Доллар63.76 Евро71.17
-4 °С

Санаалар, санаалар... Уостубат, уоскуйбат санаалар

07:14 в 17.09.20190 70

Көрө-көрөҕүн, истэ-истэҕин араас санааҕа кэлэриҥ кэмнээх буолуо дуо? Саҥарыа да суоххун саҥардар, этиэ да суоххун этитэр, суруйуо да суоххун суруттарар бу үйэҕэ сыыһа-халты да тахсан эрдэҕэ. “Мин тугу да сыыспаппын” дэнээччи – сэрэхтээх. “Не бойся врагов, бойся равнодушных” диэн кынаттаах этии сөптөөх быһыылаах. Ээл-дээл, көрө-көрө көрбөтөҕө буолуу, олорон биэрии, талах быыһыттан кэтээн көрүү, биир кыайбыкка үтүө буолуу баар – саамай кутталлаах.

САНАА. Николай Местников 9 сылга хаайыыга түбэстэ, астыммакка эбии дьыала тэрийдилэр. Албакаата Т.Местникова, мин билэрбинэн, аныгы күүстээх албакааттартан биирдэстэринэн ааҕыллар. Кини көмүскээччитин буруйа суоҕунан ааҕар, силиэстийэ соҥнуур буруйа дакаастамматаҕын бэлиэтиир, ону чаас-чааһынан итэҕэтиилээх баҕайытык ытыска ууран биэрэр.

Николай Местников үгүс да дьоҥҥо көмө оҥорбут эбит, ол гынан баран ньыматын сатаабатах диэн түмүккэ кэлэҕин. Оттон көмө оҥотторбут дьоммут ханналарый, тоҕо көмүскүүр тылы эппэтилэр, сурук суруйбатылар, талах кэнниттэн кэтии олордулар? Николай Румянцевка, бэл, эмсэҕэлээбит дьоно көмө буола сатаатылар, өйдөөх, сиэрдээх быһыы сахаҕа эстэ илигин илэ-чахчы көрдөрдүлэр.

САНАА. Мин Серго Орджоникидзе 8-9 ый Саха сиригэр олорон барда диэн аатын бастыҥ болуоссаппытыгар иҥэрбиттэриттэн соһуйбаппын. Дьиҥ дьыала онно буолбатах, оннооҕор Басаев дуу, Бен Ладен дуу курдук буомба оҥостон дьону үлтү тэптэрэр террорист Степан Халтурин, дьону уматар бандьыыт Василий Поярков ааттарынан уулуссалардаахпыт. Дьыала Ойуунускай аатын, кини театра уонна памятнига турар болуоссатыгар иҥэрэн биир күдьүс ансаамбыл оҥоһуутугар этэ. Этэллэрин курдук дьиэтэ (театр) баар, бэйэтэ (памятник) турар, арай тэлгэһэтэ (болуоссат) атын, бэйэтин киэнэ буолбатах.

Таатталарга маны көннөрүөххэ диэн боппуруос турбута, буоппус хомуйуллубута, элбэх мунньахтар ыытыллыбыттара. Манна куоракка олорооччулар, биһиги эмиэ, көмө буола сатаабыппыт баара. Хомуньуус В.Губарев таатталар Украина националистарын үтүктэн эрэллэр диирин кытта тыас хомунуу, хорооҥҥо түһүү буолбута. Онон бүттэхпит. Улуу Алампа өрөбөлүүссүйэ иннигэр, Саха сиригэр 600-кэ тыһыынча (!) ыраас саха боруодата ынах сүөһү баарыгар (билигин онтон тыһыынчаттан эрэ ордуга хаалбыт!), дьон кыстыыр, сайылыыр, оттуур бас билэр сирдээх эрдэхтэринэ “өлбүт киһи иин түгэҕэр сытарын курдук” диэн иччилээх тыллары аатырбыт хоһоонугар киллэрбитэ баар. Үөһээттэн тугу этэллэрин кэтэһии, быыбарга кими этэллэрин куоластааһын, тойону тула көтүү, атыннык эттэххэ кулуттуйуу (холуйство) наһаа күннээтэ – ииммитигэр төттөрү түһэн эрэр курдукпут. Таатта Чөркөөҕөр кэргэннии Николаевтарга сиэри таһынан уруй-айхал буолуута, үҥүү-сүктүү ону туоһулуур. Улуу Омоллоон итини кэрэхсиэ дии санаабаппын.

САНАА. М.Сибиряков Л.Рожины киксэрбэт, көннөрү өйүүр, тэптэрэн биэрэр, үчүгэй эдэр историгынан ааҕар. Бу киһи туһунан биир дойдулааҕа, Дьааҥы Дулҕалаах нэһилиэгин баһылыга В.Стручков биир мунньахха анаан быһааран турар. Өйдүүр киһи өйдүүрүн курдук ол хаһыакка тахсыбыта, ону ким да утарбатаҕа. Рожин университеты кыайан бүтэрбэтэх, дойдутугар ускул-тэскил сылдьыбыт, арыгылаан сордоммут, быраҕыллыбыт дьиэлэргэ ордууламмыт. Дьокуускайга кэлэн архыыбы хаһыспыт. Онно улахан, чиҥ өй наадата суох, чиҥ эмэһэлээх эрэ буолуохха сөп. “Дайды сахаларын” утары охсуһабын диир эбит, кинилэргэ өстүйбүт. Ол аата миигин, М.Сибирякову, Е.Скрябины о.д.а. утары охсуһар.

В.Стручков саныырынан бу киһини ким эрэ хамнастыыр, тэрийэр, ааспыт сылга Сочига баран сынньанан кэлбитин ахтар. Холобур, мин Сочи диэннэрин көрбөккө өлөн эрдэҕим буолуо. Рожин бука туох эрэ кыһалҕаттан манныкка кэллэҕэ. Бары да араас кыһалҕаны билэн, туораан кэллэхпит, суолбутугар күөх оту тэлгээбэтэхтэрэ, тулуһа сатаатахпыт, кылаабынайа – бэйэ бодобутун хаһан да сүтэрбэтэхпит.

Кини сонордоһор Г.Башарина биир “үтүө” күн үлэтэ суох хаалбыта, партиятыттан үүрүллүбүтэ, оҕотун, ойоҕун иитэр кэлтэгэр кэппиэйкэ хамнаһа суох хаалбыта. Саха үс чулуу дьонун көмүскээбитин иһин. Туга да суох хаалбыт. Ынырык буолуо ээ. Тулуйбут, бичтии-буомустуу барбатах!

Рожиннаах аны улуу Ойуунускайы таарыйан эрэллэр. Ойуунускай сөпкө хаайыллыбыта дииллэрэ эрэ хаалла курдук. Саха биир бастакы хомуньууһун, оҕочоос сылдьан “Марсельезаны”, ”Интернационалы” сахалыыга тылбаастаабыт Ойуунускайы икки төгүл партиятыттан уһула сылдьыбыттар уонна чөлүгэр түһэрбиттэр. Ити архивка баар уонна оччотооҕу тыын тыыҥҥа харбаһар, тыыннаах хаалар мөккүөр уустук кэмнэрин туоһулуур. Рожиннаах ол докумуоннарга тиийэ илик быһыылаахтар. Тиийиэхтэрэ буолуо да улаханы гыммат инилэр, тугу эмэ быракаастыырга холонон көрөллөрө дуу.

Ойуунускай партиятыттан уһуллубут буруйа – “Буортулаах айымньылара” (Олоҥхото, “Кыһыл ойууна” буолуо) уонна “Якуторг” салайааччытын С.Н.Донской 1-йи ытарга уурбуттарын суукка көмүскээбит, ыттарбатах. Ити 1930 сыллаахха, бэйэтэ хайыллыан 8 сыл иннинэ. Бу туһунан историк П.П.Петров “П.А.Ойуунускай: олоҕун умнуллубут түгэннэрэ (1937 сыл)” диэн архыыпка тирэҕирбит бэртээхэй кинигэтигэр сиһилии сурулла сылдьар. Киһи киһиттэн уратыта манна дьэҥкэтик көстөр. Пантелеймон Пантелеймонович буолбут чахчылары хайдах баарынан аҕалтыыра, Рожин курдук тала сатаан хара кырааскатын хойуннара сатаабата, суруйар таһыма үрдүгэ кэрэхсэнэр. М.Сибиряков бу дьиҥнээх историгы сэҥээрэрэ буоллар.

Биһиэхэ А.Новгородов, З.Гоголев эрэ буолбатах, үгүс уһулуччулаах учуонайдар кэлэн аастылар, билигин да бааллар. Учуонай эйгэҕэ өй, билии күрэстэһиитэ сахаларга эрэ буолбатах, ханна баҕарар баар. Холобурдаан эттэххэ, ракетаны айааччылар истэригэр улуу Королев Глушкоҕа хотторуута. Ол түмүгэр били дьааттаах гептили туттуу саҕаламмыта. Биһиэхэ да хотторбуттар баар буоллахтара, ханна барыай? Н.А.Алексеев хотторон эмиэ Новосибирскай олохсуйан үлэлээн баран аҕыйах сыллааҕыта төннөн кэлэн институт дириэктэринэн бэрт үчүгэйдик үлэлээбитэ. Г.Башарин үөрэнээччитэ Н.Д.Архипов эмиэ үтүргэҥҥэ сылдьыбыта да, санаатын түһэрбэтэҕэ, бичтии, буомустуу барбатаҕа. Үөһээ Бүлүүтүгэр олохсуйан колледжка кафедра тэрийэри ситиспитэ, дьулуур бэрдинэн наука доктора буолбута. Айылҕатын харыстаабыта, кинигэ бөҕөтүн суруйар, үлэ бөҕөтүн үлэлиир. Сотору 80 сааһын туолуохтаах наука туруу үлэһитэ кини. Никита Деевич өһү-сааһы ситиһэ сатаабат, бытархайдаспат, уһуну-киэҥи саныыр биһиги биир уһулуччулаах учуонайбыт. Дьиҥнээх учуонайдар итинниктэр.

Уопсайынан, таатталар эрэ буолбакка, саха интеллигенцията, үөрэхтээҕэ Рожиннаах баар-суох дьоммутугар атахтарын соттон эрэллэрин утараллара наада этэ. Ханнык эрэ моральнай бырааптаах, норуоттарын туһугар тугу эрэ ситиспит, үтүөлээх дьон, үтүөнү аҕалаары дьарыктаналлара буоллар – мөккүөр суох. Сотору иилэн ылара суох хаалыах курдукпут.

Киһи өйүгэр-санаатыгар бэрээдэги олохтуохтарын баҕарар буоллахтарына билигин буола турары, ыраата барбакка маннааҕы омсолору көннөрө сатыахха баара. Холобур, кэлин билиммитинэн, “Горизон-РТ” тэрилтэни уоралларыгар “юрист үөрэҕэ суох буоламмын алҕас илии баттаабытым” диэн атыылыырга көҥүл биэрбит Е.Борисовы, эбэтэр атын киһи үлэтин сойботон наука доктора буолбут Е.Михайлованы суруйуох этилэр буоллаҕа. Тыстара кылгас, тыыннаах дьонтон куттанар быһыылаахтар, – кинилэр кыайан аахсыбат, өлбүт дьоҥҥо бэртэр. Эгэ, ол өлөн хаалбыт Доосоттон иҥнибэттэрэ баара дуо? Муҥар олоҕун аргыһа, көмүскэһээччитэ С.Федосеева суох буолан күннээн эрдэхтэрэ. Саха омук баарын тухары ылланар ырыалары суруйан хаалларбыт Доосо таһымыгар тиийэргит ыраах ини.

САНАА. Төһөнөн хаһыаты ааҕаҕын, телевизоры көрөҕүн да санааҥ үксүүр, ону барытын биир сырыыга эридьиэстиир кыаллыбат. Бу күннэргэ тустууктарбытын Японияҕа илдьэн дьарыктаан кэллилэр. Бука балачча үп хамсаатаҕа буолуо. Элбэххэ үөрэннибит диэн буолла. Токиоҕа буолбут Олимпиадаҕа Д.Коркин соҕотоҕун кинокамералаах тиийэн тустууну устан, ону үлэтигэр туттан оҕо бөҕөнү таһаарбыта. Оччотооҕуга уопут ылыы, үөрэнии наада буоллаҕа. Өр буолбатаҕа, күүттэрбэтэҕэ, Д.Коркин үөрэнээччилэриттэн (уолаттарыттан) – Р.Дмитриевтан, П.Пинигинтэн, А.Ивановтан дьоппуон тустууктара бэйэлэрэ үөрэнэр буолбуттара. Уолаттар кинилэри өрө көрдөрбөт этилэр, ол иһин. Билигин – төттөрү хартыына эбит. Таҥнары барбыппыт чуолкай буолла...

САНАА. Икки сыллааҕыта сокуон тахсан сэриигэ өлбүт буойун оҕото аатырбытым, дастабырыанньа ылбытым. Ханнык да чэпчэтии көрүллүбэт, көннөрү кумааҕы. Саатар автобуска босхо сылдьар оҥорботохтор диэн хом санаа баара, кистэл буолбатах. Чааһынай автобустарга “эксперимент” оҥорор санаа киирдэ. Дастабырыанньабын суоппарга көрдөрөбүн уонна: “Бу сэрии тулаайаҕын туоһута, аҕам сэриигэ өлбүтэ, биһиги аҕыйах хааллыбыт, босхо айанныырым син дуо?” – диибин. Киргиз эбэтэр кавказ омуктар суоппардара сөбүлэһэн кэҕис гыналлар, харчы ылбаттар. Нуучча суоппара: “Босхо тиэйэр сокуон тахса илик, ол таҕыстаҕына баһаалыста, билигин төлүүргэ тиийэҕин”. Саха суоппарыгар үҥүлүтэбин: “Бу туоххунуй, киһи барыта сэриилэспитэ, онон туһанарга сананныҥ дуо, харчыгын төлөө!”. Онон “эксперимеммин” уураттым, “киһилии” айанныыр буоллум.

Сотору соҕус ”Сэрии сылын оҕолорун туһунан” саҥа сокуон таҕыста. Бастакы сокуоммут сотулунна, сэриигэ өлбүт буойун оҕото, сэрии тулаайаҕа буолан бүттүбүт. Туһата суох дастабырыанньабын бөххө бырахтаҕым дии.

Манна икки араастаһыы баарын санатабын: сэрииттэн аҕата эргиллибэтэх оҕо тулаайах улаатар, соҕотох ийэ кыһалҕата буолар. Оттон сэрии сылын оҕото аҕата сэриигэ барбатах буолуон сөп, эбэтэр аҕата сэрииттэн эргиллэн оҕотун киһилии аһатан-таҥыннаран, үөрэтэн, этэҥҥэ улаатыннаран киһи-хара оҥорор. Кини оҕото эргиллибэтэх буойун оҕотуттан атына итиннэ сытар. Онон бастакы сокуону сотуо суохха баар этэ. Дьокутааттарбыт, сокуон ылааччыларбыт судургу да соҕуһу, ити араастаһыыны ырыҥалаан өйдөөбөт дьон эбит.

САНАА. “Лямпушка” айдаана күөрэйдэ. Бу үтүө сиргэ, 1997 сыллаахха “Бүлүү - Төрдө” айылҕа паарката тэриллиэн быдан инниттэн, Чиряевтан, Прокопьевтан саҕалаан тойоттор тиэстибит ахан түөлбэлэрэ буоллаҕа. Саха сиригэр браконьерство оҥкула оччолорго оҥоһуллубута, ол сорох ардыгар сиэртибэлээх буолара. Саха чаҕылхай уолаттара Е.Кычкин уонна Н.Соломов түбэһиилэрин да санаан көрүҥ. Тумсуларын дулҕаҕа соттуохтара да, ол аата бу кыдьык сэбиэскэй саҕаттан баара, ол улам уодаһыннанан, ньымата “тупсарыллан”, масштаба кэҥээн кэллэҕэ.

“Кыралар” – оройуон тойотторо, райком сэкирэтээрдэрэ сылгыһыттарга ат, булчут ыт бэлэмнэтэн тайахтаан таҕылларын тарҕатар буоллахтарына, билиҥҥи уолаттарыҥ кэҥээн тураллар. Чааска 300-кэ тыһыынчаны вертолёкка төлүүр кинилэргэ – оҕо оонньуута. Маны бобор, хонтуруоллуур күүс суох. Айылҕаны харыстыыр уорган билигин суох, Экология министиэристибэтэ диэн науканан дьарыктанар тэрилтэ баар. Булт көҥүллэниэн быдан иннинэ “наукаҕа” диэн лицензия биэрээччи кини, атыннык, баары баарынан эттэххэ наһаа дэлэйбит “учуонайдарга” сокуонунан көҥүллэммит браконьерствоны тэрийэр. Ол “учуонайдар” наукаҕа төһө кылааты киллэрэн, арыйыылары оҥорон эрэллэрин отчуот оҥотторуохха баара.

“Туймаада” хаһыат атыттартан хайа баҕарар санааны хааччахтаабакка таһаарарынан уратылаах, онон санааҕытын суруйуҥ, бэчээттиэҕэ.

Иван БУРЦЕВ.

Хаартыскаҕа: Лямпушка кыһыл көмүс солотуулаах суунар, “тахсан киирэр” сирэ.

Аватар пользователя Гость
CAPTCHA
This question is for testing whether or not you are a human visitor and to prevent automated spam submissions.
2 + 0 =
Solve this simple math problem and enter the result. E.g. for 1+3, enter 4.