Үрдүкү главнокомандующай, генералиссимус И.В.Сталин аата норуотугар төннөрө буоллар диэн этиилээхпин.
Биһиги И.В.Сталиннаах буолан 1945 с. Сэбиэскэй аармыйабыт ньиэмэстэри кыайбыта. Улахан санаа түһүүлээх Компартия съеһэ, мин өйдүүрбүнэн, 60-тан тахса сыллааҕыта буолан ааспыта. Оччотооҕуга Компартия генеральнай секретара Никита Сергеевич Хрущев этэ. Кини бу съезкэ тыл эппитэ, “О преодоление культа личности И.В.Сталина” диэн улахан дакылааты оҥорбута. Бу съезкэ И.В.Сталин аатын сиргэ-буорга тэпсибитэ. Мавзолейтан таһаарары ситиспитэ.
Биири ахтан-санаан ааһыым. Сэрии саҕана Хрущев Н.С. уола ньиэмэстэргэ билиэҥҥэ түбэспитин, И.В.Сталинтан көрдөспүт: “Уолбун ньиэмэстэри кытта кэпсэтэн атастас, уолбун быыһаа”, – диэбитин аккаастаабыт. Онтон өһүрэн, өс-саас ситиһэн Сталин аатын сиргэ-буорга тэпсибитэ. Сахалар итэҕэллэринэн бу – айыы. Киһи уҥуохтарыгар улаханнык айдаарымаҥ, уһун ууларын аймаамаҥ диэн ураты ытыктабыллаахтык өбүгэлэрбит сыһыаннаһаллара.
Онтон Хрущев өс-саас ситиһэн улуу киһибитин Сталиммытын мавзолейтан таһааран уһун уутун аймаан, олохпут-дьаһахпыт сатарыйда, хаарыан сэбиэскэй систиэмэбит эһиннэ дуу дии саныыбын. Ньиэмэстэр Сталинтан: “Биһиги эйиэхэ билиэҥҥэ сылдьар уолгун Яков Джугашвилины биэрэбит, эн биһиэхэ Маршал Паулюһу аҕал, атастаһыахха”, – диэбиттэрин аккаастаабыт диэн номох баара. Улуу Кытай норуотун салайааччыта Компартиятын секретара Мао Цзэдун уонна Сталин бэйэ-бэйэлэригэр истиҥник уонна ытыктабыллаахтык сыһыаннаһаллара дэлэҕэ “Москва – Пекин” диэн ырыа күөрэйиэ дуо? Оннооҕор биһиги боростуой дьон соҕуруу сырыттахпытына, улуу нуучча дьоно биһигини кытайдар диир быһыылаахтара, маҕаһыыҥҥа киирдэхпитинэ уочараттарын туран биэрэллэрэ. Онтон Сталин аата сиргэ-буорга тэпсиллибитин, көмүс уҥуоҕа мавзолейтан таһаарыллыбытын кэннэ “Москва – Пекин” ырыа ылламмат буолбута. Биһиэхэ сыһыан эмиэ уларыйбыта.
Атын омук салайааччылара Сталиҥҥа ураты ытыктабыллаахтык сыһыаннаһаллара. Ньиэмэһи кытта сэрии саҕана Англия, США а.э. Америка салайааччылара Крымҥа түмсүбүттэрэ. Онно США президенэ Рузвельт Франклин Делано, Англия премьер-министрэ Уинстон Черчилль бааллара. Уинстон Черчилль эппит: “Сталин киирдэҕинэ мин туруом суоҕа, биһиги үһүөн тэҥ бырааптаахпыт”, – диэбит. Ол эрээри Сталин киирбитигэр бука бары суугунаһан турбуттар. Уинстон Черчилль турбутун бэйэтэ да өйдөөмүнэ хаалбыт. Онтон США президенэ Рузвельт атаҕынан инбэлиит буолан, турар да кыаҕа суоҕа. Итинник улуу омуктар салайааччылара И.В.Сталиҥҥа ураты истиҥник, ытыктабыллаахтык сыһыаннаһаллара.
Сталин өлбүтүн кэннэ Англия премьер-министрэ Уинстон Черчилль “И.В.Сталин сухалаах Россияны туппута, хаалларбыта” диэн ураты үрдүктүк сыаналыыра.
Быйыл Москваҕа Кыайыы 75 сылын параатыгар Белорустар барахсаттар ытыктабыллаахтык сыһыаннаһан, кыттыыны ылбыттар этэ. Орто Азия үс бырааттыы омуктара: казахтар, узбектар, киргизтэр үөрэ-көтө параакка эмиэ кыттыыны ылбыттара. Онтон Хрущев омуга наадалааҕынан аахпатахтара, Москва параатыгар кыттыбатахтара.
Ытыктабыллаах Ил Түмэн депутаттара! Эһиги эбэлэргит, эһэлэргит, ытык саастаах дьоҥҥут, төрөппүттэргит ураты ытыктыыр, убаастыыр Сталиннарын болҕомтоҕо ылан, кини аатын норуотугар төннөрүҥ, туруорсаргытыгар көрдөһөбүн.
Аан дойду таһымыгар ханнык да государствоҕа өлбүт салайааччыларыгар ураты ытыктабыллаахтык сыһыаннаһаллара, сыһыаннаспыттара даҕаны, сыһыаннаһа да туруохтара дии саныыбын.
Бэрэ, мин биир түгэни кэпсиим эрэ. Сэриини батальон командирынан түмүктээбит. Сэрии кэнниттэн Москваҕа Байыаннай академияҕа үлэлээбит. Дорминтон Гварильевич Данилов Сунтаарга Хадаҥ отделениетыгар управляющайынан үлэлиир кэмигэр кэпсээбитин, мин бар дьоммор сырдатыым. “Москваҕа Байыаннай академия чугаһыгар үрдүк олбуордаах даача таһыгар, кыра уҥуохтаах, маҥан баттахтаах оҕонньор хас киэһээ аайы олбуор таһыгар тахсан олорооччу. Мин биир киэһэ оҕонньортон ыйыттым: “Бу ким даачатай?” – диэн. Оҕонньор: “Иосиф Виссарионович Сталин даачата”, – диэтэ. “Дьэ, эрэ Сталин туһунан кэпсээ эрэ”, – диибин. “Сталин грузин этэ, сорох күн үүнээйинэн дьарыктанара. Онтон сэрии саҕана тулуубун, хаатыҥкатын, бэргэһэтин кэтэн, көлүччэбит таһыгар ыскамыайкаҕа күнү быһа кэриэтэ табахтыы-табахтыы олороро. Аҕыйах хонон баран Москваҕа салют буолара: ити куораты босхолоотубут, бу куораты ыллыбыт диэн. Сталин Октябрьскай революция уонна “В день памяти В.И.Ленина” диэн бырааһынньыктарга ас бөҕөтүн астатара уонна биһигини ыҥырара. Бэйэтигэр граненай ыстакааҥҥа грузинскай вино куттара уонна биир-биир кэрийэ сылдьан барыбытын кытта охсуһуннарара, тус олохпутугар дьолу-соргуну баҕарара. “Миэхэ сотору ыалдьыттар кэлиэхтээхтэр, эһиги баран сынньаныҥ”, – диирэ. Сотору буолаат массыынанан ыалдьыттара кэлэллэр: Вячеслав Михайлович Молотов, Лазарь Моисеевич Каганович, Николай Александрович Булганин, Лаврентий Павлович Берия, Никита Сергеевич Хрущев, Николай Михайлович Шверник, Климент Ефремович Ворошилов,Семен Михайлович Буденнай о.д.а.”.
Улахан хаан тохтуулаах сэрии саҕана Сталин бэйэтин уолун Яков Джугашвилины Маршал Паулюһу кытта сөпкө атастаспатах уонна Хрущев уолун сөпкө атастаспатах дуу дии саныыбын. Улуу киһибит билэн итинник гымматах буолуо. Улахан харах уулаах сэрии буоллаҕа дии.
Сталин Сберкнижкатыгар 6-7 тыһыынча ууруулааҕа үһү. Онтон уола Василий үрдүкү байыаннай званиелааҕа эбитэ үһү. Кыыһа Света аҕатын аата сиргэ-буорга тэпсиллибитин кэннэ омук сиригэр олохсуйбут, олорбут дииллэр. Харчыта суох буолан Хрущевтан көрдөспүтүн, хата харчы биэрбит үһү диэн номох баарын истибитим. Хрущев үрдүкү государственнай дуоһунастарга ананан үлэлээн аастаҕа.
Ньургун КИЛИБЕЕВ, тыыл, баһаары утары сулууспа ветерана.
2020 с.
