Хайа баҕарар омукка бэйэ омугун былыргы үөрэҕин аныгы наука ирдэбилигэр чугаһатан дьоҥҥо, ыччакка туһалаах өттүн сиидэлээн хаалларан, өбүгэлэри чиэстээһин-бочуоттааһын, омук сайдыылаах бэрэстэбиитэллэрин ытык иэстэрэ буолар. Биһиги “сайдыылаах бэрэстэбиитэллэрбит” төттөрүтүн оҥорон, үһүйээҥҥэ олохтоохтук киирбит “Тымныы оҕуһун” аатын-суолун, аналын бэлиэтэнэр күнүн-дьылын уларытаннар, бэйэлэрин псевдонимнарын биэрэн, кинилэр эрэ баар буолан баччаҕа диэри тыыннаах сылдьар үһүйээн курдук көрдөрүүлэрин, ыччаты булкуйууларын сатаан санаабаппын.
Саха омук күнү-дьылы билгэлээһиҥҥэ хаһан даҕаны халлаантан ылан, бу биһиэхэ сөп түбэсииһи диэн тускулу туһаммат этэ. Киниэнэ барыта олохтоох, бэрэбиэркэлэммит, сыысхала суох, чуолкай буолара. Саха дьылы ааҕыытыттан православнай, атыннык эттэххэ юлианскай халандаарга көһөрүгэр, оччолорго сылы юлианскай халандаарынан ааҕаллара, сүрүн төрүтүнэн дьиэ сүөһүтүн иитиитин дьыл хаамыытыгар тэҥнээн тустаах күҥҥэ ааттанар сибэтиэйдэр ааттарынан ааттаан быһаарар буолбута.
Холобур ынах сүөһү толору кыстыкка киирэн, оттоммут отунан аһаан барар күнүнэн Бокуруоп таҥара күнэ буолара. Бу күнтэн кыһыҥҥы хонук саҕаланара. Сааскы Ньукуола күнэ сүөһү уоһунан барар, атыннык эттэххэ мэччийэн аһыыр, сайын саҕаланар күнүнэн ааҕыллара. Дьыл оройо, кыстык ортото бастакы Охонооһойоп диэн буолара. Дьэ бу күнү сахалар тымныы оҕуһун бастакы муоһа тостор бэлиэ күнүнэн билиммиттэрэ, тоҕо диэтэххэ бокуруопка диэри 110 хонугу хонон тураллара уонна ньукуолуҥҥа диэри өссө 110 хонугу бүтэриэххэ наада буолара. Ол эбэтэр дьыл хонугун төттөрү ааҕыы саҕаланара. Оҕус муоһун тостуутун суолтата манна сытар.
Ол курдук окко киирии, кус, анды кэлиитэ, улахан тымныылар түһүүлэрэ, ириэһин саҕаланыыта уонна да атын бэлиэ күннэр тустаах күҥҥэ ааттанар сибэтиэйдэр ааттарынан ааттанара. Ханнык ый ханнык хонуга буолбутугар соччо суолта биэрбэттэрэ, сибэтиэйдэр күннэрэ хаһан кэлэллэрин ааҕыыны таҥара дьиэтэ чуолкайдык хонтуруоллуура, быһааран биэрэрэ, сыысхал тахсыбат этэ.
Ааспыт ыстатыйаҕа этиллибитин курдук тымныы оҕуһун бастакы муоһа тостор күнэ саха олоҕун дьиэ иһинээҕи экономикатыгар сүдү оруоллааҕа. Кини ото-маһа, аһылыгын саппааһа хайа охсубут аҥара баар буоллаҕына туох да кыһалҕата суох дьылы мүччү түһэр, сыл тахсар кыахтаммытыттан таҥараҕа махтанара, күлүгэр имнэнэрэ. Ордор эбэтэр тиийбэт буоллаҕына сөптөөх быһаарыныыны ылынара. Аҥардас бу биир быһаарыы саха олоҕор хайдахтаах курдук суолталааҕын билиммэт буолуохха сатаммат.
Оттон манныкка майгылыыр, бу күн суолтатын быһаарар этиилэр мин билэрбинэн сэттэҕэ тиийэ бааллар. Өскөтүн “сайдыылаах” дьоммут тылларын ылынан муос тостор күнүн тугунан да бигэргэммэтэх олунньу 12 күнүгэр көһөрөн кэбистэхпитинэ, хас да үйэтээҕи саха олоҕун муудараһын туора сотон кэбиһэрбитиһэр тиийэбит. Бу дьаһаныы туох содуллаах буолуоҕун өйдөөтөхпүтүнэ, билиннэхпитинэ эдэр ыччакка туох эмэ туһалааҕы хаалларарбыт буолуо.
Мин бу ыстатыйаҕа тымныы оҕуһун субъективнай өйдөбүлүн буолбакка дьиҥнээх олоххо суолтатын, туһатын быһаара сатыыбын. Холобур Өксөкүлээх “Сайын кэлиитэ” поэматыгар Дьыл оҕуһа улуу муора диэки муоһа, туйаҕа туллан айанныы турбутун туһунан этэр. Улуу Өксөкүлээх бу айымньытыгар ханнык да субъективнай көрүүтэ суох аныгы биология, география, киһи аймах культуратын туһунан суруйар. Ханнык баҕарар айар киһи литературнай суруйуутугар, кини талаанын, кыаҕын иһинэн, жанрыгар сөп түбэһиннэрэн олох субъективнай да обьективнай да өрүттэрин холбоон туһанара кини бырааба буолар. Бу айымньыга этиллэр дьыл оҕуһунан Өксөкүлээх кыһын барыытын, саас кэлиитин норуот үһүйээннэригэр чугаһатан ойуулаабыта саарбахтаммат.
Сахаҕа дьыл уонна тымныы диэн тыллар отой тус-туспа суолталаахтар. Ама Өксөкүлээх ону билбэт киһи буолуо дуо, билэр бөҕө буоллаҕа. Г.Угаров этэрин курдук тымныыбыт оҕуһун ити айылаах дьаабылаан муоһун, туйаҕын тууран баран, көмүөл мууһугар лөглөччү олордон Хоту муораҕа сыл аайы “эмкэ” ыыта-ыытабыт туристическай бренд оҥосторбут сүөргүтэ бэрт буолара дуу.
Саха норуотугар хаһан да өлбөт, суох буолбат үс эрэ көрүҥ философскай өйдөбүл баар олор буолаллар: Үрүҥ күн, Сир ийэ уонна Аар айыылар. Аар айыылар диэн үтүөнү, үчүгэйи эрэ түстүүр, киһилии уобарастаах, айыы киһитэ сиппэт эргимтэтигэр баар, кинини көмүскээччилэр, харыһыйааччылар, аһатааччылар, дьиэлээччилэр-уоттааччылар буолаллар. Баларга киирэллэр дьиэ иччититтэн, баай байанайтан саҕалаан үрдүк үҥэр Айыы таҥараҕа тиийэ. Онтон атын өйдөбүлгэ киирээччилэр бары үөскүүр, төрүүр, олох олорор уонна өлөр, суох буолар, бэйэлэрин айыыларын-хараларын хаһан да төннүбэттии илдьэ барар аналлаахтар. Саха итинэн сир ийэ үөскүүр киртэн-хохтон куруук ыраастана турарын кэрэһэлиирэ.
Тымныыбыт оҕуһа Муус кудулу байҕалга үөскээн, төрөөн диир кэрэгэй соҕус өйдөбүл. Тиийэн кэлэн тоҥорон-хатаран, саха киһитин кытта олох иһин күрэстэһэн, эрэйбитин эрэйдээн баран олох сокуонугар хотторон муостара, төбөтө тулланнар өлөн суох буолар, ханна да өрүс мууһун үрдүгэр олорон айаннаабат. Бу кэнниттэн уйгу-быйаҥ олох саҕаланар, ол эрээри ханна эрэ хоту, Муус кудулу байҕал арыытыгар саҥа үөскээбит тымныы оҕуһун көхсө күрдүргүүр тыаһын истэр, аҕыйах кэминэн бу тургутуу барыта саҥалыы саҕаланыахтааҕын билэр буолан онно бэлэмнэммитинэн барар. Саха киһитин олоҕун философията, кини сайдыыта, кини олоххо дьулуурун тэтимин күүһэ барыта манна ырылхайдык көстөр, ол эбэтэр хайа да омукка суох тыйыс айылҕаны кытта күрэстэһиини онно кыайыыны ситиһэн тыыннаах тахсыыны бу тымныы оҕуһун кытта сыһыаныгар көрдөрбүтэ.
Аныгы бөлөһүөктэрбит, билгэһиттэрбит “тымныы муоһа олунньу 12 тосторо сөп буолара буолуо, тохсунньу 31 күнүгэр кылаана кыларыйара сөп” диэн туохха да олоҕурбатах этиилэрин ылыннахпытына үөһээ суруллубут көрүүлэрбит, кырдьаҕастарбыт туттубут дьылы билгэлиир технологиялара барыта туох да туһата суох буола түһэллэр. Ол оннугар аныгылар этэллэринии озон газ элбээһинэ киһиэхэ буортулаах уонна тымныы муоһа тосторугар сыһыаннаах, юлианскай халандаары григорианскай халандаарга уларытыы тымныы муоһа тосторун олунньу 12 күнүгэр тиэрдибитэ диэн кинилэр этиилэрин ылынарбытыгар тиийэбит.
Кырдьык озон газ диэн дьаат буолара наукаҕа биллэр, кини норуот хаһаайыстыбатын араас салааларыгар туттуллара олус үгүс. Тыыннаах харамайга сүрүн буортута тыынар уорганнарга уонна сүрэх үлэтигэр дьайара дакаастаммыта, киһиэхэ дьайыыта техногеннай. Икки көрүҥҥэ арахсар – стратосфернай уонна тропосфернай, тропосфернай көрүҥэ салгын температурата 27 кыраадыстан үрдээтэҕинэ тыынар салгыҥҥа концентрацията улаатар, киһи доруобуйатыгар буортулаах буолуон сөп. Биһиги дьолбутугар, олус активнай окислитель буоларынан салгыҥҥа уонча мүнүүтэ эрэ олорор уонна суох буолан иһэр. Онтон дьэ стратосфернай көрүҥэ сиргэ олох баарын хааччыйар сүдү суолталаах. Туох баар тыынар тыыннааҕы, үүнээйини суох оҥорор космостан кэлэр ультрафиолетовай сардаҥалары төттөрү тэйитэр аналлаах. Киһи хараҕын тириитин да сиэбэт, төттөрүтүн кини аҕыйаатаҕына киһи хараҕын, тириитин сиир ультрафиолетовай сардаҥа сир үрдүгэр элбиир. Сахабыт сирэ сөрүүн уонна промышленность аҕыйах буолан куттала кыра, оҕуспут муоһугар туох да сыһыана суох.
Угаров ыстатыйатыгар ас-үөл салгынныыра эмиэ озонтан сибээстээх диэн суруйар. Бу эмиэ муос тосторугар уонна озоҥҥа туох да сыһыана суох физическэй көстүү буолар, научнай быһаарыыта возгонка эбэтэр сублимация диэн, эбэтэр атыннык быһаардахха муус убаҕас турукка киирбэккэ эрэ паарга кубулуйуута буолар. Салгын температурата минус 17 кыраадыстан минус 3 кыраадыска диэри түһэр кэмигэр олус күүскэ барар процесс буоларынан ас-үөл хаачыстыбатыгар улахан оруоллаах уонна биһиги эрэ дойдубутар киһиэхэ биллэр көстүү буоларынан уратылаах.
Аныгы билгэһит Тускул “Кыым” ааспыт нүөмэригэр муос тостуута олунньу 12 чыыһылатыгар түбэһиитэ халандаар уларыйыытын кытта сибээстээх диир. Кини этэринэн эргэ стилинэн бастакы охонооһойоп тохсунньу 31 күнүгэр бэлиэтэнэр уонна саҥа стильгэ көһүүнэн олунньу 12(14) күнүгэр бэлиэтэнэрэ оруннаах диир. Кини билбэт эбит астрономическай, православнай, григорианскай уонна саха халандаардарынан күн бүгүн дьыл оройун бастакы охонооһойобу, тохсунньу 31 күнүгэр бэлиэтиирбитин эргэ стилинэн, юлианскай, астрономическай, саха халандаардарынан бастакы охонооһойобу тохсунньу 18 күнүгэр биһиги өбүгэлэрбит бэлиэтииллэрин. Атыннык эттэххэ билиҥҥи чыыһыла уларыыйыыта, Тускул бэйэтэ этэрин курдук, иннин диэки буолбакка кэннин диэки сыҕарытылларын, ханныгын да иһин күнү-дьылы билгэлэтэн туһаныам диэбит киһим халлааны туойа сылдьара хобдох көстүү.
Тускул биир туора иһиллэр быһаарыыта Үргэли кытта ыйы алтыһыннаран билгэлээһинэ буолар. Холобурдаан эттэххэ ааспыт үйэ 80-с сылларын диэки Мэҥэ-Хаҥаласка, оҕо сынньалаҥ лааҕырыгар начальник буолан, оттуу сырыттахпытына түөртүүргү аһылык диэки, быһа холуйан 80-ча саастаах, куйааһын аахсыбакка уһун бириһиэн сону кэппит, солуома сэлээппэтин үрдүнэн кумаар сиэккэтин бүрүммүт аарыма кырдьаҕас биһиги отуубутугар тиийэн кэллэ. Ыалдьыппытыгар чэй кутан аһаттыбыт, ону-маны кэпсэттибит. Кэпсэппэхтээн баран, хас да күннээх быстах ардахтар түһэн үлэбитин атахтаабыт буолан, мин интэриэһиргиир биир боппуруоспун ыйытан чап гыннардым.
– Дьэ, кырдьаҕаас, күнү-дьылы хайдах билгэлии сылдьаҕын, ардахтарбыт хаһан тохтууллар, Үргэли кытта ыйбыт хайдах алтыста? – диэн.
Оҕонньорум бэркиһээбит, кэлэйбит быһыынан мин диэки сүрдээх хараҕынан көрөн ылла.
– Бу туох ааттаах толкуйа суох оҕоҕунуй, хайдах гынаҥҥын ыччаттары билиигэ-көрүүгэ үөрэтиэх киһигиний, – диэн имири-хомуру саҥарда. Уонна үөрэтэр быһыынан саҥаран барда. – Сай ортото Үргэл хаһан да көстүбэт, сахалар Үргэл уонна ый алтыһыытынан күнү-дьылы билгэлээбэттэр, ыйынан атыннык билгэлииллэр. Үргэл диэн кыһын, бокуруоптан сааскы ньукуолуҥҥа диэри көстөр бөлөх сулустар ааттаналларын уонна сахалар күнү-дьылы билгэлииргэ Үргэл уонна Чолбон алтыһыыларын эрэ туһаналларын туһунан элбэҕи кэпсээтэ.
Кэнники ону-маны ааҕан биллэххэ, Үргэл сахаҕа күнү-дьылы билгэлээһиҥҥэ саамай суолталаах халлаан эттигэ буолар эбит, атын омуктарга үксүлэригэр суох. Бу сиртэн 440 световой сыл ыраах баар сулустар бөлөхтөрүн хамсааһынынан саха үөрэҕэ суох киһитэ чуолкайдык билэрэ киһини сөхтөрөр. Ый уонна үргэл алтыһыыларын цикличноһа чуолкайа суоҕунан, сүүсчэкэ сылга биирдэ эмэ сөп түбэһэринэн сахалар туһаммат этилэр, хас аҕыстыы сыл аайы хатылана турарынан Үргэл уонна Чолбон алтыһыылара ый уонна үргэл алтыһыыларынааҕар билгэлээһиҥҥэ олус тоҕоостоохторо буоларын билинэллэрэ.
Бу быһаарыылары мин кими да кытта өй былдьаһар санаата суох, бэйэм көрүүлэрбин дакаастыыр сыалтан суруйдум. Күндү сахам дьоно, өскөтүн сөбүлэспэт түбэлтэҕитигэр бэйэҕит быһаарыыларгытын суруйаргытыгар көрдөһөбүн. Тоҕо диэтэххэ тымныыбыт муоһа хаһан тосторун чуолкайдааммыт кэлэр кэнэҕэски ыччаттарбытыгар биир санааҕа тиийбит быһаарыыбытын хаалларыахтаахпыт, тымныы оҕуһа муоһа тосторун үтүө сүрүҥҥэ киллэриэхтээхпит. Бу биһиги омукка олус улахан суолталаах быһаарыы буоларын умнумуоҕуҥ.
Унаар ИВАНОВ.
Валерия Климентова уруһуйа (интернет ситимиттэн).
