Иван Андреевич Крылов (1769-1843) үгэлэрэ күн бүгүнүгэр диэри туһалаахтар. Уонна хаһан да дьон-сэргэ баарын тухары иитэр-үөрэтэр аналларын сүтэриэхтэрэ суоҕа.
Биллэн турар, нуучча норуота бэйэтин төрөөбүт тылынан ааҕара иҥэмтэлээх. Онтон саха киһитэ бэйэтин төрөөбүт тылынан, толкуйунан ылынара эмиэ туһалаах. Онон саха дьонугар анаан тылбаастыырга холонобун.
Бөтүүк уонна чөмчүүк таас туораах
(Петух и жемчужное зерно)
Бөтүүк бурдугу көрдөөн
Бүтүн Аан дойдуну хастаабыт
Ол эрээри эр бэрдэ
Чөмчүүк таас туорааҕы булбут:
– Һы, туохха наада буолла,
Силис тарпат чөмчүүк таас?
Акаары быһыы буолбатах дуо,
Манныгы үрдүктүк тутар?
Миэхэ кылапачыйбатах
Ньэчимиэн туорааҕа көһүннэр,
Тоттук, үтүөтүк сылдьыах этим.
Суолтата: куруубай, иитиитэ суох дьон
Маннык толкуйдаах буолаллар.
Туох кээмэйдээҕин өйдөөбөттөр,
Кинилэргэ барыта – пустяк.
Бу үгэ хас да суолталаах буолуон сөп. Бөтүүк – уол уобараһа буоллун. Онтон ньэчимиэн уонна чөмчүүк таас туораахтар – кыргыттар уобарастара буоллунар. Оччоҕо уол силис тардар ньэчимиэн туорааҕын ордороро сиэрдээх. Чөмчүүк таас туораах таһа эрэ үчүгэй, оҕо-уруу тэринэргэ туһата суох. Арай атыыга барыан сөп.
Отчут уонна үлэһитэ (Крестьянин и работник)
Кырдьаҕас отчут үлэһитинээн
Киэһээ оттоон бүтэн
Дьиэлэригэр баран испиттэр.
Эмискэ суолга утары
Эһэлиин көрсө түспүттэр.
Эһэ кырдьаҕас отчут
Үрдүгэр саба түспүт,
Кумалаабыт, соспут
Анныгар саба баттаабыт.
Өлөр хара күн
Үөһээттэн өҥөйө көрбүт:
«Степанушка,чыычааҕым!
Эһэҕэ биэримэ, быыһаа!!!”
Элэ была-тылын
Этэ сыппыт кырдьаҕас отчут.
Үлэһит күүһүн түмээт,
Сүгэнэн эһэ төбөтүн аҥаардаабыт,
Атырдьаҕынан иһин дьөлө аспыт,
Эһэ часкыйаат, өлөн охтон түспүт.
Алдьархай ааспыт. Оҕонньор
оронон турбут
Тута үлэһитин мөҕөн барбыт.
Соһуйбут Степан уол:
– Бырастыы, туох иһин мөҕөҕүн?!
– Акаары! Өссө өйдөөбөккүн!
Эн сон саҕатаҕын эрэ,
Эһэ тириитин буортулаабыккын!
Сүбэтэ:
Биһиги төбөбүт үрдүгэр
Алдьархай ааннаан түстэҕинэ,
Биһиги үҥэргэ бэлэммит
Быыһыыр эр бэрдигэр.
Алдьархай ааста да умнабыт,
Эр бэрдин үөҕэн барабыт,
Биһиэхэ буруйун ааҕабыт,
Букатын киһинэн аахпаппыт.
Бөрө уонна кэҕэ
(Волк и кукушка)
“Соседкам, быраһаай, –
Бөрө кэҕэҕэ этэр, –
Манна чуумпутук олоруом
Диэн тиийэн кэлбитим.
Онно курдук дьон, ыттар:
Биирдэрэ иккистээҕэр
Киһини кыынньыыллар,
Аанньал да буоллаххына
Охсуһарга, этиһэргэ тиийэҕин».
“Ок, соседым! Төһө ырааҕый
Ол ырай дойдута?
Эн этиспэккэ олорор дойдуҥ?!”
“…Оо, мин көнөтүк барыам
Ол аарка курдук бүрүллүбүт
Күөх чуумпу тыаҕа”.
“Соседка! Дьэ дьикти дойду!
Этэллэр онно сэриини билбэттэр,
Саҥа төрөөбүт бараан оҕотунуу
Дьонноро ыраастар, сырдыктар.
Үүт үрэхтэр сүүрүгүрэллэр,
Сүөгэй күөллэр олохсуйбуттар.
Көмүс күннэр үүммүт дойдута
Киһи киһилиин бырааттыы
сыһыаннаах
Оннооҕор онно ыттар үрбэттэр,
Дьону ытырбаттар да үһү.
Этиий кэҕэ кыылчааным,
Эйиэхэ түүлгэр да көһүннэҕинэ
Үчүгэй чуумпу дойду буолбаат!
Дьэ онно мин олоруом
Дьоннуун этиспэккэ, дьоллоохтук.
Манна курдук күнүс
Кэннигин хайыспакка
Түүнүн аанньа утуйбакка?”.
“Дьоллоохтук айаннаа, соседым! –
Кэҕэ атаарар уонна этэр, –
Куһаҕан майгыгын уонна аһыыгын
Манна хааллараҕын дуу?!”.
“Эс, тоҕо хаалларыахпыный!”.
«Оччоҕо онно миигин өйдүөҥ,
Тириигин сүлэн кэбистэхтэринэ”.
Сүбэтэ:
Төһөнөн киһи куһаҕан майгылаах
Оччонон акаары дьайыылаах,
Дьоҥҥо хаһыытыыр, холуннарар,
Ханна да хайыстар, үтүө дьону
Булан көрбөт, итэҕэйбэт.
Куруук бастаан, дьоннуун тапсыбат.
Тылбаастаата Федот ХАРИТОНОВ.
