Доллар58.9 Евро69.43
-37 °С

Туохтан сэрэниэххэ?

16:54 в 23.03.20171 12

Хаҥалас Хачыкаатыгар олохтоохтор Томтор Таас баайын ылбыттары кытта көрсүһүүлэрин кэнниттэн хаһыаттар бэйэлэрин санааларын үгүстүк суруйдулар. Оттон мин иккис көрсүһүүгэ сылдьыбытым уонна суруналыыстар туһаннынар диэн официальнай докумуоннар дааннайдарын интернеккэ таһаарбытым. Көҥүл хаһыаттар сүнньүнэн сөпкө суруйар буоллулар, оттон былаас босхо хаһыаттарын туһунан тугу да этиллибэт, олохсуйан хаалбыт идэлэриттэн аккаастамматтара чуолкай буоллаҕа.

Билигин суруксут, суотчут, химик, физик хас нэһилиэк оскуолатын ахсын хайаан да баар. Справочниктар, энциклопедиялар библиотекаларга тобус толорулар. Онон, республика хас биирдии олохтооҕо тус бэйэтин, оҕотун, кэлэр көлүөнэтин туһун саныыр буоллаҕына правительство, эбэтэр хонтуруоллуур уорганнар (Роспотребнадзор, Айылҕа харыстабылын министиэристибэтэ о.д.а.) этэн биэрэллэрин кэтэспэккэ ырытан көрөр кыахтаах. Санаан көрүҥ, Томтор Таас баайа 154.000.000 тонна (!) дэнэр. 1 тонна рудаҕа ортотунан 1 кг скандий баар. 1993 сылга 1 гр. скандий 250 американскай долларга турара. Аҥаардас итини да суоттаан көрүҥ эрэ. Тэҥнэбилгэ: ити сыл ниобий 1 грама – 75-106 доллар, кыһыл көмүс уонна платина – 1 грама 11 доллар, оттон алмаас 1 карата 40 доллар дэнэрэ. Итини таһынан сэдэх металлар, элеменнэр дэнээччилэр бары үрдүк сыаналаахтар уонна бу биир сиргэ түмүллэн сыталлар. Тоҕо 1993 сыллаах сыаналары аҕаллыҥ диэтэххэ, саҥа хаһаайыттар билиҥҥи конъюктураны билбэтэҕэ буолаллар, кистииллэр. Саха сирин алмааһын киэҥ сиринэн тайаан, хас да туруупкаттан куораттары, ХБК‑ры тутан хостууллар, оттон бу баайы биир сиртэн ылаллар. Үчүгэй сомсуу буолбатах дуо?!

Бу үлүгэрдээх баайтан хайдах ытыспытын сотуннубут? Схемата биир: гааспытын, ньиэппитин хайдах ылбыттарай да – ол курдук. “Ростех” диэн судаарыстыбаннай корпорация ылбыт аатырбыта да, билигин араас өрүттээх чааһынайдар киирэн бас билбиттэрэ эрэ баар. Онон Томтор Таас биһиги баайбыт буолбатах, ол туһунан кэпсэтии да барыа суохтаах.

Кэпсэтии сирбитин, тулалыыр эйгэни хайдах көмүскүүр туһунан барыахтаах. Тоҕо диэтэххэ ити эппит рудабыт, сытар алын өттө, үөһээ бүрүөһүн боруодата, ол иһигэр таас чох араҥата, руда быыһынааҕы муус ардайдар торий уонна уран диэн радиоактивнай элеменнэринэн сутуллубут. Итини таһынан рудаҕа таллий баара бэлиэтэнэр да кини төһөтө биллибэт. Уран, торий саппааһа кыра диэн куоһур туттуохтарын баҕараллар. Торий руда 0,13% ыларын мэлдьэспэттэр ээ. Оттон 154.000.000 тонна рудаҕа торий төһө буоларын ааҕан көрүҥ эрэ. Онон, руда хас биирдии куһуога араас кээмэйдээх радиациялаах (сороҕо улахан, сороҕо кыра). Чинчийбит специалистар суруйалларынан сорох сиргэ 5000 мкР/ч. дозаны көрдөрөр. Маннык учаастактан ылыллыбыт руда тулалыыр эйгэҕэ, биллэн турар, олус кутталлаах. Баайы бас билээччилэр, хостооччулар кыһын контейнердарга угаттаан баран Жиганскай диэки Лена биэрэгэр мунньаллар уонна баржаҕа тиэйэн Хачыкаакка аҕалан сүөкүүллэр. Кыһын муустары, хаардары контейнерга угуллубут руда ирэн “хааһы” көрүҥнэнэрэ биллэр буоллаҕа. Онон быыһылаан тохторо, саккырыыра контейнер оҥоһуутуттан быһаччы  тутулуктаныа буолуо.

Сэрэхэчийэргэ төрүөт элбэх: 1993 с. рудалаах контейнердары Далдыҥҥа тимирдии, ол иннигэр аара суолга массыына саахалыгар сүөкэнии, тохтуу, ыһыллыы холобурдара бу дьон эппиэтинэһэ суохтарын, тугу да хоҥорууларыгар хоннорботторун туоһулуур. Оччотооҕуга рудалаах контейнердар 280 мкР/ч дозаны көрдөрбүттэрэ. Онон, олохтоохтор бу дьону итэҕэйбэт буолаллара сөп. Оттон хонтуруоллуохтаах судаарыстыбаннай уорганнарбыт билиҥҥитэ сымыйалыыртан уонна руданы хостооччуларга бэрт буола сатыыртан оппоттор.

Мин баара-суоҕа икки сыыппараны аҕаллым – 280 мкР/ч уонна 5000 мкР/ч диэннэри. Бу олус улахан көрдөрүүлэр, дэлэҕэ олорор сирбит фонун 30-40 мкР/ч ордуо суохтаах диэхтэрэ дуо? Итини мин Минатом (билиҥҥи Росатом) 1997 с. ылыммыт критерийин аҕалан итэҕэтэрим дуу. Онно “Критерии оценки экологической обстановки при загрязнении территорий (почвогрунта) радиоактивными веществами” диэҥҥэ экологическай турук маннык суруллар: “Мощность дозы на уровне 1 м от поверхности, мкР/ч: до 20 – относительно удовлетворительная; с 200 до 400 – кризисная (чрезвычайная); более 400 – катастрофическая (бедствие)”. Минатом ити үлэтигэр “одновременно действуют временные нормативы” диэн эбиилээх. Онно ааҕабыт: “Там где, загрязнение почвы, строительные, промышленные и другие отходы с мощностью экспозиционной дозы (МЭД) от 100 мкР/ч до 300 мкР/ч, проводятся дезактивационные работы, загрязненные материалы вывозятся на полигоны...”. Кэлин ити нормативтар хайа эрэ өттүгэр сыҕарыйбыт да буоллахтарына олох кыратык уларыйбыттара буолуо.

Онон Томтор Таас рудата үгүс проблемалаах, күүтүллүбэтэх уустуктардаах. Билигин көрдөххө араас зиверт, кюри, бэр, беккерель курдук өйдөбүллэри аҕалан дьону соруйан буккуйуу баран эрэр курдук. Аны, миэстэтигэр байытан туһалааҕын арааран ылан барбакка тасыһа сатыылларый диэн ыйытык эмиэ үөскүүр. Маныаха элбэх уустуктар бааллар: руда үрдүгэр таас чох элбэх дьапталҕата баар, бу – туһалаах баай. Маны, сокуону кэһэн туран,  туһаммакка күттэрэн кэбиһэр санаалаахтар; урукку байытар ньымалара олус уустуга биллэр, 1 тонна руданы байытарга 5 төгүл элбэх химия (реаген) туттуллар (оччо элбэҕи хантан тиэйэн аҕалаллар, аҕаллахтарына да хоту сирбитин барытын сүһүрдэн бүтэрэллэр); миэстэтигэр байытар да түбэлтэлэригэр тобох бөҕөтө үөскүүр, радиоактивнайыгар тиийэ. Ону харайар эрэллээх тутуулары ким оҥорор, ким хонтуруоллуур? Академик В.Ларионов байытар ньыманы айбыта дииллэр, ону ким билэрий?

Аны биир, аахайбакка дуу, соруйан дуу ахтыбат буола, тумна сатыыр суоллара баар. Ол – тулалыыр эйгэҕэ аһары кутталлаах – таллий. Маны Айылҕа харыстабылын министиэристибэтэ эрдэттэн үөрэтиэхтээҕэ, ааҕан суоттаан, төһөтүн-хаччатын билиэхтээҕэ да онно эрэ кыһаммат курдук. Бу элемент радионуклидтааҕар да сорох түгэҥҥэ кутталлаах буолуон сөп. Ааспыт үгүс сылларга радиация, химия доруобуйаҕа куһаҕан дьайыытын аччатарга үлэ тэрийэр оннугар биһигини – үлэни ыытар дьону буруйдуу сатааһын суох буолбатах. Быйыл (“ЭС”, 20.01.17) “Кристалл” клиника кылаабынай бырааһа, медицинскэй наукалар кандидаттара Р.Попович аан маҥнай маннык диэтэ: “...Далеко за доказательствами ходить не надо. На территории республики было свыше 14 подземных ядерных взрывов, из них три были признаны неудачными. С тех пор на территории увеличилось количество онкологических заболеваний, особенно редких форм. Алдан – урановые отвалы... так или иначе связана с высоким риском онкопатологий”.

Ол иһин хостооччулартан итиччэ элбэх баайы бас билбит дьон тоҕо аэродром туттан самолетунан тугу да хаалларбакка барытын таһан ылбаккытый диэбитим да эппиэт ылбатаҕым. Онон, нэһилиэнньэ өттүттэн сэрэхтээх буолуу наада, оскуола учууталлара көмөҕө кэлэллэрэ эрэйиллэр.

Бүтэһиккэ, библиотеканы өҥөс гынан манныктары ааҕар наадалаах диибин: А.Христафоров “Нэһилиэнньэ санаатын аахсыахха” (Сахаада. 17.07.91); С.Татаринов “Люди гибнут за металл” (МЯ, 06.08.93); И.Бурцев “Баайга баай курдук сыһыан – бэйэни убаастаныы” (Сахаада, 28.07.94); А.Энтин “Томторская кладовая” (РС, 21.09.94); И.Бурцев “Томтор Таас и окружающая среда” (Ил Түмэн, 21.01.05); И.Бурцев “Сорук боллурдар” (Туймаада, 21.11.13).

 

Иван БУРЦЕВ.

Комментарии(1)

Аватар пользователя Гость
RonWace 03.10.2017, 00:14

Buy Online Tadalis Sx Kamagra Quick <a href="http://howmuchisvia.com" rel="nofollow">viagra online prescription</a> Cialis On Line Acquisto Sicuro Free Propecia Voucher Donde Comprar Cialis En Espana

Аватар пользователя Гость
CAPTCHA
This question is for testing whether or not you are a human visitor and to prevent automated spam submissions.
1 + 19 =
Solve this simple math problem and enter the result. E.g. for 1+3, enter 4.