Түүлү, олоҕу дьүөрэлээн

Күөх сайыны санаабатах киһи суох буолуо. Кылгас сайыммытыгар эрдэттэн былаан бөҕө оҥостон, ыраланан аҕай биэрээхтиибит. Дьиэ-уот туттуом, оҕуруот олордуохпут, оҕолорбут үөрэх туттарса барыахтара… Сүөһүлээх өртө үүт туттаран харчы эбиниэм диир.

Чэ, итигирдик олоҕу оҥостуу сайынтан тутулуктаах. Тэрилтэ үлэһиттэрэ бюджет хамнаһыгар тымныы ыйдары сылаас хонтуораҕа атааран баран, дэлби сылайбыт аатыран, күн аайы үлэ да үлэ дии саныылларыттан, күөх сайыҥҥа араас курортарга баран сынньанары толкуйдууллар. Учууталлар 8 ыйы быһа оҕолору кытта кыргыһан, субураабыт доруобуйаларын тупсарына аччыгыйа Сочи, Турция диэки сынньанар баҕалаахтар. Билигин маҕаһыын элбээн дэриэбинэ 20 %-на бэрэдэбиэстэр, олор хамнастарыгар олорооччулар бааллар. Сууккаҕа 12 чаас үлэлииллэр, хата курортка соччо санамматтар.

Механизатордар, техника үлэһиттэрэ сынньанары билбэттэр, тугу эрэ куоттарыахпыт диэбиттии үлэлииллэр. Үлэтэ суох эдэр ыччат үксэ дойдуларын курорт курдук санаан холкутук сылдьаллар. Дьонун биэнсийэлэрэ кыралаан, сылга биирдэ эбиллэрин күүтэр курдуктар. 65 саастарыттан кырдьаҕастар аатыран, чааһынай сүөһүлэрин эспит дьон быһыытынан, маҕаһыынтан арахсыбаттар. Дэриэбинэ ыаллара итинник олоробут.

Дьиэ сылаас, гаас баар, электро-уот баҕаната бөҕө, саҥардаллар. Барыта баар курдук. Тоҕо уонна мунчаарабыт?! Быраастар ыарыыны утары охсуһаллар, эмтииллэр, онон эрэллээх курдук.

…Туос иллэҥ Сахаар утуйан ыла-ыла уһугуннаҕын аайы санаата уонна түүлүн ис хоһооно уларыйан иһэр. Түүлүгэр үксүн ааспыт олоҕун көрөр, кини туораттан көрөр курдук.

Арай биирдэ түһээтэҕинэ күөх сайын, хатыҥнар суугунас лабааларын быыһыгар сылдьар эбит. Бээрэ, бу ханна сылдьабын диэн толкуйдуу сатаата. Хатыҥнар быыстарынан урут дьээбэлэспит кыыһа үөрбүт аҕай, икки илиитин саратан уһун остоох туруусугунан сүүрэн элэҥнэтэн ааста. Намыынатын биллэ, кыра сонос соҕус кыыс этэ. Тоҕо ити уһун остоох туруусугунан сүүрдэ, түүлүн түүл, өссө кини диэки элиэтээн кэллэ. Намыына-аа, диэн хаһыытыырын истибэккэ соҕуруу диэки сүүрэ турда…

Сахаар эмискэ атаҕын иҥиирэ тарпытыттан уһуктан кэллэ. Өр толкуйдуу сытта. Урут эдэр сылдьан фермаҕа бииргэ үлэлээбит Намыыната буолбатах, Балбаара эбит. Хантан Намыына диэн ааты буллум, ол иһин сыыһа ааттаан мин диэки кэлбэтэх. Кэм буолуо. Өрүү ыанньыксытынан үлэлээбит Балбаараны кытта кэлэ-бара оонньоһоро. Төгүрүк эттээх кыыһы хантан да куус – салыбырыыр эмиийэ суоҕа, халыыпка кутуллубут курдуга. Ньирэйдэр турар сирдэригэр оттоох күкүргэ Балбаараны тоһуйан баттаһан көрбүтэ. Өр убахтаабытыгар кэм ирэн, Балбаара сылаас миэстэлэрин арыйан чугасыһан баран, аны ыксала да бэрт, дьон кэлиэ, көрүө диэн иккиэн аҕылаһан, Балбаара халыҥ уһун остоох, бууттарыгар эрэһиинэлээх туруусуга уһуллан биэрбэтэҕэ. Бэрт сөрүүн хотоҥҥо көлөһүн тахсыар диэри мачыктаһан, дьэ уһулан бырахпытын кэннэ аны “турара” хойутаатыҥ диэбиттии нуоҕайан эрэрин илиитинэн массаастаан, аны Блбааратын илиитигэр туттарбытын кэннэ, дьэ, уһуктан хорос гынарын кытта Балбаара ахтатын диэки салайан мөхсүбүтүнэн барда. “Тыый, тугун үчүгэйэй…” – диэн дьахтар сибигинэйдэ уонна “өссө, өссө” дии сытта. Хотоҥҥо ыанньыксыт дьахталлар айманар саҥаларыттан Сахаар ойон туран хомуна оҕуста, Балбаара олус ыксаан уһун остоох туруусугун өрө-таҥнары туппахтыы олордо. “Ыл, кмөлөс эрэ”, – диэн Сахаарга этэн, киһитэ Балбааратын туруорда…

Ол күн фермаҕа ынахтары сиэмэлээһиҥҥэ осеменатор наадатын туһунан Кыһыл муннукка мунньах буолла. Сахаар “ол иһин итини санатаары түүлбэр көстүбүт эбит” дии санаата, онтон салгыы түһээбит киһи диэн утуйардыы сытта.

Ээ, билигин уһун остоох туруусугу кэппэттэрэ буолуо, слип, стрингэ бэйэтэ түһэн хаалар дииллэр, аныгы дьон.

Сахаар эмиэ түһээн түҥкэлийэн барда. Ол түһээтэҕинэ кугас баттахтаах нуучча кыыһа кууһаары сарбаҥныырыттан куотабын диэн, бадарааннаах кытаҕы ортотунан кэһэн, аҕылаан-мэҥилээн ууга буккуллан куоттум ээ дии санаабыта, кыыһа кэлэн кууһа түспүтүттэн сарылаата быһыылаах. Уһуктан кэлбитэ сүрэҕэ мөхсүбүт аҕай, эппэҥнии сытар эбит. Туран уу иһэн уоскуйан өр олордо. Түүлгэ нуучча кыыһын ыалдьаары гыннахха көрөҕүн диир этилэр. Муҥар итиччэ куота сатаан баран, ситэн үрдүбэр түспүтүн кыайан хаһыйан кэбиспэтим.

Сахаар түүлүттэн санаарҕаан эмиэ сытта. Тугу гыныай? Күн уһун. Нуучча кыыһын кытта эдэр да сылдьан бодоруспут суоҕа. Арай… Биирдэ “Беларусь” тракторынан ыраах соҕус алаастан мунньар массыынаны состорон аҕал диэн звеноводум соруйбуттааҕа…

Ол кэмҥэ медучилищеттан биэс нуучча кыыһа практика диэҥҥэ сылдьаллара. Бараары турдахпына биир бэйэбиттэн улахан, эттээх-сииннээх нуучча кыыһа барсабын диэтэ. Сайын окко үлэлээбэтэх кыргыттар сүрэҕэлдьээн, итиитэ да бэрт этэ, нуучча кыыһа сөтүөлүүр плавкинан, маайка дуомнаах трактор кыараҕас кабинатыгар нэһиилэ киирдэ. Эр дьон “доҕор буола барыстын” диэн күлэн алларастаһаллар. Онтон мин нөҥүө аанынан кыбыллан киирэн олоруох буолбутум, кыыһым кэтит самыыта 10 сантиметры эрэ ордорбут. Кыбыстан кырыыбалыы олорон бардыбыт, нэксиэҕэ отой да кэтирээбит буутугар олорон иһэбин. Трактор сахсыйар, алаас суола куоһаах бөҕө, аны кыыһым отой да сыгынньах кэриэтэ. Кыра маайка быыһынан эмиийдэрэ икки өртүнэн быгыалаан, өрүтэ мөхсөн ылаллар. Отой кыбыстыбат, нэксиэҕэ плавкита да онон-манан аһыллан, кытаран көстөр курдуктар. Хата киһим киҥинэйэн ыллыы иһэр.

Ол гынан алааспытыгар тиийэн, мунньары бэйэм тахсан холбоннум. Итиитэ бэрт уонна кумаардаах диэн кабинаттан тахсыбата. Ол гынан бу сырыыга бытааннык кэллибит, хата сымнаҕас олбохтоох трактор дии санаатым. Кыыһым үөскүлэҥ көрүҥүттэн, буута, сотото, илиитэ суонуттан салынным. Онон кытарчы буһан кэллибит.

Ол киэһэни быһа эр дьон, уолаттар күлэн сордоотулар. Күлүккэ тохтоон, үрдүгэр ыйаастан эр киһигин биллэриэҥ этэ дииллэр.

Мин оччолорго оннук баҕаран кычыгыламматаҕым, имэрийэн, тутан-хабан көрүөх баар эбит диэн кэнники саныыбын. Наһаа дьулайан хаалбытым буолуо.

Ол түһээн баран, 2-3 ыйынан муҥурдаахпын быстара балыыһаҕа киирбитим. Онон нуучча кыыһа куһаҕаҥҥа көстөр эбит.

Онтон ойох ылар сайыным иннинэ түһээтим. Арай кирпииччэнэн оһох оҥоро сылдьар эбиппин. Онно ийэм биир эдэр тыһаҕаһы сиэтэн аҕалбыт диибин. Ийэм этэр: “Бу төрөөрү сылдьар тыһаҕас, ынах буолуо”, – дии-дии сэргэҕэ баайар диибин. Сайын сайылыкка олоробут, күн аайы окко звеноҕа кыдамаһытынан үлэлии барабын. Чугас алаастарга үлэлиир буолан киэһэ аайы 10-11 чаас диэки кэлээт, аһыы охсон баран ыанньыксыт кыргыттарга ыстанабын. Онно, 22 сааспар, сылайар диэни тото аһаатым да умнабын. Бэйэбиттэн совхозка үлэлээн үөрэххэ бараары кынталдьыһан, эдэркээн 18 саастарын туолбут кыргыттары кытта күлэн-оонньоон, түүн буолуор диэри мээчиктээн нэһиилэ тарҕаһабыт. Онно өрүү мичээрдии сылдьар Эльвира кыыһы кытта тапсан кэпсэтэбит, арыт убайым мотоциклын уларсан кыргыттары хатааһылатабын. Үлэлээн мотоцикл ылынар баҕалаахпын, төрөппүттэрим ньирэй көрөн, бостууктары солбуйан үлэлииллэр. Ити сайын окко үлэлээн баран, Эльвирабар чугаһаан фермаҕа күһүн ис-тас үлэһитинэн киирдим. Эдэр дьон бииргэ үлэлээн, ыарахан да чэпчиир. Кыһыҥҥы бырааһынньыктары хотон Кыһыл муннуга хоско бэлиэтээн мунньустан үөрэ-көтө бэлиэтээн ааһабыт…

Сахаар уруккуну салгыы саныы сытта. Эльвира киэҥ төгүрүк харахтаах, ньимийбит уостаах кыыс. Баттаҕын маҥан таҥаһынан баанан, мичилийэн сырдык-ыраас харахтарынан Сахаары көрсөр. Истиҥ таптал кистэлэҥҥэ саһан, куустуһан, сыллаһан да ылбакка көрсүөтүк сырыттылар. Саас буолан үлэ элбээн, кэпсэтэр бириэмэ да көстүбэт.

Сайын кэлэ охсон, сайылыкка көстүлэр. Дьэ ол кэми Сахаар умнубат. Куйаас күн киэһэтигэр мотоциклынан Эльвираны олордон алаастарга “дьэдьэн көрө” диэн бардылар. Хатыҥнаах чараҥ быыһыгар дьэдьэн сиэн, икки эдэр дьон имэҥнээхтик уураһан ыллылар. Кумаара элбэх буолан, уол кыыһын күөх окко сытыаран харса суох убахтаан туохха баҕарарын биллэрдэ быһыылаах. Кыыс “тохтоо, мин кыыспын ээ, холбостохпутуна эрэ көҥүллүөм” дии сытта. Уол соһуйан ойон турда…

Сахаар ол кэми элбэҕи санаата. Эльвиратын төлө ыһыктан, ол күһүн үөрэххэ барбыта. Медучилищены түөрт сыл үөрэнэн бүтэрэр сылыгар дьэ эккирэтэн Эльвиратын кэргэн ылбыта. Уһун күүтүү. Эльвирата да тылын толорбут этэ. Сыбаайба түүн дакаастаабыта. Билигин биэс оҕолоохтор, эһээ-эбээ буоллулар.

*  *  *

…Бу этэҥҥэ сааһыран күн солото сололоох, түһүү-түһүү онтукабын ырыта олордоҕум. Саастыылаахтарым да аҕыйаан, ону-маны сураһыахпын ыраахтара бэрт, онтон бу ватсабынан көннөрү хаһан эрэ эҕэрдэлэһэбит эрэ, уһуннук ырытан суруйуохтарын сүрэҕэлдьииллэр. Чэ, онон уруккуну кытта бэйэм кэпсэтэн көрүөм.

Сүүрбэччэлээх эрэ сааспытыгар дэриэбинэҕэ педучилищеҕа үөрэнэр кыргыттары аҕалан “пионерскай лааҕыр” тэрийэн үлэлээтилэр. Кыргыттар Бүлүүттэн, хоту орйоуннартан бааллар. Дэриэбинэ уолаттара сааскы кустааһын курдук тэринэн, “лааҕыр” кыргыттарыгар киэһэ аайы тиийэн үҥкүү-битии тэрийэллэр. Практикаҕа кэлбит тоҕус кыыс, дэриэбинэттэн тэйиччи хаптаһын сарайга олороллор. Сарсыардаттан киэһэ 6 чааска диэри “пионер” оҕолор кэлэллэр, киэһэ 8-9 чаастан дэриэбинэ уолаттара. Дьэ, көрдөөх сайын буолбута.

Сахаар табаарыһа Денис Бүлүү биир кэрэ куотун кытта булсубута. Сахаҕа кырасыабай, уһун баттахтаах, эт-сиин мааны, чараас таҥаһынан фигурата барыта ойууланан көстөр, эттээх сототун киһи көрө астынар, кыыс киэнэ кылааннааҕа этэ. Ити сайын биир ый үлэлээн баран барбыттара. Денис кыыһын атаарбыта.

Онотон нөҥүө сайыныгар Нина подругатынаан кэлбиттэрэ. Дениһи булан ол күн өрөөн баран, сарсыныгар чугастааҕы дэриэбинэҕэ илдьэн биэрбиппит. Денис Нинатын кууһа сылдьара. Дьэ, холбоһор инилэр дии санаатым. Нина кыыс үөрэҕин салгыы Бүлүүттэн кэлбитин эппитэ. Эт тутан өссө тупсубут курдуга. Сопхуос үлэтигэр күн солото суох Денис өр кэргэнэ суох сылдьыбытыттан ыксаан, киһибиттэн ыйыттым: “Кыыһыҥ суруйар дуо?”. “Суруйар да, мин биирдэ да эппиэттии иликпин”, – диэн баран, хас да суругу сиэбиттэн ылан биэрдэ. “Тоҕо суруйбаккын, – диэн сэмэлээтим. – Ааҕабын дуо?” – диэтим. Сөбүлэспитигэр киһим суруктарын хос-хос аахтым. Кыыс билигин да күүтэрин, таптыырын, холбоһорун, ханна олорору бэйэҥ быһаар дии-дии суруйан муҥнаммыт аҕай. Ааран мин кыыһы аһынным. Сыл аҥаара күүттүм, онтон Денискэ “кыыһы наһаа эрэйдээбиккин, билигин да күүтэр эбит, суруйаҕын дуу суох дуу?” диэн хаста да ыйыттым. “Чэ, оччоҕо эн ааккыттан мин суруйуом”, – диэн эттим. Денис көҥүллээтэ.

Уопуттаах киһи быһыытынан, кыыс үс суругун ис хоһоонугар сөп түбэһээрэй диэн суруйан почтаҕа биэрдим. Балтараа ыйынан Нина Денискэ суруйбутун киһим миэхэ биэрдэ. “Денис, быраһаай! Атын киһи суруйбут”, – диэбит. Бүттэхпит ол.

Денис 50 сааһыгар чугаһаан иһэн, оҕолоох дьахтары ылбыта. Онтон икки оҕолоох. Дьылҕа диэн ити буоллаҕа. Кырдьаҕастар этэллэринэн, аналыҥ-чааһыҥ ханна эрэ күүтэр. Арай сэрэбиэйдэтэн да билэр кыаҕыҥ суох.

*  *  *

18 сааспытын туолан аармыйаҕа барыахтаах сааспытыгар Лэпсэй уол сулууспалыы барда диэтилэр. Үс сыл ааһа охсубут, Лэпсэй аармыйаттан иһэр үһү, оройуон киинигэр кэлбит дииллэрин кытта, сарсыныгар сайылыкка тиийэн кэллэ. Аны “кэлэн иһэн ойох ыллым, Туйаараны” диэтэ. Бары соһуйуу-өмүрүрүү буоллулар. Тугун түргэнэй диэччи элбээтэ. Кэлээт сыбаайба оҥордо, үс күнү быһа итирдибит.

Саҥа ыалбыт үс сыл олороот, оҕоломмото диэн Лэпсэй араарбыт сураҕа иһилиннэ. Нэдиэлэ буолаат Чыскыыра диэн кыыһы ойох ылбыт диэн буолла. Лэпсэй дьэ уоскуйан, Чыскыыралыын 12 оҕолонон ыччата элбээтэ. Эмиэ анала, чааһа кэтэһэ сыттаҕа дииргэр тиийэҕин. Сороҕун иитиэххэ да биэрдэр, дьоҥҥо ыччатыттан бэристэҕэ дии. Туйаара Лэпсэйтэн арахсан баран, икки сылынан кэргэн тахсан үс оҕоломмута. Уонна хайдах Лэпсэйгэ оҕоломмотоҕой диэн кырдьаҕастар ырытар этилэр.

Ол бириэмэҕэ саастаах кыыһы, уолу аналгытын куоттарыаххыт диэн сэрэтэр үлэни ыыталлара. Фермаҕа өр үлэлээбит Фома диэн хара бараан уолга чугастааҕы нэһилиэктэн кэлэ сылдьар Шура диэн кыыһы эппиттэрин, Фомалара харата бэрт диэбититтэн, бэйэлэрин сирдэрбит курдук өһүргэммиттэрэ, мыылай маҥан дьахтары күүтэр эбит диэн сыана быстылар. Фома иннинэн иһэрэ, кэннинэн да иһэрэ биллибэт саха негрэ этэ.

Эргэ барбатах Груняҕа сөптөөх эр киһини көрдөөн, дьиэҕэ олорор иллэҥ эмээхситтэр ыаһах оҥостон күнү атаараллар. Грунялара 40 сааһын туолан, толору уойан сылдьар. Биир үтүө сарсыарда Груня төрөөбүт үһү диэни истэн сүрэхтэрэ хайда сыста, уол оҕо үһү. Ол иһин уойбута, эргиччи ис, төгүрүччү түөс буолбут эбит диэн быһаара оҕустулар. Сүрүн боппуруос: дьэ ким оҕо оҥордо? Кимтэн төрөөтө? Таабырын бэрдэ таҕыста. Ону Груня уола биэс сааһа буолуор диэри кыайан билбэтилэр. Дэриэбинэ дьонун, дэриэбинэҕэ кимнээх кэлэ сылдьыбыттарын ырытыы бөҕө буолар да, иннэни кэбиһиилээх окко бырахпыттыы көстүбэтэ. Уола Радик биэс сааһын туолан, саҥа-иҥэ элбээн сайылык ыалын кэрийэр. Тыыннаах туоһу мин баарбын, хайдах аҕабын билбэккит диэбиттии сүүрэр-көтөр. Дьэ ол аайы маарыннатар киһилэрэ элбээн, дэриэбинэ эр дьоно бары кыттыгастаах курдук эмээхситтэр кэпсээн таһаараллар. Кэмниэ-кэнэҕэс бэрт эрэйинэн таабырын таайыллан, дьэ һуу гыммыттара…

Фермаҕа ынах хомуллуута кыайтарбакка, кырдьаҕаһынан үлэлээбэт 66 саастаах Өлөксөйү бостуук уолаттарга көмөҕө анаатылар. Өлөксөй ынахтар мэччийэр кэмнэригэр батыһа сылдьан маныыр, үмүөрүтэр. Сатыы сылдьар, күлүккэ сынньана-сынньана күнү быһа сылдьар. Ол бириэмэҕэ ыанньыксыт Груня дьэдьэннии баран иһэрин көрсөн күн аайы кэпсэтэр. Чараас сиидэс ырбаахытын сайбаччы кэтэн, салгыҥҥа арыллан маҥан төгүрүк бууттара көстөрүн кистии туппута буолан Өлөксөй таһыгар олорон арааһы кэпсэтэллэр. Күн аайы көрсөр буолан Өлөксөйдүүн бодоруһан бардылар. Өлөксөйү 26 сыл балыс кыыс этин сылааһа, аттыгар олордоҕуна илгийэн мэйиитэ эргийэр.

Өлөксөй бүгүн халыҥ тыа саҕатыгар, титириктэр быыстарыгар олордоҕуна Груня кэлэн аттыгар олорунан кэбистэ. Кытарчы буспут тэтэркэй иэдэһиттэн Өлөксөй тулуйбакка сыллаан ылаат, кууһан күөх хонууга үҥкүрүттэ. Кыыс мөхсөрүгэр былааччыйата үөһэ арыллан, кыыс оҕо алын өртө барыта көстө сытта. Өлөксөй саастаах киһи бытаан да буоллар, уҥа-таала чиккэйэ сытар кыыска хатаастан, ыстаанын уһулан, кыыс чараас туруусугун халбарытан, аргыый, ынчыктаан иһирдьэ аспытыгар, оҕонньор кургумун төрдүнэн төлө баран, дьэ сүөкэнэн, аҕыйахта кибиҥнээбитэ буолаар тиэрэ тарас гынан сытта. Наадалаахпын ыллым диэбиттии Груня ойон тураат, таҥаһын көннөрүннэ.

Ити сайын Өлөксөй фермаҕа көмөлөспүтүгэр биригэдьиир уол махтанна. Күһүн грамота, харчынан бириэмийэ биэрдилэр. Груня икки ыйынан оҕо үөскээбитин биллэ. Өлөксөйгө этиэҕин куттанна, мэлдьэһиэ, эдэр кыыс кимтэн булбутун хантан билиэхпиний диэҕэ. Төрөппүттэригэр эҥин этиэн салынна, итиччэ кырдьаҕас киһиэхэ хайдах сытан биэрдиҥ диэхтэрэ. Аймахтара, дьүөгэлэрэ ээр-сэмээр ыйыталлар да отой эппэт, төрөөтүм – бүттэ, эһиэхэ туохха нааданый диэн кыыһырар. Груня: “Сааһырдым, оҕолонор сааспын ааһаары гынным, биир да эдэр-эмэн көстүбэт, сирэллэр. Өлөксөйү буруйдаабаппын, баҕабын толордоҕо дии”.

Биир да эр киһи кыыс оҕо баҕатын, сааһын толкуйдаабатах. Радик төрүүр быата тартаҕа дииргэр тиийэҕин. Уон сылынан Груня сылгыһыт уолга эргэ барбыта.

Дэриэбинэ эмээхситтэрэ Груня кимтэн оҕоломмутун билэн баран соһуйуу бөҕө, Өлөксөйү хайҕаатылар, сорохтор ойоҕумсах эбит диэн үөхтүлэр. “Чэ, ол биһигини эмээхситтэри сирэн чугаһаабат”, – диэччилэр бааллар. “Ол эн төрөөбөккүн билэр буоллаҕа”, – диэн тэптэрэн биэрэллэр.

Ханнык баҕарар дэриэбинэҕэ аҕата суох оҕо элбэх. Бары кистииллэр, дьолу сомсон ылбыттыы сананан, биир оҕону иитэр кыахтаахтар. Аҕата суох төрөөбүт оҕолор улаатан баран ыйыталлар дииллэр. Сааһы баттаһа төрөөбүт учууталлар, кыыһынан кырдьан иһэн, ыксалынан хонууттан була охсоллор. Былыр ону долборук уонна хонуу оҕото, көссүүттэн дииллэрэ. Билигин долборук суох, булбаккын, хонууттан, айантан, көртөн-нартан көстөр. Аҕата отой биллибэтэх баар да, ону ким да ыаһыйалыы-ыйыта барбат.

*  *  *

Аны аныгы үйэҕэ кэлиэххэ. Билигин косметика, сирэйи-хараҕы, тииһи оҥостуу элбээн, баттахтарын өҥүн хаста да уларытан ордук кыргыттар, сааһыран эрэр дьахталлар отой нуучча кокууккатын курдук оҥостоллор. Онно балыйтаран уолаттар бэйэлэриттэн биэс-уон сыл аҕа саастаахтары ойох ылаллар. Хас да оҕолоох буоллун, кэрэйбэттэр. Аармыйаттан кэлбит, чиккэҥнээбит саха бэрдэ уол биэс оҕолоох дьахтары ойох ылан соһутан турардаах. Бэйэтиттэн үс оҕоломмуттара. Орто ыал сиэринэн олорбуттара. Оҕолор улаатан үлэһит бэрдэ буолбуттара. 25 сиэннээх, 30 сааһыгар эһээ буолбута. Дэриэбинэ кырдьаҕастара эмиэ “анала-чааһа, аата күүтэн турбута” дииллэр.

Аныгы үйэҕэ аналбыт-чааспыт кэлэрин күүтэбит да, ким эрэ негргэ эргэ барыа, омук сиригэр олохсуйан иккис төрөөбүт дойдубут дииллэр.

1990 сылтан кытай элбээн, хата кытай үлэһит дьахталларын ылан оҕуруот аһынан аһыахпыт, рис үүннэрэн, баҕаны-чохуну сииргэ үөрэнэн доруобуйабыт тупсуо, окко-маска хатаастан, чуҥ-чаҥ бөҕө буолан, кытай кыргыттарын уолаттарбыт ойох ылыахтара, ыаммат ынахтарбытын ыахтара, бэйэбит дьахталларбыт “Санта-Барбара” киинэлэрин көрө олордуннар диэбиттэрэ.

Кытай үтүктээйи омук эбит. Саха этэрбэһин биһиэнэ диэтилэр. Арассыыйаҕа атыыланар табаар барыта кытай кыттыгастаах, оннук этикеткаларыгар суруллар. Кытай төһө да элбээбитин иһин уордулар диэн полиция биллэриитэ суох ээ. Оттон бэйэбит уоруу ыстатыйата хаһыат сирэйиттэн түспэт. Бэйэбититтэн бэйэбит уорарбыт буолуо. Кытайга уоруйаҕы тарбаҕын быһаллар дииллэр, төһөтө кырдьыга буолла. Айыкката бэрт буолуо.

Билигин кытай табаарын батарар сыаллаах, дьонун барытын сылаас, таас дьиэҕэ киллэртэрдилэр. Урут токуччу тоҥмут, хос-хос бараан сону кэппит кытайы көрбөккүн. “Десево” да диэбэт буолбуттар. Эһигини биһиги абыраатыбыт диэбиттии, хантайа-хантайа хобулуктаах сапожканан, тиирэ кэппит рейтузанан сылдьаллар. Хаста да ыйыттахха кыыһырыах курдуктар. Били кутуйах түүлэммитигэр дылы диэн өс хоһооно сөп түбэһэр.

Видеоҕа кутуйаҕы ресторан бастыҥ бүлүүдэтэ дииллэр, ол кутуйахтарын тыыннаахтыы сииллэрин көрдөрөллөр. Ол иһин кутуйахпыт аҕыйаата диэх курдук. Куосканы, ыты сииллэр уонна сиэтэллэр диэн айдаан баара да, көрбөтөҕүм. Чэ, тугу барытын сиир омуктар, ол иһин элбэхтэр.

Кытайга киһитин ахсаанын чопчу ааҕыылара суох дииллэр. Итии дойду буолан көрүлээн эрдэхтэрэ буолуо. Чэ, быһата кытай уола күтүөттэммит, кытай кыыһа кийииттэммит биллибэт. Ходоҕойдоругар билсэ баран кэлбит сахалар ахтыылара хайа да хаһыакка тахсыбат. Дьэ кыыһыгар-уолугар кытаанах иитиилээх омук эбит. Биһиги сахалар аан дойду бары муннугар уруубут, ходоҕойдорбут элбээтэ. Муҥар аймаҕымсахпыт да бэрт, сотору арахсан быраҕыллыахтара да буоллар, аймахпыт этэ диэн айдаара сытабыт. Эмиэ дьахтар омук анала диэни кэҥэтэн сайыннарбыт буоллахпыт буолуо. Былыр алааһыттан арахсыбатах туҥуй кыыс нөҥүө алаас уолугар эргэ таҕыстаҕына, аҕата, ийэтэ аналын буллардыбыт, омук анала диэн тэйбитин, барбытын уоскутар ньымалара этэ.

Серошевскай “Якуты” диэн кинигэтигэр саха дьахталларын сыаналаан, үөрэтэн туох диэбитин бэйэҕит ааҕыҥ! Мин эттэхпинэ өһүргэниэххит, мин оннук диэбэтэҕим үрдүнэн. Улуу кытай биһиэхэ быгыалаабыт кэмнэригэр тэҥнээн көрдүм. Түгэҕэ биллибэт кистэлэҥнээх омук, биһиги төбөбүтүгэр баппат улуу омук. Тохтуум…

Тугу да гынара суох Сахаар кырдьаҕас ааспыты түүлүгэр көрөр, ол түгэннэри олорбут олоҕор дьүөрэлээн кэпсиэн баҕарар. Тэҥҥэ олорон кэпсэтэр киһитэ суох буолан мунчаарар. Сааһырдахха дьон чугаһаан кэпсэппэт буолар эбит. Муҥар бу кытайтан, Ухань куораттан тарҕаммыт коронавирус аан дойдуну барытын сабардаан буоратаары гынна. Тарҕаммыта, Саха сиригэр кэлбитэ сыл буолан эрэр.

Аны билигин утары вакцина оҥорон, прививка биэрэр түрүлүөнэ буолла. “Сиди дома” диэн 65 сааһыттан бары карантиҥҥа олоробут. Россия, республика салайааччылара бэйэлэринэн вакцина ыла олоробут диэн телевизорга көстөллөр. Онон бу уодаһыннаах ыарыыны хаптатар, суох оҥорор үлэ күүскэ барар. Биир үксүн кырдьаҕастар бэйэ-бэйэлэриттэн тэйсэн дьиэлэригэр сылдьыспат, үүттээх чэй иһиспэт, ирэ-хоро кэпсэппэт буоллулар.

Ол иһин Сахаар кырдьаҕас муунтуйан, бара сатаан маҥан лиискэ суруйда. Сэҥээрдэххитинэ өссө да ону-маны буккуйан кэпсиэҕэ. Ыалдьымаҥ, этэҥҥэ буолуҥ.

Тилин.

2021 с.