Доллар61.26 Евро72.24
+8 °С

Саҥа салалтаттан тугу күүтэбитий?

10:01 в 22.06.20180 20

Ил дархан Борисов Е.А. аҕыс сыл салайбыт кэмигэр өрөспүүбүлүкэ сайдыытыгар элбэҕи оҥорбутун билэн олоробут. Дьиҥинэн кини бэйэтэ этэринэн оҕо сааһыгар олоххо, үлэҕэ ыарахаттары көрсүбүт киһи буолан да буолуо, тыа сирин олоҕун үчүгэйдик билэр киһи быһыытынан дьону кытта уопсай олоххо сыһыана боростуой, судургу, ытыктабыллаах курдук көрөбүн.

Ол гынан баран тыа хаһаайыстыбатыгар киниэхэ инники сайдыыга дьулуһуу диэн өйдөбүлүнэн улахаҥҥа охтуу, сыбаныы тенденцията баара дии саныыбын. Холобур, бастакытынан, 1992 с. уларыйыы содулугар ыһыллыы-тоҕуллуу түмүгэр дьэбэрэҕэ батыллыбыт тыа хаһаайыстыбатын хаалыыттан ороон таһаарыы кыаллыбакка турар. Ол үрдүнэн ааспыт сылларга саха норуотун киһи гыммыт бэйэлээтэр бэйэтин элбэх ороскуота, түбүгэ суох иитиллэр уонна эмтээх минньигэс үүттээх, сымнаҕас мыраамарынай эттээх, сыаналаах уонна туһалаах бородууксуйалаах маанылаах ынаҕын – сахатын сүөһүтүн тыа сиригэр аныаха диэри сайыннарар былаана суох олоробут. Ол оннугар үгүс элбэх үбү тэбээн туран элбэх үүттээх, элбэх эттээх диэн ааттаан арҕааҥҥы улахан боруода сүөһүнү аҕалан иитэ сатыыбыт. Онтубут элбэх ороскуоттаах киэҥ-куоҥ ититиллэр, кыраанынан уута түһэр, ноһуомун-убаҕаһын анал мэхэниисиминэн ыраастыыр хотоҥҥо, элбэх иҥэмтэлээх аһылыкка наадыйар элбэх ороскуотунан иитиллэр сүөһү эбит. Аны үүтэ саха ынаҕар холоотоххо олус убаҕас – сыата аҕыйах, этэ киһи тииһэ хоппот хоччоххой. Онуоха эбии өссө бу бэйэбитигэр баары сайыннарбакка саха ынаҕар маарынната сатаан халмыык, хаһаах, бүрээт ынахтарын сөмөлүөтүнэн таһабыт. Учуонайдарбыт салалтаҕа өҥөлөһөн саҥата суох олороллор. Арай «Кыым» хаһыаттан В.Степанов элбэхтэ туруорсан суруйар, НВК «Саха» анал биэриитин эрэдээктэрэ П.Хабаров этэ-тыына сатыыр. Бу туһунан эмиэ «Туймаада» хаһыат элбэхтэ суруйар. Егор Афанасьевич уонна барабыыталыстыба онно эрэ наадыйбатылар. Саха ынаҕын билэр дьон ороскуотун, бородууксуйатын ааҕан-суоттаан таһаарыыларынан 200 тыһыынча ити кэлии сүөһүлэр оннуларыгар саха ынаҕын ахсаанын 300 тыһыынчаҕа тиэртэххэ ити кэлиилэр уопсай көрүүтүгэр ороскуоттарын үс гыммыт иккитин эрэ кэриҥин ороскуоттуохха уонна кэлиилэр биэрэр бородууксуйаларын саҕаны холкутук ылыахха сөп эбит. Итини таһынан сөмөлүөтүнэн кэлбит ороскуоттарын санаан кэбис.

Иккиһинэн, тыа сиригэр судаарыстыбаннай (барабыыталыстыбаннай) барагыраама ылынан үлэ миэстэтин күүскэ тэрийиэххэ баар этэ. Дьон олохсуйарын, үлэлэнэрин, хамнастанарын курдук. Холобур, балыктаах өрүстэргэ, үрэхтэргэ, күөллэргэ көрөн балык соҕотуопкатын, боройбуостубатын (кыра собуоттарын), дьиэ, кыыл табата баар сирдэригэр эт боройбуостубатын, айылҕа эмтээх буордаах, минираалынай уулаах сирдэригэр лэчиэбиниссэлэри, туристиичэскэй уонна сынньанар морсорууттары тэрийиэххэ баар этэ. Сиртэн хостонор кыра да баайдаах сирдэргэ бэйэ (оройуон) күүһүнэн хостоон туһанары көҥүллүөххэ сөп этэ. Оннооҕор чааһынай дьон манан дьарыктаналлара көҥүллэнэр курдук этэ. Тыа сиригэр тириини таҥастыыр, онтон таҥаһы тигэр боройбуостубаны тэрийии эмиэ табыгастаах. Сир дойду аайы сайын, күһүн сир аһа ыһылла сытар. Ону хомуйан астыыр боройбуостубаны тэрийии тоҕо кыаллыа суоҕай? Үлэтэ суох үлэһит илии ханна баҕарар дэлэй, соҕотуопкаламмыты тиэйэн аҕалан батарар үлэни былаанныахха эрэ наада. Маны барытын тэрийиигэ анал балаһыанньа, былаан-барыгыраама оҥоруохха уонна олоххо киллэриигэ сөптөөх өйөбүл үбү биэриэххэ буоллаҕа. Онно боруода ынаҕы Австрияттан, обцебыктары Канадаттан аҕалыахтаах да үп тэрээһиҥҥэ сөп буолуо этэ. Боройбуостуба көлүөһэтэ эргийдэҕинэ наадатын ороскуотун бэйэтэ уйунар буолуоҕа.

Үсүһүнэн, тыа сиринээҕи улуустарга, нэһилиэктэргэ суол оҥоһуута былааннаахтык ыытыллыбат. Холобура, өтөр аҕай Уус Алдан Тандатын, Тиит Арыытын, Бээрийэтин уо.д.а. суоллара куһаҕанын тустарынан араадьыйа кэпсээн эрэрэ, ити суоллар мөлтөхтөрө ааспыт үйэ алта уонус сылларыттан ыла элбэхтик этиллэр. Улуус, нэһилиэктэр салалталара сыллата саатар биирдии да килэмиэтиргэ санааларын түмэн Алдан төрдүттэн тааһы тиэйэн куттара сылдьыбыттара буоллар күн бүгүн үчүгэй суоллаах буолуохтарын сөп этэ. Оттон Эбээн Бытантай дьаһалтата Кустуурун суолун 2002 сылтан тохтообут  түөрт гыммыт биирин кэриҥин ситэрэн оҥорторбото. Оттон Дьарҕааллаах суолун оҥорор туһунан төбөтүгэр оҕустарбакка олорор быһылаах. Ааспыт сылларга өрөспүүбүлүкэ баһылыга тыа хаһаайыстыбатыгар бу үс боппуруостарга болҕомтону уурбата. Аны саҥа баһылык тыа нэһилиэнньэтин дьылҕатын бу үс тустаах боппуруостарыгар болҕомтотун уурарын күүтэбит.

Дойду үрдүнэн сыана ыарыыр туруктаах. Тоҕо диэтэххэ ыраах илиҥҥи регионнарга уматык ыарыыр диэтилэр. Ол суол-иис эйгэтигэр ыарааһыны аҕалан табаар, ас-таҥас биһиэхэ ыарыыр туруктанна. Саҥа баһылык өрөспүүбүлүкэ иһигэр итини тохтоторго дьаһал ылыан наада буолсу быһылаах. Ньиэби кэһэ сылдьан өрөспүүбүлүкэҕэ ньиэптэн уонна гаастан массыына уматыгын оҥорор собуоту тутан, нэһилиэнньэни тиэхиньикэ уматыгынан уонна дьиэни сылытыыга гааһынан чэпчэки сыанаҕа хааччыйар боппуруоһу быһаарара нэһилиэнньэ сүрүн күүтэр боппуруоһунан буолууһу. Үгүс гаас, ньиэп баайдаах Азия өрөспүүбүлүкэлэрэ сорох туттар көрүҥҥэ босхо, сороҕугар чэпчэки сыанаҕа нэһилиэнньэни хааччыйаллар. Оннооҕор ньиэбэ, гааһа суох Европа дойдулара атыылаһан аҕалар уматыктарынан нэһилиэнньэни чэпчэки сыананы төлөтөн хааччыйаллар эбит. Оттон биһиэхэ ньиэп, гаас дойдутугар тоҕо манныгый, сыаната ыараханый?

Бу тыа хаһаайыстыбатын уонна өрөспүүбүлүкэ ньиэпкэ, гааска баайын боппуруостарыгар кылгастык тус бэйэм санаабын суруйдум. Баҕар сыыһарым буолуо эһиги санааҕыт этиллибиттэргэ хайдаҕый?

 

Василий ГОРОХОВ,

үлэ бэтэрээнэ.

Дьокуускай к.

 

Аватар пользователя Гость
CAPTCHA
This question is for testing whether or not you are a human visitor and to prevent automated spam submissions.
8 + 12 =
Solve this simple math problem and enter the result. E.g. for 1+3, enter 4.