(Социальнай ситимҥэ араас дьон кэпсэтиитэ)
– Билигин тулаайахтар таска тэбиллэллэр. Ол иһин бомж, хаайылаах, умнаһыт элбиир. Урут сэбиэскэй кэм эрдэҕинэ тулаайах оҕолорго детдом, интернат, паёк аһынан биэрэн көрүү-истии буолара. Аҕабыт ыскылаат сэбиэдиссэйэ буола сылдьан, кыдьымах саҕана табаарын мотуорканан эрэ бааржа соһуулаах Өлүөнэ өрүскэ 6 киһи буолан былдьаммыттара. 6 кыра оҕо тулаайах хаалан баран, бары этэҥҥэ атахпытыгар турбуппут. Билиҥҥи «сайдыылаах» олоххо саныахха ыарахан, туох-туох дьылҕаланан эрэйи көрүөх этибитий. Онон ол-бу диэбэккэ, Ленини, Сталины, коммунистары үөхпэккэ бары Единайы утарыахха.
– Аҕаҕытын советскай былаас модьуйан өлөрдөҕө дии, коммунистар. Наһаа баҕа өттүнэн кыдьымахха киирбэтэ ини.
– Акаарыҥ таскар тахсыбыт, урукку дьон үлэлэригэр бэриниилээх этилэр, ол бириэмэҕэ үлэҕэ сэрэхтээх буолуу сулууспата дьон туһугар үлэлииллэр этэ, билигин уруккутааҕар оһолго түбэһии, киһи киһини өлөрүүтэ өссө элбэх. Ол аата билиҥҥи былаас элбэх киһини соруйан өлөттөрөр буоллаҕа.
– Билиҥҥи былааһы хайҕаабаппын ээ. Советскай былаас эмиэ дьон олоҕун сыаналаабат этэ. Человеческий ресурс эрэ курдук көрөрө. Орудие труда.
– Дояркалар, трактористар сарсыарда 5-6 чаастан киэһээ хойукка диэри өрөбүлэ суох үлэлээн сордонор этилэр. Элбэҕи үлэлээбит киһиэхэ мебель фондата биэрэр этилэр дии.
– Советскай былаас курдук боростуой үлэһиккэ кыһаллар былаас суох, билиҥҥи былаас боростуой үлэһити кулут курдук көрөр. Тойон хамнаһа мөлүйүөнүнэн, боростуой үлэһит хамнаһа хоргуйан өлбөтүн курдук.
– Балар үлэлэрэ сдельнай этэ, элбэҕи үлэлиэҥ – хамнаһыҥ оннук.
– Сэбиэскэй былаас дьэ киһини сииктээх тирээпкэ курдук ыгар этэ. 50 саастаах дьон оҕонньор курдук буолаллара. Билигин 50 саастаахтар хата ойох көрдүү сүүрэллэр.
– Ол аата эн курдук ойоҕумсах киһи элбээтэҕэ дии.
– Күүстээх үлэҕэ сылдьыбыттар бары халдьаайыга тахсыбыттара. Учууталлар эҥин ордо сылдьаллар.
– Наһаа сыаналаабат этэ, биир күн өрөбүлэ суох сордонуллара. Хата хамнас барыбыт киэнэ тэҥ соҕус этэ. Тойоттор да син биир үрдүк буолара хамнастара, ол эрээри наһаа баһырхай буотах этэ. Рейс суоппардара эҥин кинилэрдээҕэр элбэҕи аахсааччылар.
– Ол аата эн үлэлээбэккэ куота сылдьаҥҥын, билиҥҥэ диэри ойох көрдүү сырыттаҕыҥ дии.
– Соппуоска ылаары уочарат, пылесос, телевизор ылаары эмиэ…
– Мин ойохтоохпун диибин ээ. Бэйэбэр баар. Үлэ ветеранабын, РФ. Уордьан-мэтээл бөҕө, шахтёрбун.
– Сымыйаны дойҕохтуу олорума! Сэбиэскэй былааска кыһалҕаны, эрэйи көрбүтүҥ дуо? Босхо үөрэнии, эмтэнии. Киһи киһиэхэ үтүө сыһыана барыта сэбиэскэй кэмҥэ баар этэ. Билиҥҥи курдук маҕаһыын таһыттан арахпат умнаһыттар, бөх дьааһыгын хаһан астарын булунааччылар суох этилэр. Аныгы оҕолор учууталларын кырбыыллар, араастаан күлүү-элэк гыналлар. Коммунистар былаастарыгар ол суох этэ.
– Оччолорго барытын хаайан иһэллэрэ. Дэриэбинэҕэ хаайыыга сыппыт киһи ахсаана элбэх буолааччы. Оччолорго кырдьык учуутал эрэ оҕону кырбыыр, охсор этэ.
– Бэйэтэ кырдьаҕас эрээри талбытынан тыллаһа олорор.
– Сөпкө этэҕит, сэбиэскэй былаас баара буоллар автовокзалга толору бич суох буолуо этэ.
– Сороххо 2 дьахтар – ойоҕо, көссүүтэ, сорохторго биир баҕалаах…
– Мин дэриэбинэбэр хаайыылаах суох этэ. Эн ханнык улуускунуй?
– Барыларын хаайыыга угуо этилэр. Куорат тула барыта хаайыы этэ.
– Билигин даҕаны хаайаллар.
– Баары этэбин. Оччолорго түннүк алдьаттыҥ да бараҕын.
– Баары этэр буоллаххына быһаар эрэ, тоҕо билиҥҥи былаас автовокзалга мустар бомжтарга, помойа дьааһыгын кэрийэр дьоҥҥо тоҕо кыһаллыбатый? Көрөргө да куһаҕан, эйиэхэ үчүгэй дуо.
– Бомжтар үксэ сахалар.
– Урут үлэҕэ эппиэтинэс диэн баара. Билигин барыта раздолбай. Сүүс киһи били Маяковскай эппитин курдук «прозаседавшиеся» буолан олороллор. Хаһан да эппиэтинэс диэни кыраҕа да сүкпэттэр, ол иһин ыт проблемата хамсаабат. Зам аннынан зам бөҕө хорҕоллоон олорор кэмэ. Бэлэмҥэ кутуйахтар эрэ. Министерстволар үллэ сатаан аҕай олороллор, оттон «воз и ныне там». Ити баар, ЕР-дарыҥ хайҕаллаах былааһа дэнэриҥ. Биир киһи быһаарарын кыайбат үлүгэрэ. Мин ону ПАХАЙ диибин!
– Тоҕо бомжтар элбэхтэрий? Саха кыһаммат оннук дьоҥҥо.
– Эр дьон эйэтэ, илэ суохтар, бу манна кытары мөккүһүү, хас бөлөх аайы мөккүөр.
– Бомжтар хиппи курдук дьон. Мэйиилэрэ оннук оҥоһуулаах. Уонна сүрэҕэ суохтар. Илэри илдьэн условие оҥорон, үлэлэтэн көрөллөр ээ. Күрээн хаалаллар. Итинник олоҕу ордорор дьон. Эн хотоҥҥор үлэлээбэт дьон.
– Коммунистар ылыстахтарына кыайаллара дуу? Сити кыһалҕаны.
– Бэккэлээтэр эрэ саҥа хаайыы туттаран, онно угуохтара.
– Хой баһын туойар тойооску эбиккин. Урут итинник дьону маҥнай табаарыстыы суут, онтон истибэтэҕинэ 15 суукка, онтон көммөтөҕүнэ ЛТП-га барар, бырастыыналаах ороҥҥо утуйар, үлэлиир, эмтэнэр, остолобуойга аһыыр, эмтэнэр. Бу кыһаллыы буолбатах дуо?
– Кыаллыбата буолуо, үөһэттэн барыларын хачыгыраталыахха наада.
– Кыаллыбата буолуо диэни умнуҥ, син тахсар суол баар буолуохтаах буоллаҕа.
– Бомжтар, арыгыһыттар – тыын боппуруос.
– Барыларын ытыалаан иһиэххэ наада, уоруйахтары. Андропов курдук үөһээ тойон олоруон наада. Начаас бары биир линиянан хаампыппыт.
– Күн аайы таһырдьа тахсан бөх быраҕар буоллаххытына, ол аата ортотук олороҕут. Дьадтаҥы киһи тугун быраҕыай?
– Алҕаһаан кыраттан бүдүрүйбүт киһи элбэх буоллаҕа дии, урукку курдук бу дьону кытта бу былаас үлэлээбитэ буоллар улахан аҥаардара көммүт буолуо этилэр.
– Сэбиэскэй кэм үчүгэй этэ. Киһи бары үлэлээх, сыана чэпчэкитэ. Тулаайах хаалыы кытаанах, мин эппинэн-хааммынан билэн улааппытым. Тулаайах хаалбыт оҕолорго ыарахан. Сэбиэскэй кэм буолан көрөн-истэн киһи-хара буолбуппут.
– Сэбиэскэй кэмҥэ бары эйэлээх этилэр. Билиҥҥи кэмҥэ “каждый сам за себя”.
– Европаҥ НАТО дойдуларыгар детдом эҥин суох оҥорбуттар. Тулаайах оҕо суох. Онно коммунист былааһа буотах ээ.
– Ааны сиппииринэн баттатан баран ханна баҕарар барар этибит. Билигин күрүө үөһээ күрүө, күлүүс үөһээ күлүүс, ол үрдүнэн видеокамера.
– Саарбах дьэ. Нууччалар сахалыы саҥардыбат этилэр, Якутскайга.
– Баай киһи баайын манаан аанньа утуйбат, орто сиэринэн сылдьар киһи сытта да утуйар.
– Сэбиэскэй кэмҥэ киһи киһиттэн куттаммат этэ, билигин «Премудрый пескарь» (С-Щ) буолан хатанан олорон да быыһаммаккын.
– Оччолорго ол туга да суох олорон, туоххун хатыаххыный? Велосипед эрэ көлөлөөх буолара, боростуой үлэһит.
– Ол оннугар билигин «всю жизнь дрожал» буолан сордоно олордоҕун дии. Где гарантия, что братки на крючок не возьмут диэн олох.
– Билигин куоракка дьиэ, тыаҕа дьиэ, омук массыыната, трактор, буран, мотоцикл, квадроцикл барыта баар. Ат эмиэ баар. Братки бириэмэтэ ааспыта.
– Утуйар ууҥ да уу буолбат, наар стрессовай турук.
– Тыа дьоно үксэ куоракка дьиэлээх.
– Барыта кредиккэ ылыллыбыт техника. Ипотеканан хабалаҕа киирэн туран дьиэлэнэҕин. Ол аата билигин кыахтаахтык олороллор диигин дуо?
– Киһи киһиэхэ эрэлэ сүттэ, сэбиэскэй кэмнээҕэр.
– Билиҥҥи ыччат, кыра оҕолор сахалыы билбэттэр, саха тыла сүтэн эрэр.
– Билигин туга да суох ыаллар эмиэ хатаналлар, куттанан.
– Араас түмсүү үгүс, бомжтары да ылыстахтарына туох куһаҕаннаах үһү?
– Этимэ.
– Билиҥҥи оҕолору телефон сиэтэ уонна төрөппүт оҕотугар бол4омто уурбат. Бэйэтэ интернекка олорор.
– Мин син элбэх дойдулары кэрийдим. Үөһээ тойон бэрт киһи олордоҕуна, норуот начаас сайдар эбит. Демократия, быыбар наада, чиэһинэй.
– Чиэһинэй киһинэн кими көрөҕүн?
– ЕР атыырын көрөрө буолуо…
– Урукку дояркалар олох сүнньүнэн билигин суохтар, ону этэҕин дуо, халдьаайылаабыттара диэн? Совхозка үлэлээбиттэр чиэс-бочуот бөҕө, кинигэҕэ киирэллэр, ахтыллаллар, умнууга хаалбаттар.
– Оннук.
* * *
