Аҕа дойдуну көмүскүүр сэрии саҕаланарыгар, 1941 сыллаахха 14 саастаах этим. Аныгы олоҕу ааһар былыт курдук саныыбын. Эдэр ыччат элбэх, эбиллэ турар курдуктар. Улахан туһата суоҕу уһаммыта, оҥорбута буолаллар.
Мин дьонум Хаҥалас улууһун I Малдьаҕар нэһилиэгиттэн1942 сыллаахха бэс ыйыгар сэриигэ барбыттара. Аҕам Алексеев Иван Ефремович, икки бииргэ төрөөбүт убайдарым Василий Украинанан, онтон арҕаа дойдулар сэриилэринэн Берлиҥҥэ тиийэн сэриигэ өлбүтэ. Сергей Ленинградка сэриигэ өлбүтүн туһунан биллэрии сурук кэлбитэ. Аҕам Орел куорат фронугар икки сыл сэриигэ сылдьан, атаҕар улахан бааһырыылаах төннүбүтэ. Олус эрэйдэнэн ыалдьан өлбүтэ. Аҕам быраата Егор Читаттан ыалдьан кэлэн өлөөхтөөбүтэ. Түөрт киһибитин сүтэрэн эстибиппит. Уол оҕо хаалбатаҕа. Чугас аймахтарым Иннокентий, Степан. Дмитрий Николаевичтар, Василий Дмитрьевич сэриигэ өлбүттэрин биллэриилэрэ “Память” кинигэҕэ суруллубута.
1942 сыллаахха биһиги дэриэбинэттэн 20-чэ эдэр дьон сэриигэ барбыттара. Холкуоска 45-50 саастаах алта киһи уонна икки оҕонньор хотуурунан от охсоллоро. Онтон окко үлэлиир эдэр дьахтар да аҕыйах этэ. 1942-43 сс. от хомууругар 16-17 саастаах уон уол, биэс кыыс үлэлээбиппит. Онтон ыла саҕаламмыта, сэрии оҕолорун эрэйдээх олохторо. Ол да буоллар сэбиэскэй оскуола ииппит оҕолоро буоллахпыт. Ийэлэрбитигэр көмөлөһөн, 1-2 ынахпытын иитиһэн, онтон аһаан олорорбутун өйдөөн, олус эппиэтинэстээхтик үлэлээбиппит. Сүрүн үлэбит аты от мунньар кыраабылга көлүйэн оту мустарыы, сорохпут бугуллуур. Хотуурунан от охсобут, кээһиигэ бугул таһабыт оҕустарынан состорон, улахан уолаттар оту кээһэллэр.
Республика, оройуон салалтата Саха сиригэр 8 ыйдаах кыһыҥҥа ынах сүөһүнү, сылгыны дьылы кыстатар оттооһуҥҥа анаан, дьааһысса бурдугу нуорма биэрэр этэ. Ол бурдугунан халаачык астаан, 200 гр. буолуо, күҥҥэ үс халаачыгы биир үлэһиккэ биэрэллэрэ. Икки күҥҥэ биирдэ эт миинэ иһэбит. Суораты мас буочукаҕа кутан, оҕустаах сыарҕаҕа тиэйэн киллэрэллэр. Уолаттар суоракка хаптаҕаһы кутан сииллэрэ, саахар диэн суох. Хаптаҕас оччолорго виноград курдук үүнэрэ. Үлэттэн үлэ салҕанан барара. Бурдук үүнүүтүн хомуура, молотилканан бурдук астааһына, отуттан сиэмэтин араарыы, күөл мууһа тоҥноҕуна муҥхалааһын.
1938 сылтан саҕалаан куобах олус үөскээн, ону туһаҕынан, сохсонон бултааннар эбинэн абыраммыттара. Дьаамнар олохтоохторо тыаттан сарсыарда аайы 2-3 куобаҕы сүгэн киллэрэллэрин көрбүтүм. Сэрии, сут-кураан дьыллар саҕаламмыттара.
1942-43 сс. саҕалаан холкуоска үлэһит буолбут доҕотторум бары баалларына, 1985 сылтан саҕалаан сэрии бэтэрээннэрин туһунан ахтыылары хомуйан, суруйан кинигэ таһаарбыттара (“Хангалассы Великой отечественной войне”).
1943 сыл күһүнүгэр Америкаттан аҕалыллыбыт бородууктаны маҕаһыыҥҥа атыылаабыттара: үрүҥ бурдук, туус саахар, пакеттаах чэй, горох, рис, мааннай куруппалар. Барытын биирдии киһиэхэ нуормалаан, ыйга 400 гр биэрэллэрэ. Хордуоҥка буочукалаах сибиинньэ хоргуна (30-ча кг буолуо). Бу бородуукталар 1946 сыллаахха бааллар этэ. Сэрии аас-туор сылларыгар олус туһалаабыттара. Холкуостаахтарга бурдук, чэй биэрбиттэрэ. Ыанньыксыттар сарсыарда хобордооххо хааһы буһаран оҕолорун аһатан баран хотоҥҥо бараллара. “Диагналь” диэн миэтэрэнэн таҥас баара, дьахталлар ырбаахы тиктэн кэтэллэр этэ. Кугас, хараҥа, күөх өҥнөөхтөр этэ. 1943 сыллаахха Америка нэһилиэнньэтиттэн хомуйан ыыппыт саҥатык таҥастарын сэриигэ барбыт саллааттар оҕолоругар биэрбиттэрэ. Былааччыйа, дьууппа, сибиитэрэ – солко, трикотаж таҥастар этэ. Ону кытта соннор бааллара. Онно аан бастаан замоктаах таҥаһы көрбүтүм.
Саха сирин атын оройуоннарыгар бородуукта атыыламмытын туһунан ким да суруйбат. Наар хоргуйуу эрэ туһунан ахталлар. Улуу сэрии саҕаланан үлэһит дьон – аҕаларбыт, убайдарбыт сэриигэ барбыттарын кэнниттэн, кырдьаҕас дьон, ыарыһахтар эмп-том суох кэмигэр өлүүлэрэ, ыалдьыылара баар этэ. Онуоха эбии аһылык олус мөлтөх буолан олохтон бараахтаабыттара. Ону олус эбэн, хоргуйуу диэн үлүннэрэн суруйаллар.
Хаҥаластар нэһилиэктэрэ арыы сирдээх буолан, от, бурдук үүнэрэ. Онон хоргуйуу буолбатаҕа.
1943 сылтан мин эдьиийбинээн холкуоска үлэлээн аһаабыппыт. Ол иһин аччыктаабатахпыт. Күһүн, кыһын кэмиттэн кэмигэр быспакка эт, арыы түҥэтэллэрэ. Хоччоххой бурдугу (зерно) биэрэллэрэ. Ону мэлийэргэ суоруна, миэлиҥсэ бурдугу мээккэлиир үлэ саҕаланара. Дэриэбинэҕэ миэлиҥсэ баар этэ. Аты, оҕуһу көлүйэн таттараллара. Үлэ барыта сонунтан сонун курдук буолара. Холкуос үлэһиттэрэ отой сүрэҕэлдьээбэккэ үлэлииллэрэ. Сэбиэскэй норуот сэрии, үлэ да кэмигэр олоххо-дьаһахха, уопсастыбаҕа норуот, дойду олоҕо айгыраабатын туһугар дьулуурдаахтык туруулаһаллара. Сэрии кэмигэр үлэлээбит абаҕаларбыт, саҥастарбыт 70-80 саастарыгар тиийэн олорбуттара дьиктилээх, доруобай да дьон олорон ааспыттар диэн саныыбын.
Үөһээ суруйан ааспытым, Америкаттан бородуукта кэлбитин. Сэбиэскэй салалта дуогабар быһыытынан аҕаллахтара. Сэрии саҕанааҕы 1942-43 сс. архыып докумуоннарын суруналыыстар, интэриэһиргиир дьон сэрэйэн суруйуохтааҕар хасыһан көрдүүллэригэр кэмэ кэлбит.
Быйыл Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу Кыайыы 75 сылын бэлиэтээһини хаһыаттарга, телевидениеҕэ балачча суруйдулар, кэпсээтилэр. Оскуола учууталлара кыһанан туран оҕолортон сэриигэ кыттыбыт, сэрии толоонугар өлбүт эһэлэрин ахтыытын хомуйан, элбэх үлэни тэрийэн докумуон оҥорон үйэтиттилэр. Үөрэхтээһин үлэһиттэрэ сайдыылаах үлэлэрин көрдөрдүлэр. Бу ыччаты үчүгэйгэ, билиигэ тиэрдэр суол. Учууталлар ити докумуоннарын кичэйэн харыстаан уура сылдьыахтарын наада. Тоҕо диэтэххэ, Сталин аата ааттаммата диэн хаһыакка суруйуу сөптөөх этии.
Үлүгэрдээх тииһигэр тиийэ сэбилэммит ньиэмэс аармыйата Москваҕа диэри сэриилээннэр, арҕаа дойдуларынан үнтү сынньан уматан кэлбиттэрин, олус элбэх дьоннорун сиэртибэлээн, Сэбиэскэй аармыйа утары чугутаннар олус өлөн, сүтүктэнэн, Берлиҥҥэ тиийэн кыайбыттара – тыыннаахтар умнубат сыллара. Ол Улууканнаах Кыайыыны, сэриини, Сэбиэскэй Союһу, правительствоны кимнээх салайан олорбуттара биллэр. Сталин, Ворошилов, онтон иитиллэн улуу маршаллар Жуков, Малиновскай, Конев байыаннай полководецтары, генераллары, адмираллары, билиҥҥи кэмҥэ бу ааттаммыт улуу сэриини салайбыт дьоннор аймахтара, оҕолоро бааллар. Кинилэр ахтыылара сүрэхтэригэр иҥэн сылдьар аһыныылара телевизорынан көрдөрүллэр. Билиҥҥи кэмҥэ хайдахтаах да тойон, хотун сэбиэскэй кэми холуннарбытын да иһин, кырдьыгы саба баттыа, үктүө суоҕа.
Сталин Ленини кытта тэҥҥэ үлэлээбит революционер Сэбиэскэй Союһу тэрийсибитэ. Союз тэриллиэҕиттэн 1922 сылтан саҕалаан оскуолаларга, орто, үрдүк үөрэхтэргэ үөрэммит дьоннорбут хас эмэ көлүөнэлэрэ үлэлээн, үөрэхтэнэн олороллор. Билиҥҥи былаас салайааччылара үксүлэрэ сэбиэскэй кэмҥэ үөрэммиттэрэ. Төлөбүрэ суох үөрэх тупсуон иһин, интернакка, детдомҥа бэлэм аска-таҥаска иитиллибиппит диэн махтанан суруйааччы 80 саастаах дьон билигин бааллар.
Медицинэ сайдыыта үрдүк чыпчаалга тиийбитин бэйэҕит билэнэн олороҕут. Үрдүк үөрэхтээх, билиилээх быраастар дьону эмтииллэр. 1933 сыллаахха 5-6 саастарыттан саҕалаан оҕолорго прививка оҥорбуттара, ол чэрэ билигин да баар. Уоспа ыарыыны утары быһыылаах этэ.
Америкалар ити аҕалбыт бородуукталарын манньатыгар көмүһүнэн ылбыттара буолуо. Аны 2-с фронт диэн аһыллыахтааҕын оннооҕор сахалар кэтэһэллэрэ. Америка, Англия аармыйалара 1945 сыллаахха олунньу ыйга Варшава, Дрезден куораттары буомбалаабыттарын, ньиэмэстэр аармыйаларын үнтүрүппүттэрин саллааттар ахтыыларыгар суруйбуттара кинигэҕэ баар. Билиҥҥи кэмҥэ бырыһыан үллэстэ сатаан киэбирэр, айдаарар, пропагандалыыр арҕааҥы государстволар сэриигэ кыттыылара отой кыра. Ньиэмэстэргэ утарсыыта суох олорон хаалбыттара. Сэбиэскэй аармыйа Польшаны, Румынияны, Венгрияны, Чехословакияны босхолообуттара. Сэбиэскэй аармыйа Берлиҥҥэ тиийэн сэриилээн, ньиэмэс аармыйатын үнтү сынньан Улуу Кыайыыны ситиспиттэрэ.
Иэдээннээх алдьатыылаах сэрии кэмигэр тыа оройуоннарыгар кураан дьылларга бурдук от үүммэккэ, дьон хоргуйан өлбүттэрин кинигэҕэ суруйбуттара. Онно эбии суол-иис куһаҕана, айан-сырыы кыаллыбат кэмэ, үлэни кыайа-хото үлэлиир дьонноро сэриигэ бараннар, оҕонньор-эмээхсин хааллахтара. Олохтоох салалта аһылыгы хантан ылан биэриэй, суоҕу суорбаттар.
Коронавирус дьаҥа туран үлэ-хамнас, айан-сырыы хааччахтанна. Күн аайы ыалдьыбыт киһи ахсаана эбиллэ турар. Олус кутталлаах кэмнэргэ олоробут. Хайдах быыһанабыт?
Мин сэрииттэн улахан эрэйи көрсүбүт киһи, санаабар иҥэн сылдьар хомолтобун суруйдум. Хаһыат нөҥүө этиһэн айдаарсымаҥ, оройуоннаһымаҥ, итинник суруйуу өстөһүүгэ холоонноох.
Елизавета АЛЕКСЕЕВА, 93 саастаах тыыл ветерана.
Дьокуускай, 2020 сыл.
