһэрбэт сыаллаах олоробун.
Бороҕон оҕонньор эдэр эмньик оҕо кэмин санаан ис дууһатыттан сырдаан олорон этэр: «Урут хаһан да кэпсии илигим, былыргылыы эттэххэ хоҥоруум дьуккуруйбучча айаҕым аһыллан, уолаттарым барахсаттар уоннаах лөкөйү охтороннор ол малааһыныгар олорон кэпсээн да көрүүм. Баҕар биир эмэ уол оҕото, ат кулун маннык түбэлтэҕэ түбэстэҕинэ сэрэнээрэй-сэрбэнээрэй.
– Бу түбэлтэ Аҕа дойду Улуу сэриитэ бүппүтүн утаата, ол аата алта уонтан лаппа тахса сыллааҕыта буолбута. Ол саҕана сэрии кэнниттэн аар тайҕа баһын тайанар киһи аҕыйаан, билиҥҥи курдук массыынанан бултаабат буоланнар тайах, атын да булт элбэх кэмэ этэ. Бокуруоп ааһан маҥнайгы тымныылар түһэн эрдэхтэринэ, Сордоҥноох үрүйэтин баһыгар биир лөкөйү охтордум. Соҕотоҕун эргитэн-урбатан тулуппатым, буурбун астаатым. Кылгас кыһыҥҥы күн кытара кыыһан киирэн, борук-сорук буолан барда.
Улахан тиит үрүйэҕэ бастана охтубутун булан, ол сыгынаҕын кэннигэр кутаа отуннум, эт үөлэн кэриэрдэ уурдум. Сытыахтаах сирбэр талаҕы быһыта сынньан тэллэх сэтир оҥоһуннум. Бу улахан сыыһам эбит, кэлин санаан көрдөххө – талах үрдүгэр сытар тирии сиргэ сытардааҕар ордук тоҥор буоллаҕа. Кыыллар – тайах, туртас сыталларыгар хаары хара сиригэр диэри хаһан баран оннуларын булуналлар. Тоҕо эрэ от-мас үрдүгэр сыппаттар. Онтон мас көтөрдөрө тоҥуу хаары тобулу түһэн хоноллор.
Тото-хана аһаан баран, тайаҕым тириитин соһон тирилэтэн аҕалан түүлээх өттүнэн бэйэбин чороччу эринэн кэбистим. Туох да кыһалҕата суох утуйан оҥторон хааллым. Наһаа астынар гына, уум ханыар диэри утуйбуппун.
Арай уһуктан кэлэн хамсаары гыммытым тириим тордоччу тоҥон хаалбыт, онтум иһигэр хабыс-хараҥа. Мин өрө мөхсө түстүм да туһа суох, тириим ымыр да гыммат. Саатар тымныы киириэ, үргүйүө диэн хайынан, сыҕайан, эбиитин бүк туппутум, онтукам инчэҕэй тириилэр бэйэ-бэйэлэригэр ылтаһынныы кытаанахтык эпсэри тоҥмуттар.
Хата мин дьолбор уҥа илиим кыратык хамсыыр эбит, онон быһахпын кыыныттан ороон эрэх-турах сананным. Тоҥ тириини кэйиэлээтим, тириибиттэн быһаҕым тэйэ сылдьар, хотон бэрт. Дьэ манна бигэтик өйдөөтүм, алдьархайга түбэспиппин.
Баччаҕа кэлэр быаҕа ыгылыйбыт төбөбөр биир санаа көтөн түстэ: кутаа оннугар чоххо, көмөргө үҥкүрүйүү. Онтон өйдөөбүтүм уотум хайа өттүгэр баарын төрүт да билбэт эбиппин. Унньуктаах уһун түүн хаста эргийбиппин бэйэм да билбэппин. Уот оннугар түспэккэ, атын өттүгэр үҥкүрүйдэхпинэ бүтэбин. Халыҥ гына тэлгэппит талах тэллэхпэр хайдах да сордономмун үҥкүрүйэн төттөрү тахсыбаппын. Уҥа дуу, хаҥас дуу диэки үҥкүрүйэбин өр толкуйдаатым, уҥа диэки быһаардым. Босхо илиибин көмөлөһүннэрэн, биэтэҥнээн-хачайданан сэтирбиттэн аллараа үҥкүрүйэн түстүм.
Өлөрбүн дуу, быыһанарбын дуу кэтэһэ сыттым. Оллооҥҥо буолбакка, баҕар анараа өттүгэр түспүтүм буолуо, туох да сылаас биллибэт. Кэтэстэххэ бириэмэ кутуйах хаамыытыныы сыҕарыйар.
Хата мин дьолбор абыраллаах сылааһым испэр биллэн, угуттаан барда. Тайах тириитин арыйа баттаатым, хабыс-хараҥаттан эмискэ сырдыкка баар буола түстүм. Дьэ, оннук сап саҕаттан салҕанан тыыннаах хаалан турабын.
Дьиҥинэн итиннэ хас даҕаны улахан сыыһаны оҥорбут эбиппин, кэнники ырыҥалаан көрдөххө. Түүнүн үрүйэ баһыттан салгыннаах буолар, онон улахан сыгынах кэннигэр үрүйэни, аппаны бастанан сытыллыахтаах. Сытар сиргэр кутаа оттуллуохтаах, ол уот чоҕо тахсыбытын кэннэ сыгынах иннигэр көһөрүллүөхтээх. Онтон сэтир тэллэх уот оннугар оҥоһуллуохтаах, ол үрдүгэр утуйаҕын. Тайах тириитин түүтүн тас өттүгэр гына чороччу эринэҕин. Тирии инчэҕэй да буолтун иһин хам тоҥмоккун, өлө оонньообоккун. Тирииҥ бөһүйэн эрдэҕинэ сытан эрэ анньыалаан кэҥэтэҕин, наада буоллаҕына сулбуруйан да тахсар гына.
Икки кыылы бултаабыт буоллаххына биирин тириитин саптаҕын, биирин тэлгэнэҕин – түүтүн ис гына. Икки тириигэ утуйар биир куһаҕаннаах: түүн тирииҥ бөһүйэн эрдэҕинэ, хамсаабаккын. Түүн хамсаан мыччыһыннардаххына тымныынан үргүйэр. Мыччыстаҕаһа ыпсан көнөн оннун булбат, түүн үөһэ тары сиэбит ыт курдук титирээн туруоххун сөп.
Бороҕон кырдьаҕас эдэр сааһын санаан кэпсии-ипсии олордо. Бэйэтэ эппитинии хоҥоруута дьуккуруйбут кэмин туһанан, маннык ыйытыылаах буоллум: «Мин иккитэ хоннум да, наһаа кытаанахтык уубун хана утуйдум, дьөрү тугу да түһээбэтим. Эн ити уолаттарыҥ бултуйалларын билбитиҥ дуо?».
Улахан булчут ис-иһиттэн сырдаан олорон эттэ: «Быйыл улахан ыттарым кырдьаннар, кыра ыттар тайах отуутугар олоро илик буоланнар уолаттарым хаарга хаамтылар, сииккэ сиэллилэр. Дьөгүөр, уолаттар эйиэхэ тайаҕы охторбут сирдэрин ыйан көрдөрдүлэр ини, дьиктиргии санаабатыҥ дуо? Адьас үүтээн таһыгар, айан суолуттан аҕыйах хаамыылаах сиргэ дии. Хаар түһэн, сир тордоччу тоҥон тыас-уус ыраахтан иһиллэр кэмигэр дьиктитик бултаатылар буолбат дуо? Былыр улахан булчуту улахан ууһу, ойууну кытта тэҥнииллэр. Онон бэйэҥ сыаналаан, ырытан көр».
Айылҕаттан айдарыылаах аар тайҕа элбэх кистэлэҥнэрин билэр муударай киһи хоруйа таайтарыылаах да, муударай да буолла.
Владилен.
Бүлүү.
