Доллар61.26 Евро72.24
+8 °С

Сэриини кимнээх күөртүүллэр

13:48 в 20.06.20180 15

Олоххо хаһан баҕарар этиһии-охсуһуу, утарыта турсуу, сэриилэһии кимнээх эрэ киэптээн, күүһүмсүйэн, атаҕастаан барыыларыттан саҕаланар диэтэхпинэ сыыстарбатым буолуо. Ити өттүнэн сыаналаатаххына биһиги урукку Сэбиэскэй Сойууспут уонна билиҥҥи Арассыыйабыт балаһыанньалара хайдаҕый? Кимнээх сэриини күөртүүллэр!

Өктөөп өрөбөлүүссүйэтэ буолбута 100 сылын ааһан эрэр. Ол былаһын тухары наар Аан дойду үрдүнэн эйэ иһин, сэрии буолбатын туһугар охсуһааччы биһиги эрэ диэн кэпсэнэн аххан кэллибит. Сүрүн луоһуммут "Миру-мир" диэн этэ. Ону таһынан атын дойдулар, ордук АХШ уонна НАТО биһигини сэриилээри гыналлар диэн өйү-санааны оскуола саҕаттан иитиэхтээн бөҕө биэрэбит. Ол иһин ону утары сэрии сэбин оҥоруунан, сэриигэ бэлэмнэниинэн аһара үлүһүйбүппүт сымыйа буолбатах. Ис дьиҥэр эйэ иһин охсуһар, сэриини утарар биһиги дойдубут атын судаарыстыбалары кытта эйэлээх бэлиитикэни ыытан, күөнтэспэккэ, сэриилэспэккэ олоруон сөп этэ.

Онтон ис дьиҥэр хайдаҕый? Онуоха "Библиотекарь: юридический консультант" диэн сурунаал 2013 сыл 5-с №-рин булан ааҕан баран бу санааларбын суруйарга сананным. Ити кыра кинигэ (брошюра) курдук сурунаалга сэрии уонна бойобуой дьайыылар бэтэрээннэрин туһунан РФ сокуона бэчээттэммит. Онно кинилэргэ хайдах биэнсийэ, босуобуйа ананара, туох чэпчэтиилэр көрүллэллэрэ ыйыллыбыт. Сокуон кэннигэр Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин кэнниттэн 2013 сылга диэри биһиги дойдубут ханна, хаһан, кимнээҕи кытта сэриилэспитэ, бойобуой дьайыыларга кыттыбыт испиэһэгэ тахсыбыт. Ону ааҕан баран бэйэм да соһуйа, сорохторун билбэппиттэн (умнубуппуттан) кэлэнэ сананным.

Күндү ааҕааччы! мантан салгыы ол испиэһэги туох баарынан, бэйэм көрүүлэрбин киллэрэн кылгастык кэпсиим.

 

Сэбиэскэй Сойуус сэриигэ, бойобуой дьайыыларга кыттыылара

 

1. 1918 сыл олунньу 23 күнүттэн 1922 сыл алтынньы ыйга диэри барбыт бэйэбит испитигэр, убай быраатын кытта охсуһар гражданскай сэриигэ 13 мөл. киһибит өлбүт.

2. 1920 сыл кулун тутар – алтынньы ыйдарга Польшаны кытта сэриилэспиппит.

3. 1936-1938 сс. Испанияҕа бойобуой дьайыыларга кыттыы. Төһө киһи өлбүтэ биллибэт.

4. 1939 сыл сэтинньи 30 күнүгэр ССРС Финляндияҕа сэриинэн  саба түһэр. "Маннергейм" линията диэн күүстээх бөҕөргөтүүлээх сири ылыыга 1940 сыл кулун тутар 13 күнүгэр диэри кыргыһыылар буолаллар.

Манна эбэн (испииһэккэ киирбэтэх) 1940 сыллаахха Прибалтика судаарыстыбаларын (Эстонияны, Латвияны, Литваны) сэриитэ суох бэйэбитигэр холбуубут. Арааһа, наһаа баҕа өттүлэринэн буолбатах быһыылаах. Соторутааҕыта "Кыым" хаһыакка биллэр учуонай, уопсастыбанньык Ульяна Винокурова Литвҕа бара сылдьан Литва бартыһааннара ("лесные братья") Сэбиэскэй былааһы утары букатын 1969 сылга диэри охсуспуттар, ньиэмэс уонна сэбиэскэй оккупаннартан хайалара ордугуй диэҥҥэ ньиэмэстэр ордук буолуо этилэр дииллэрин туһунан суруйбут этэ. Ону бэйэҕит сыаналааҥ.

5. 1922-1931 сылларга Орто Азияҕа басмачтар тобохторун ылҕааһыҥҥа байыаннай дьайыылар барбыттар.

6. 1938 сыл от ыйын 28 күнүттэн атырдьах ыйын 11 күнүгэр диэри Хасан күөл таһыгар дьоппуоннары кытта "хапсан" ылабыт.

7. 1939 с. (11/05-16/09) эмиэ дьоппуоннары кытта Халкин-Голга быстах сэриилэһэбит.

8. 1939 с. балаҕан ыйын 17-28 күннэригэр Арҕаа Украинаны уонна Арҕаа Белоруссияны күүс өттүнэн холбооһун бойобуой дьайыылара. Кинигэҕэ "Боевые действия при присоединении к СССР..." диэн сурулла сылдьар. Ол аата күүс өттүнэн сэриилээн кэриэтэ холбооһун буоларыгар тиийэр.

9. 22.06.1941-09.05.1945 сс. - Аҕа дойду Улуу сэриитигэр И.В.Сталин салалтатынан сэбиэскэй норуот бүттүүн турунан, 27(!) мөл. дьоммутун толук ууран, кирбиэннээх кыайыыны ситиспитэ уонна аан дойду норуоттарын ньиэмэс фашистарыттан быыһаабыта.

Ол эрээри бу кырыктаах кыргыһыыга, кырдьыгынан эттэххэ, биһиги кыр өстөөхтөрбүт Англия уонна Америка хойутаан да буоллар 2-с фрону аһан, тыһыынчанан самолету, массыынаны, араас саппаас чаастары биэрэн, аһынан-үөлүнэн көмелөспүттэрин дуоннаан ахтыбаппыт, улахан суолта биэрбэт буола сатыыбыт. Дьиҥэр, итинник улахан көмө оҥоһуллубатаҕа, 2-с фронт аһыллыбатаҕа буоллар биһиги кыайарбыт саарбах буолуо эбэтэр сиэртибэбит өссө баһаам буолуон сөп этэ диибин.

10. Аҕа дойду сэриитэ бүтэрин кытта 1945 с. атырдьах ыйын 9-тан балаҕан ыйын 3 күнүгэр диэри Японияны сэриилээн бэриннэрэбит, 2-с Аан дойду сэриитин түмүктүүбүт.

 

II Аан дойду сэриитин кэнниттэн ССРС атын дойдуларга байыаннай өттүнэн орооһуулара

 

Үгүс дьон, ордук эдэрдэр наар эйэ эрэ бэлиитикэтин ыытар Сэбиэскэй Сойуус ньиэмэс сэриитин кэнниттэн улаханнык сэриилэспэтэх, атын дойдуларга соччо орооспотох курдук өйдөбүллээхтэрэ чахчы буолуо. Онтон бу бэтэрээннэр тустарынан сокуон сыһыарыытын ааҕан баран оннооҕор мин кырдьаҕас киһи бэйэм да соһуйдум. Ону кылгатан, сороҕун быһааран суруйуум. Ол курдук кыттыспыппыт:

1. Кытайага бойобуой дьайыылар:

- 1924 атырдьах ыйа – 1927 от ыйа.

- 1929 с. алтынньы-сэтинньи.

- 1937 с. от ыйа – 1944 с. балаҕан ыйа.

- 1940 с. от ыйа – балаҕан ыйа.

- 1946 с. кулун тутар – 1949 муус устар.

- 1950 с. кулун тутар – ыам ыйа.

- 1950 с. бэс ыйа – 1950 от ыйа (Кытай территориятыттан Хотугу Кореяҕа бойобуой дьайыылар диэн суруллубут).

2. 1956 с. Венгрияҕа баран норуот хамсааһынын хам баттаабыппыт.

Манна бэйэм билэрбиттэн эттэхпинэ, 1960 сыл диэки илин хайа эрэ муора үрдүнэн көтөн иһэр Америка байыаннай самолетун муоранан кыраныыссаны кэстэ диэн тоҕо ытан түһэрэммит айдаан бөҕө тахса сылдьыбыта. Ити кэмнэргэ муҥур тойоммут, ССКП генеральнай сэкэрэтээрэ Н.С.Хрущев Америкаҕа тиийэн ХНТ ассамблеятыгар тыл этэригэр аҥар бачыыҥкатын устан ылан трибунаны охсо-охсо "кузькину мать", биһиги эһигини кэһэтиэхпит диэбит курдук этэн аан дойдуну сөхтөрбүтэ. 1961 сыллаахха сэбиэскэй ракеталары тиэйэн илдьэн Кубаҕа Американы туһаайан хороччу туруорбуппут. Кыл мүччү улахан сэрии саҕаланыаҕа тохтообута.

3. Алжирга (1962-1964 сс.) бойобуой дьайыылар.

4. Египетка (1962-1963, 1967, 1968, 1969-1972, 1973-1974, 1974-1975 сс.) (ыйдарын суруйбатым) бойобуой дьайыылары оҥорбуппут.

5. Йемен Араб республикатыгар (1962-1963, 1967-1969).

6. Вьетнамҥа (1961-1974)

7. Сирияҕа (1967, 1970, 1972, 1973)

8. Анголаҕа (1975-1992)

9. Мозанбикка (1967-1969, 1975-1979, 1984-1988 сс.)

10. Эфиопияҕа (1977-1990, 2000)

11. Афганистан сэриитэ 1978 с. муус устартан 1989 сыл олунньутугар диэри. Бу 10 сыл барбыт уһун обургу сэриигэ 54 (!) тыһ. сэбиэскэй саллааттар өлбүттэрэ диэн сыыппара баар. Бу ким, туох иһин итиччэ элбэх хаарыаннаах дьоммут тыыннарын толук уурбуппутун, ороскуот бөҕө тахсыбытын төрүт өйдөөбөппүн, билбэппин. Эһиги билэҕит дуо? Төһө сөптөөх сэрииний? Ким, туох туһугар?

12. Камбоджаҕа бойобуой дьайыылар (1970 сыл.)

13. Бангладешка (1972-1973 сс.)

14. Лаоска (1960-1963, 1964-1968, 1969-1970).

15. Сирияҕа уонна Ливаҥҥа (1982 с.)

16. Баларга эбэн өссө 1969 сыллаахха Чехословакияҕа эмиэ норуот көннөрү уулуссаҕа тахсыбытын хам баттыыбыт.

17. 1969 сыл кулун тутарга Амур өрүс Даманскай арыытыгар Кытай саллааттара киирбиттэрин артиллерия уотунан сири кытта тэҥниибит.

18. 1969 с. атырдьах ыйыгар Жаланацколь күөл таһыгар бойобуой дьайыылар.

Бу үгүстэрэ социализм систематыгар киирбэт дойдуларга ити сылларга Сэбиэскэй сэриилэр киирэн тоҕо орооспуттарын, бойобуой дьайыылары ыыппыттарын биир бэйэм төрүт өйдөөбөппүн.

Ити кэмнэргэ капитализм уонна социализм систиэмэлэрэ утары турбут "тымныы сэрии" бүрүүкээбит, хайа даҕаны өттүттэн сэрии сэбин оҥоруунан үлүһүйүү сыллара этилэр. Онно Сэбиэскэй Сойуус ырааҕынан инники испит. Биир холобуру аҕалыым, М.С.Горбачев саҕана Американы кытта сэрии сэбин аҕайатыыга дуогабар түһэрсиллибитэ. Онно ССРС 20 тыһ. танканы металлоломҥа ыыппытын кэннэ, танкатын ахсаана аан дойду судаарыстыбаларын барыларын киэнинээҕэр элбэх этэ диэн суруйууну аахпытым. Ракетабыт уо.д.а. сэрии сэптэрбит ахсааннара аһары элбэх буолан социализм дойдуларын барыларын хааччыйа сатыырбыт.

Биир тылынан ити үлүгэрдээх сэрии сэбин оҥорууга, Афганистан уонна быстах сэриилэргэ, үгүс бойобуой дьайыыларга төһөлөөх элбэх киһи өлбүтэ, ороскуот тахсыбыта, үп-харчы ороскуоттаммыта буолуой? Мин саныахпар ол барыта хаарыаннаах Сэбиэскэй Сойууспут эстиитигэр сүрүн төһүү буолбуттара буолуо дии саныыбын. Ити кэнниттэн ССРС хайдах курдук эйэ бэлиитикэтин ыыппытын бэйэҕит сыаналааҥ.

 

Саҥа Арассыыйа бэлиитикэтэ

 

Сойууспут ыһыллыаҕыттан Арассыыйа капитализмҥа киирэн атын капиталистары кытта эйэ дэмнээхтик олорорбут буолуо дии санаабытым. Кэнэн санаабар өссө НАТО дойдуларын кэккэлэригэр киириэн да сөп курдук өйдүүрүм. Онтукайбыт дьэ буолан-хаалан турбатыбыт дуо?! Аан дойду үксүлэрин утары туруоран сааҥсыйа бөҕөнү биллэттэрэн букатын сэриилэһэр турукка тиийдибит. Олору барытын билэҕит. Өйдөтүүм.

1. Бастаан 1992 с. балаҕан-сэтинньи ыйдарга Таджикистааҥҥа бойобуой дьайыылары оҥорбуппут туһунан сыһыарыыга суруллубут.

2. Салгыы 2 төгүллээн бэйэбит Чечнябытын кытта кырата суох кыргыһыылар 1994 сыл ахсынньыттан 1996 сыл ахсынньытыгар диэри барбыттара. Онтон 1999 сыл атырдьах ыйыттан Хотугу Кавказка террористары утары диэн бойобуой дьайыылар ыытыллыбыттара. Арассыыйа аармыйата быыкаайык Чечняны кыайбатаҕа, сүтүк бөҕө тахсыбыта, ороскуот бөҕө буолбута.

3. 2008 сыл атырдьах ыйын 8 күнүттэн 22 күнүгэр диэри (14 күн) Соҕуруу Осетияны уонна Абхазия республикаларын көмүскээн Грузияны кытта хабыр хапсыһыы буолан ылар.

4. Онтон бырааттыы Украинаны кытта адьырыһан, "ииссээн дьаабылыкатын" тоҕо таппыт, тохтуу-тохтуу салҕанар Донбасс уонна Луганскай республикалары көмүскэһэн сэриилэһиини бары билэҕит. Олорго гуманитарнай көмө бөҕө оҥоһуллар. Бу сэрии сөбүн-сөтөгөйүн эмиэ төрүт быһаарбаппын.

5.  Манна эбэн ол саҕана, 2013 сыллаахха быһыылааҕа, Донбасс өрөспүүбүлүкэтин үрдүнэн ааһан иһэр 300-чэкэ киһилээх Малайзия пассажирскай самолетун үнтү ытан түһэрии улахан айдааны таһаарбыта. Бу баҕас сиэрэ суох, хара дьай! Ити үлүгэр элбэх киһилээх атын дойду көтөр аалын тоҕо үнтү тэптэрдилэр? Кимнээх? Ким дьаһалынан? Аан дойдуттан хомуллубут кэмииссийэ онно Арассыыйаны күтүрээбитэ. Ону биһиги, үгэспитинэн, мэлдьэспиппит. Дьыала иһэ хараҥа.

6. 2014 сыллаахха референдум оҥорон Кырыымы холбообуппут (аннекциялаабыппыт) сөп курдугун иһин адьырыһыыны өссө күүркэттэ, элбэх сааҥсыйаны биллэттэрдэ. Ол иһин үгүс дойдулары утары туруорбакка, айдааны таһаарбакка Донбасска, Луганскайга орооспокко, Кырыымы холбообокко эйэлээхтик олорбуппут буоллар сатаныа этибит дуо диэн санааҕа кэлэҕин.

7. Онтон аан дойду террористарын (ИГ-лы) утары охсуһабыт диэн 3 сыл тохтоло суох Сирияҕа сэриилэспиппитин эмиэ төрүт өйдөөбөппүн. Тоҕо? Ол террористар Арассыыйаҕа кэлэн түһүөхтэрэ диэн куттанан дуо? Биир сөмөлүөтэ, ракетата суох сэриилэртэн дьаахханныбыт дуо? Уопсайынан террористары сойуолааһын букатын "ыарыы" курдук буолла. Ылан көрүҥ. Путин былааска кэлэрин кытта бэйэбит испитигэр террорист бөҕө көстөн Каспискайга Волкодонскайга уо.д.а. сирдэргэ олорор дьиэлэри, Питерга, Москваҕа метроҕа үнтү тэптэриилэр түмүктэригэр, Бесслаҥҥа оскуола оҕолорун, Москваҕа "Норд-Ост" театрын штурмалааһыҥҥа төһөлөөх элбэх киһи (оҕо) өлбүттэрин ааҕар уустук. Ынырык дьыала! Олору кимнээх тэрийдилэр? Сүрүн буруйдаахтар сакаасчыттар баччааҥҥы диэри көстө иликтэр. Тоҕо?

 

Туһаайыы этии уонна күүһүнэн өттөйүү

 

Президент быыбарын иннигэр В.Путин Федеральнай мунньахха туһаайыы этиитигэр 45 мүнүүтэни быһа Арассыыйа байыаннай күүһүн туһунан кэпсээн аан дойдуну сөхтөрдө, соһутта. Хайдахтаах курдук сэриигэ бэлэмнэммиппититтэн, суоһар сэрии сэптэрин оҥорбуппутуттан киһи сөҕөр эрэ. Кыра оҕо мультигын курдук видеонан көрдөрө-көрдөрө, сири икки өттүнэн туохха да ылларбакка эргийэн тиийэн Америка Флорида штатыгар тиийэллэрин көрдөрдүлэр. Балары таһынан атомнай хамсатааччылаах муораны, акыйааны аннынан ханна баҕарар тиийэр хараабылы (торпеданы) уо.д.а. саҥа сэрии сэптэрин туһунан киһиргээбит, киэптээбит курдук кэпсээн бөҕө буолла. Ол кэннэ президеммит күлүү гыммыт курдук аан дойду тойотторун «биһигини кытта кэлэн кэпсэтиҥ», – диэн ыҥырда.

Онуоха дойдубут бары улахан тойотторо, баайдара, дьокутааттара харахтара уоттанан, үөрэн, ойон туран уһуннук ытыстарын күүскэ таһыннылар. Онтон мин буоллаҕына ону көрөн сонньуйа, хомойо санаатым. Тугун сүрэй! Сэрии сэбин оҥоруу байыаннай кистэлэҥ буолбатах этэ дуо уонна туох ааттаах киэптээһинэй, куттааһынай диэн санааттан.

Мин өйдүүрбүнэн аан дойдуга биир даҕаны итинник күөх экраҥҥа көрдөрө-көрдөрө сэриитин сэбин кэпсээн киэптээбит дойду ханна да суох. Арай биһиги Арассыыйалар эрэ итинник куттуубут, күүспүтүнэн өттөйөбүт. Ол кэнниттэн хантан убаастабылы ылыахпытый, тэҥҥэ эйэ дэмнээхтик кэпсэтиэхпитий? Дьоҕус бюджеппытыттан кыра аҥарын барытын байыаннай сыалга, сэрии сэбин оҥорууга биэрэ олорон хайдах экономикабыт күүскэ сайдыай, олохпут биллэрдик тупсан кэлиэй?

 

Түмүк

 

Кэнники кэмнэргэ АХШ Сирияны ракетанан ытыалыыһыныттан, олору биһиги үнтү тэптэриибититтэн, үспүйүөн Скрипалы дьааттаан өлөрүү айдааныттан балаһыанньабыт өссө ыараыта, сааҥсыйалар күүһүрдүлэр. АХШ-тар 24 уоруйах олигархтарбыт күрэппит харчыларын "тоҥордулар", доллар, евро курстара үрдээтилэр, солкуобайбыт "чэпчээтэ". Онон балаһыанньабыт өссө ыараата, соторунан көммөт турукка киирдэ, өссө туохха-туохха тиийэрбит биллибэт. Мин саныахпар маннык турукка үөһээҥҥи салалтабыт күүһүнэн өттөйүү бэлиитикэтин ыытарыттан таҕыста. Бу балаһыанньа аныгы уоруйахтар былаастара баарын тухары өтөрүнэн көммөтө буолуо.

Өйдөөҥ! 2-с Аан дойду сэриитин кэнниттэн урукку ССРС, билиҥҥи РФ сиригэр-уотугар атын дойдулартан киирэн биир сааны эһэ, биир буулдьа ытылла илик. Онтон бэйэбит хайдахпытый?

Үөһэ суруллубуту ааҕан баран аан дойдуга кимнээх сэриини күөртүүллэрин, күүһүнэн өттөйөллөрүн бэйэҕит быһаарыҥ.

 

Иван ПОНОМАРЁВ.

Чурапчы.

Аватар пользователя Гость
CAPTCHA
This question is for testing whether or not you are a human visitor and to prevent automated spam submissions.
11 + 0 =
Solve this simple math problem and enter the result. E.g. for 1+3, enter 4.