Доллар61.26 Евро72.24
+8 °С

Ыт сылыгар мин санааларым

12:04 в 11.04.20180 30

Сир үрдүгэр баар харамайдартан киһи кэнниттэн элбэхтик ахтыллыбыт, хайҕаммыт, мөҕүллүбүт ыт быһыылаах. Саха сиригэр ыт төһөлөөхтүк иччитин быыһаабыта, харабыллаабыта, доҕор буолбута, булду хаайан биэрбитэ, наартаны соспута биллэр суол. Киһини ытырбыт, ытыллыбыт, дьарыллыбыт, кырбаммыт, үүрүллүбүт, сыапка бааллыбыт,  ас тобоҕор тиксибит – эмиэ кини. Кини курдук уоран асааһын, хотуолааһын, холлуу, куһаҕаны оҥоруу “ыттыйыы” диэн аатырар.

 

Ыт атаҕын туттубут

 

Быйылгы Ыт сылыгар хайаһабыт. Ааспыт сылларга наар ыт атаҕын тутан таҕыстыбыт, кураанаҕы куустубут. Сүүрэн-көтөн, омук сирдэрин кэрийэн ыт өлүүтүн өллүбүт, уопут ылар ааттаахпыт да көдьүүс баара көстүбэт. Ороскуот үөһэ ороскуот эрэ диэтилэр. Санкт-Петербурга көһөн тиийэн баайбытын, ситиһиибитин көрдөрө сатаан сүүһүнэн мөлүйүөн норуот үбүн матайдаабыт үһүбүт. Быыстапкалаах, ас астааччылаах, улуу артыыстардаах да тиийэн республикаҕа туһалааҕы ситиспэтэхпит. Төттөрүтүн эриэн ыт элэгэр, күөт ыт күлүүтүгэр барбыппыт, онно ороскуоттаммыт үбүнэн оҕо саадтарын, оскуоланы да тутуохха сөп эбитэ үһү.

Дьиҥнээх экологтар (общественниктар) ааспыт сылларга айылҕаны харыстааһыҥҥа эмиэ ыт атаҕын туппуппутун бэлиэтииллэр. Ол кырдьык дииргэ тиийэбит. Чопчу иһэр ууну да ылан көрөр буоллахха, киһи олоҕор тыын суолталаах проблема быһаарыллыбата. Ньурба Маалыкайыгар өр сыл кэтэһиннэрэн иһэр ууну ыраастыыр тэрили үлэҕэ киллэрбиттэрин туһунан дакылааттааһын буолбута. Олохтоохтор ылан иһээри, доруобуйаларын тупсарынаары гыммыттара бас быстар сыанатын ааттаабыттар. Марха өрүс сүнньүгэр олорооччулар сүүһүнэн сылларга өрүстэрин ыраастан ыраас уутунан эмсэхтэнэн олорбуттарын сүһүрдэн кэбиһэн баран бэйэлэригэр ыар сыанаҕа,  харчыга атыылыырга санаммыттар.

Сүрэ бэрт буолбатах дуо?!  Ким Марханы уонунан сылларга киртиппитэ биллэр эбээт. Олохтоохторго  олор тоҕо көмөлөһө сатаабаттарый, саатар чэпчэтэ түһэн атыылаабаттарый? Өрүс киртийбитигэр олохтоохтор туох буруйдаахтарый?  Үөһээ олорор былаас – республика баһылыга дэнээччи, правительство, дьокутааттар, Айылҕа харыстабылын министиэристибэтэ итинник судургуну тоҕо өйдөөбөттөрүй, дьону тоҕо маннык атаҕастаталларый? Ити боппуруоһу общественность үгүстүк туруорар да үөһээ олорооччулар ыт да үрбүтүгэр холооботторо сүрэ бэрт. Уонна баран патриот, дьоҥҥо кыһаллар аатырыахтара.

Ити үрэх баһын дьонун кыһалҕаларын этэ сатаатым. Иһэр уу боппуруоһа бэл киин куораппытыгар П.Бородин саҕаттан быһаарыллыбат. Водозабор тутуута хас дьокутаат, саҥа мэр буолуохтаахтар программаларыгар киирбитэ ыраатта. Бастаан Ю.Заболев, онтон А.Николаев  (2012 с.) программаларын сүрүн куоһура этэ. Водозабор суоҕун курдук суох – ыт ууну салаабытын курдук. Баҕар эһиил киириэ диэн буолар.

Билигин талбыт мэрбит мээрин мичээрдиир эрэ, мичээрдиирин хаһыаттан көрүҥ,  НВК кыргыттарын курдук. Бэйэтэ ууну ыраастатан ылан иһэн эрдэҕэ, тиийиммэт пенсионер буолбатах. Биһиги иһэр кыһыл уубутун тойоҥҥо-хотуҥҥа барыларыгар амсатыах баара. Уу ыраастааһыныгар көрүллэр үп сылтан сыл атын сыалга туттуллар диэн дойҕоҕу итэҕэйэр буолан бардыбыт, хоруупсуйа биир көрүҥүн быһыытынан.

Уу эрэ буолуо дуо, куорат маһа, бэс чагдата кэрдиллэн бүтээри гынна. Бөҕүнэн-сыыһынан бүрүллүү, өтөрдөөҕүтэ күлүмүрдэс уулаах көлүйэлэри суох оҥоруу салгыы ыытыллар. Айылҕаны харыстыахтаах министиэристибэ ол ахсын кыһаллыбат. Тойоттор оннооҕор аатырбыт Ботаническай саад сиригэр киирэн даача сирэ оҥостоллор.

Ити туһунан уонунан сылларга суруллан, этиллэн кэллилэр. Ити кыһалҕалары кыайан быһаара сатаабат  Айылҕа харыстабылын министиэристибэтэ Арассыыйаҕа бастаабыта иһиллэр. Итинтэн киһи соһуйбат. Москва муспут бөҕүн сытыттан тумнастаары хаайар. Оннук туруктаах Арассыыйаҕа биһиги Дьокуускайбыт күөҕүнэн чэлгийии  дойдута буоллаҕа. Ол аата дойду үрдүнэн кыаммат, чанчарык буолуу сатыылаатаҕа. Киин куорат тулатын көрөбүт, көмүскүү сатыыбыт. Ыт сыппат ото диэн ыт да сиргэнэн сыппат бөҕүрбүт сири ааттыыллара, былыргы чэнчис сахалар. Улуу Туймаада чэбэр хочотун ама оннукка тиэртилэр дуо?

 

Ыттаах  куоска  курдук

 

Общественность уонна былаас икки ардыгар сыһыаны итинник этэллэр. Манна “буруйдаах” биллэн турар общественность аатырар. Тугун иһин? Үтүө быһыыны,  боростуой дьоҥҥо сыһыан тупсарын, хамнас улаатарын, пенсия үрдүүрүн, албын-сымыйа аҕыйыырын, уоруу-куорҕал уурайарын ирдиирин, бар дьоҥҥо үтүөнү баҕарарын, көмүскүүрүн иһин. Былаас, салалта туох баар баайбытын туран биэрбитин, кэлэр көлүөнэни кэскилэ суох хаалларбытын кытта общественность сөбүлэспэт, инникитин да сөбүлэспэтэ буолуо. Аахсар күүһэ, кыаҕа суох буолбут маннааҕы былаас  Арассыыйаҕа хаптаҥныырын дьон сирэр, сиргэнэр.

Маны этэн эрдэҕэ, былыргы дьоһун саха: ыт аттаабыт киһитин илиитин салыыр диэн. Атыны анаарбат, кэскиллээҕи сэҥээрбэт буолбут былаас норуот этэрин ыкка быраҕар, эбиитин ыттыы ырдьыгыныыр, сууттуур, куттуур, суоһурҕанар. Былаас “ыт хасааһа суох да, өлбөт” дииргэ дылы, общественность санаатын билиммэт, улахаҥҥа уурбат, ыт да үрбүтүгэр холообот.

“Олоххо туох да буоллун, биһигини эрэ таарыйбатын” диэччилэр актыбыыстары уоскута сатыыллар, ыт ыксаан-ыксаан икки хараҕа суох оҕону төрөтөр, тугу да уларытыаххыт суоҕа дииллэр. Тоҕо куруутун киирсэн күүһү, доруобуйаны барыыгыт, ыттан тириитин сүлэн ылыаҥ дуо, таах эрэйдэнэҕит диэн буолар. Сорох – урукку өттүгэр киирсэн кэбиспит, буруйдаммыт, кыылламмыт, түбэһэ сыспыт (ыт буола сыспыт) – дьон даамнарын биэрэн, сапсыйан баран олороллор.

Үөрэх бөҕөлөөх, хаһыаты ааҕа, телевизоры көрө олорооччу сорохтор барытыгар сөбүлэһэн бүппүттэр. Кинилэр санааларыгар “Мир” рудникка дьон тыыннаахтыы көмүллүбүттэрэ трагедия, иэдээн буолбатах үһү. Ким да онно эппиэттиэ суохтаах, республика иһигэр туохха барытыгар эппиэти сүгүөм, Конституцияны тутуһуннарыам диэн андаҕар биэрбит Е.Борисов манна сыһыана суох эбит. Маннык өйдөөх-санаалаах дьоҥҥо тирэнэн Е.Борисов манна соҕотох кини эрэ бэрдин курдук кэпсэнэр. Интервью биэриитигэр сымыйа патриоттар баалларын “арыйда”, ыкка ылан быраҕаттаата, АХШ үспүйүөннэрэ диэбэтэҕэр махтал.

Бу эмиэ үтүктээйи буолуу. Общественниктары атыҥҥа күтүрээһин Саха сиригэр Штыровтан саҕаламмыта. Ону Е.Борисов маҥнай  үтүктүбүтэ, кинини кыра чиновниктар хатылаабыттара, ат сүүрдэҕинэ ыт хаалбат дэнэринии. Кими да чуолаан бу киһи диэн  буруйдааһын суох, барыта таайтарыы, сэрэйэн көрүү.

Төһө да быйыл Ыт сыла буоллар, ыт сааҕа бииргэ эмтээх дииллэринии, наһаа санааны түһэрбэккэ былааһы бэйэбит таларбытын өйдүү сатыахха баара. Саамай кылаабынайа сокуон ирдииринэн быыбардарга кыттыахха, “ыт сирэй”, “ыккын үрдэримэ”, “ыттыйыма”, ыкка дылы” диэн тыллар икки өттүттэн  туттуллуо суохтаахтар. Киин быыбардыыр хамыыһыйа уруккутун курдук сокуону кэспэккэ, тэҥҥэ сыһыаннаһан быыбардары ыытыахтаах. Оччоҕо эрэ Ыт сылын этэҥҥэ, итэҕэйсэн, эйэлэһэн, ыт-кус дэспэккэ туораайабыт. Итини аан бастаан былаас буолбакка (өйдүүрүн аастаҕа), боростуой дьон-сэргэ – быыбардааччы өйдүөн наада.

 

Иван БУРЦЕВ.

Аватар пользователя Гость
CAPTCHA
This question is for testing whether or not you are a human visitor and to prevent automated spam submissions.
3 + 9 =
Solve this simple math problem and enter the result. E.g. for 1+3, enter 4.