Мин 1969-1971 сылларга Забайкальскай байыаннай уокурукка сулууспалаабытым. Онно алта ый таанка буускатын наводчигар үөрэммиппит. Ити Песчанка станцияҕа учебнай-танковай полка турбута. Полкабыт Брежневскай диэн ааттанар этэ, улуу генсек Леонид Ильич сулууспалаабыт полката.
Дьэ бу алта ыйдаах үөрэхпит олус уустук уонна кытаанах сулууспа эбит этэ. Сарсыардаттан киэһээҥҥэ диэри үрүҥ харахпытын өрө көрдөрбөккө үөрэх уонна ис нэрээт, тас харабыллыыр, ботурууллуур нэрээттэр кэмэ суох этилэр. Чааспыт тимир суол станциятыгар турар буолан, аны онно кэлбит таһаҕаһы сүөкээһин саллааттарга сүктэриллэр буолар эбит. Ордук таас чох кэллэҕинэ түүн-күнүс диэн араарыы суох, түрүбүөгэнэн түптэ-түрүлүөн түһэрэн илдьэ бара тураллар. Аны туран хаһаарымабыт үөһээ төрдүс этээһигэр инструктордар олороллор, олор өлүүлэрин эмиэ биһиги рота сүөкүүр этибит. Ити уолаттар үксүлэрэ дембеллэр, онон бэйэлэрин өлүүлэрин биһиэхэ соҥнууллар. Ити уолаттар учебкаҕа кэлбит молодуойдары ытарга уонна таанканы ыытарга үөрэтэллэр.
Дьэ туран. биһиги тиийбиппит кэннэ биир ый буолан баран старшинабыт нуучча уола дембеллэнэн хаалла. Кини оннугар саҥа старшина кэллэ. Мусаев диэн чечен уола. Үрдүк техническэй үөрэхтээх, саастаах уол, биир сыл сулууспалыахтаах.
Биир үтүө күн биһиги үһүс ротаны тревога биллэрэн стройдаттылар. Уонна таас чох сүөкээһинигэр бараҕыт диэн буолла. Биһиги икки чаас анараа өттүгэр бэйэбит өлүүбүтүн сүөкээн саҥа кэлэн олорорбут. Бу сырыыга “железнай батальон” киэнин сүөкүүгүт диэн буолла. Саҥа старшина саллааттарбын ыыппаппын диэн турда. Инструктор уолаттары “железнай батальон” диэн ааттыыллар эбит. Бу иннигэр аҥаардастыы айбардыы сылдьыбыт аҕай бэйэлэрэ, старшинабытын нагрузкалаан көрдүлэр эрээри киһибит иннин биэрбэтэ. Онон киэһэ отбой кэнниттэн разборкалаһа киириэх буолан, үөһээ этээстэригэр тигинэһэн хааллылар. Отой бары саппыкыларыгар тимир подковалаах буоланнар тыас-уус мааны. Бука чохторун сүөкүү бэйэлэрэ барбыт буолуохтаахтар.
Биһиги киэһээ буоларын кэтэһии буолла. Киэһээҥи бэрэбиэркэҕэ старшинабыт строй иннигэр биллэрии оҥордо. Сыгынньахтаммакка эрэ сытарга уонна кини Ленинскэй хоско баар буолуоҕуҥ, разборкаҕа кэлбит уолаттардыын киирсэрбэр кыайтараары гыннахпына “подниму орлиным клекотом” диэн буолла. Дьэ оччоҕуна курдаргытын илиигитигэр эринэн баран көмөҕө кэлээриҥ, ол иннигэр отой чуумпутук сытаарыҥ диэн буолла.
Мин уруһуйдуур этим. Онон дембель уолаттарга альбом оҥорор буоламмын Ленинскэй хоско отбуой кэннэ үлэлээччибин, онон хаалаары гыммыппын старшинам көҥүллээбэтэ. Аны туран мин оронум Ленхос аттыгар кытыыга турар.
Дьэ отбуой буолла. Биһиги рота олоччу таҥастыын сытабыт. Старшинабыт хоһугар киирэн аанын сабынан кэбистэ эрээри, аана сэгэйэн турар, иһирдьэ уоттаах. Арай иһиттэхпинэ киһибит биир тэҥ ритмнээх баҕайытык: “Аа-һым! һым-Аа! Аа-һым!” – диир саҥата иһилиннэ. Мин, киһим туох буоллаҕай диэн, ойон туран үөмэн тиийэн аан быыһынан көрбүтүм киһибит курданарыгар диэри сыгынньах, галифетын саппыкытын кэтэ сылдьар, куругар штык быһаҕын сыгынньахтыы анньынан баран, сирэйин икки харытынан саба сылдьан, умса туттан баран өрө тэйиэккэлии сылдьар эбит. Уонна онно сөп түбэһиннэрэн саҥа таһаарар.
Ити чеченнэр бойобуой настройкаҕа киирэр зикер үҥкүүлэрэ буоларын мин оччолорго хантан билиэхпиний? Суох буоллаҕа дии! Дьэ ол кэмҥэ үөһээ этээстэн алаараа диэки тимир подкова тыаһа бөҕө лаһыгыраһан киирдилэр да, уонча уол Ленхоско кутулла түстүлэр. Дьэ балачча уһуннук тилигирэстилэр. Онтон уолбут хатан баҕайы, киһи сатаан үтүктүбэт кыланыыта иһилиннэ, ону кытта дневальнай тревога биллэрдэ.
Биһиги хоско үөмэхтэһэн киирэн истэхпитинэ, били уонча уол үс киһилэрин соһон куотан тигинэһэн хааллылар. Биһиги киһибит үс киһилэрин охторбут эбит. Старшинабыт буоллаҕына штык быһаҕын иһигэр туттан баран муостаҕа олорор. Быһаҕа аҥаарыгар диэри иһигэр анньылла сылдьар. Биһигини “отставить!” диэн тохтолоото, санчааска биллэриҥ эрэ диэтэ. Санчаастан кэлэн старшинабытын илдьэ баран хааллылар.
Сарсыҥҥытыгар дивизияттан тиийэ кэлэн силиэстийэ бөҕөтө буолла. Биһиги быһаарыы бөҕөнү суруйдубут. Старшинабыт икки нэдиэлэнэн үтүөрэн кэлбитэ. Дьэ уонна били “железка” уолаттарын биир-биир тутаттаабыт этэ. Онтон ыла биһиги рота атын дьон өлүүтүн сүөкүүртэн быыһаммыппыт. Ити үгэс биһиги ротаҕа сүктэриллибитэ уонча сыл буолбутун, ити биир чечен уола биир күнүнэн уларытан турар.
Дьэ кырдьык даҕаны, көбүс-көнө уҥуохтаах, чахчы хайа хотойун маарынныыр, бэйэтин билиммит баҕайы өрүөлчээн. Сүрдээх ыраастык таҥнар, сүр дуоспуруннаах киһи этэ. Дьиҥ сааһын билбэтим эрээри, оскуолаттан тута үөрэххэ киирэн баран бүтэрээт даҕаны кэлбит буолуохтаах. Сүүрбэ үһэ, сүүрбэ түөрдэ, буолуон сөп. Дедовщинаны отой сөбүлээбэккэ эппиһиэрдэри кытта аахсар этэ. “Железнай батальон” уолаттара уонна бэйэбит эппиһиэрдэрбит старшинабытын “тоһута” сатаан кыайбатахтара. Онон да буолуо, хомойуох иһин түөрт ыйынан ханна эрэ сир уларытан ыытан кэбиспиттэрэ. Онон эмиэ эргэ колеябытыгар төнүннэрбиттэрэ…
Онон чеченнэр эр дьоннорун иитиилэрэ отой туспа хайысхалааҕын, туруоруммут сыалларыттан халыйбаттарын, арыгыны, табааҕы батыспаттарын онно бастаан билбитим. Кэлин линейнэй чааска тиийэн баран 63-с полкаҕа икки чечен баар этэ, аттыбытынааҕы 25-с полкаҕа эмиэ икки дуу, үс дуу быһыылаах этилэр. Олус түмсүүлээхтэрэ, бэйэ-бэйэлэригэр көмөлөсүһэ сылдьаллара харахха быраҕыллар этэ. Киһи кинилэртэн олоххо холобур ылара үгүс эбит дии санаабытым.
Оннук даҕаны эбит. Биир буоллуннар, биэс буоллунар – бэйэлэрин чиэстэрин түһэрбэт дьон! Уонна көрсүбүт уолаттарым бары олус кыанар, кыахтаах этилэр. Нууччалар аҥаардара турникка уонна кыайан тардыммат дьон буоллахтарына, чеченнэр оннук буолбатахтар.
Биһиги, аҕыйах ахсааннаах сахалар, дьэ кинилэртэн үгүскэ үөрэниэхпитин сөп. Бастатан туран түмсүүлээх буоларга. Бэйэҥ биир дойдулаахтаргар ханна даҕаны сырыт, хайа да дойдуга буол – көмүскэл, харысхал, өйөбүл, күүс-көмө буолуохтааххын. Ити дьон дойдуларыттан атын сиргэ сылдьан, бастара да быстыа буоллар, бэйэлэрин төбөлөрүн атын дьоҥҥо эргиттэрбэт эбиттэр.
Михаил ГОГОЛЕВ-Долгун.
