Сахаларга былыр былыргыттан “уол оҕо төрөөтөҕүнэ суор үөрэр” диэн мээнэҕэ эппэттэр. Чахчыта даҕаны оннук бөҕө буоллаҕа. Былыр өбүгэлэрбит барахсаттар булдунан эбинэн олорор эрдэхтэринэ, уол оҕо булдуттан ким-хайа иннинэ суор тиксэр буоллаҕа. Биллэн турар, суор эмиэ төрүүр-ууһуур, бэйэтэ эрэ бас билэр дойдулаах-ыырдаах буоллаҕа дии.
Дьэ онно биһиги бултуу тиийэн, олохтоох хаһаайыны кытта көрсөн-билсэн, эн-мин дэсиһэн эйэ-дэмнээхтик сылдьыах тустаах буоллахпыт. Хайа күн сиргэр-уоккар тиийээккин кытта, олохтоох хаһаайын тута сөрөөн баар буола охсор, сороҕор аараттан көрсөн арыаллаан тиийиэхтээх миэстэҕэр тэбис-тэҥҥэ тиийсэр. Дьэ ити аата эн кини сытыы хараҕын далыгар киирбит курдук сананан кэбис. Бу кэннэ эн хас хардыыҥ барыта олус чуолкайдык, кыраҕытык кэтэнэр-мананар.
Биһиги отой өрдөөҕүтэ, отучча сыллааҕыта, үс буолан Горнай оройуон Хаҥалаһы кытта быысаһар сиригэр Араҥастаах диэн сиргэ бултуу бардыбыт. Хаар саҥа түспүтүн кэннэ, алтынньы саҥатыгар икки матаһыыкылынан тиийдибит. Куобах син төрөөбүт сирэ буолан, уопсай сүбэ быһыытынан, икки уолаттарым ыттарын илдьэ тыаҕа хаамар буоллулар. Мин куобахха туһах уонна түүлээххэ хапкаан быраҕаттыырга ананным. Икки күн туохха да аралдьыйбакка куобахха туһах баайталаатым.
Бу сылдьарым былаһын тухары биир суор дьэ отой арахсыбакка батыһан, күнү тэҥҥэ бараатыбыт. Бастаан бэрт уһун үрэх эҥээрин бата отучча туһаҕы ыйаатым. Онтон сайын баһаар кэмигэр сиһи быһа улахан тыраахтар булуугунан уонна булдуоһарынан анньыбыт солооһунунан нөҥүө үрэххэ түстүм. Солооһунум ыарҕанан саба үүнэн, булуугун эрэ суола тыргылла сытара, хата, ааттаах ыллык эбит. Манна эмиэ быһыта охсубут куобах ороҕор хас да туһаҕы баайдым. Суорум үрдүбүнэн көтөн, баран иһэр сирим диэки ааста.
Сиспин туорааммын нөҥүө үрэхпэр тахсыбытым, суорум үрэҕим уҥуор биир баараҕай тиит кылаан чыпчаалыгар олорор эбит. Мин туран: “Дьэ, нохоо, булпун буулуоҥ даҕаны кэпсэтии атын буолуо!” – диэн сааныылаах буоллум. Тоҕо эрэ тута сабаан атыыр суор буолуо дии санаатым.
Дьэ итинник батысыһан боруҥуй буолуута үүтээммэр кэллим. Суорум балачча батыһан баран, ханна хаалбытын өйдөөн көрбөккө да хааллым. Уолаттарым кэлэ илик эбиттэр. Мин оһохпун тигинэччи оттон баран, таска баар уоппун оттон, күөһүм уутун туруоран кэбистим. Икки бааӨка ынах уонна сибиинньэ кэнсиэрбэтигэр, икки бочугураһы ыппыппын эбии үргүү охсон, уубар быраҕаттаан кэбистим.
Күөс буһуутун саҕана уолаттарым тиийэн кэллилэр. Суол-иис син баар дэстилэр, биир суор күнү быһа батыспытын эттилэр. Мин эмиэ суорбун кэпсээтим. Наһаалыыр буоллаҕына ытан баран, тумсугар куобах түүтүн уоптаран, уһун ураҕас төбөтүгэр баайан көстүүлээх сиргэ ыйаан кэбистэххэ, аны атыттар эн булкун тыыппат буолар үһүлэр диэн сүбэ эмиэ ахтылынна.
Түүнүн атыыр тоҥоруу буолла, онон куобах сүүрдэ ини диэн эрэл санаалаах туһахтарбар ыстанным. Ити гынан икки куобахтаах, эбии балачча туһаҕы эбии быраҕан үүтээммэр сөпкө эргилинним. Бу тухары суорум отой батыһа сырытта. Уолаттарым эмиэ кураанах кэллилэр, куртуйахтарга түбэһитэлээн баран ыппатахтар, кыылга хаама сылдьар дьон буоллахтара дии. Соҕотох суордара хам-түм көстөн ааһар эбит. “Ити аата икки суор биһигини аҥаардаспыттар”, – дэһэ-дэһэ күлүстүбүт. Бу сырыыга биир куобаҕы мииннэннибит.
Сарсыҥҥытыгар үс куобах иҥнибититтэн биир бүтүнү уонна куобах аҥаарын ыллым. Суорум биир куобахпын олоччу сиэбит, иккиһин сии олордоҕуна түбэһэ кэлэн, сиһин аҥаарын кытта икки буутун тутан хааллым. Дьэ бу сырыыга суорум ырааҕынан сылдьар, уоран аһаабытын билинэр курдук үрэҕим уҥуор өттүнэн көтө сылдьар. Туһахтаргын ааҕа билэттиибин диэх курдук туттар-хаптар. Мин ыраахтан “дьэ, сэгээр, сэрэнэ сырыт, олустуоҥ да кэһэтиэм” диэн эмиэ сэрэттим. Суорум кырдьык-хордьук баран хаалла.
Икки кэлиҥҥи күннэргэ иккилии куобахпын сиэтэлээтэ, мин эмиэ тэбис-тэҥҥэ иккилии куобаҕы ыллым. Мэктиэтигэр ахсааны билэр дуу диэхпэр дылы, тэбис-тэҥҥэ үллэстэр. Тоҕо итинник диирбин сэрэйдигит ини. Кини эрдэһит муҥутаан, мин иннибинэ өлүүтүн харайбыт буолар. Ол иһин. Онон аны мин кинини урутуурга былааннанан, икки күн эрдэлээн хараҥаҕа барыталаан биирдии эрэ куобаҕы сиэттим. Кынаттаах киһи күөйэ көтөрө кэмнээх буолуо дуо.
Хайатын түүннэри харахтаннахпыный, онон биир үтүө күн кыттыгаспын үчүгэй аҕайдык үөрэтэ түһэргэ сананным. Бу сырыыга эмиэ отой эрдэ бараммын, били сиһи туоруур солооһуммар маныырга былааннаах чуо-бааччы онно тиийдим. Икки уостаах уон иккилээхпэр доруоп уктан баран, солооһунум саамай талахтаах сиригэр манаан олордум. Син балачча буолан баран кэлбит үрэҕим диэки саҥатын иһиттим. Ити аата кини мин туһахтарбын отой суолум үүтүнэн кэрийэн иһэр…
Утаакы буолбата, аны солооһунум төрдүн диэки «халып» гынна. Мин бүтүннүү кулгаах да харах буолан, саабын бэлэм тутан утары көрөн олордохпуна ороспуонньугум бу сарайан иһэр эбит, отой тииттэр эрэ төбөлөрүн үрдүнэн. Кынатын тыаһа куһурҕаан, тумса-төбөтө муус-маҥан гына кырыаран.
Чугаһаатын кытта мин ыһыытаабытынан ойон тураат иннин көрөн баран, былааным быһыытынан куттуурдуу эрэ диэн ытан саай! Дьэ эбэтээ, суорум сордоох куһаҕан баҕайытык саҥараат, киһи көрө сөҕүөх төбөтүн оройунан таҥнары хойуостан кэлбит сирин диэки таҥнары эргийээт, үп-үрүҥүнэн сыптарыйан күдээриттэ эбээт. Хата бэйэбин таппатаҕар баһыыба – аллаччы аппыт, быччаччы көрбүт сырайбын таппыта буоллар, ахсаан тэҥнэһиэҕэ хаалла.
Ол кэннэ иккис суор соннук бастакытын батыһан бара турдулар, бу сырыыга икки буолан кэлбит эбиттэр. Дьэ чахчыта даҕаны, эппэт кэлэҕэй буола соһуйан бараахтаабыта. Ыстааннааҕа буоллар марайдыахтааҕа хааллаҕа. Мин балачча уһуннук сааныы тылларын саҥара хаалбытым.
Дьэ бу күнтэн ылата суорум харахпар көстүбэккэ сылдьан биирдии куобаҕы сиир буолбута. Кэлин нэдиэлэ эҥин буолан баран, били мин туора таһааран көтөҕөнөн көмпүт сэмнэхтэрин чуо булаттаан, хаһан таһааран сиэтэлиир эбит этэ. Бу аата урут манна хаалларбыт сэмнэҕин өйдөөн кэлэн, ону көрдөөн булан ылар өйдөөх көтөр эбит. Мин «сии» сыспыппын, туохха буруйдаммытын эмиэ өйдөөбүт курдук дуу дии санаабытым.
Дьэ мантан ыла суору кытта киһилии кэпсэтэ, эҕэрдэлэһэ, ыйыталаһа сылдьар идэлэммитим. Элбэхтик булду буллара сатыырын, тайах турар сирин ыйарын хаста даҕаны билэн турабын. Мууһу аннынан муҥхалааһыҥҥа балыгы хостоотоххуна, хаһан күөлтэн тарҕаһыаххар диэри арахпакка кэтэһэр, хайаан даҕаны өлүүтүн хаалларалларын дьэ билэр бөҕө. Онон уол оҕо төрөөтөҕүнэ суор үөрэрин итэҕэйэ саныыбын.
Михаил ГОГОЛЕВ-Долгун.
