Доллар63.58 Евро70.39
-40 °С

Сахалар дьылҕабыт

08:02 в 11.06.20190 497

Кэнники кэмҥэ үлэ миэстэтин сарбыйыы туһунан сурахтар күүскэ тарҕаннылар. Тыа сиригэр детсадтар, оскуолалар, балыыһалар сабыллар үһүлэр диэн айманан кэпсэтии тохтообот. Ол барыта үп-харчы суоҕун иһин, диэн буолла.

Хайдах маннык олоххо тиийэн кэллибит? Барытын саас-сааһынан ырытан көрүөҕүҥ эрэ. Иитиэхтии сылдьыбыт санааларбын олус ырааҕынан эргитэн-урбатан буолбакка, судургутук билиһиннэрэн көрүүм. Бу бэйэм ханнык да омугумсуйуута суох, журналист быһыытынан тус бэйэм көрүүлэрим буолаллар (субъективное и оценочное суждение).

Сахалар биһиги миэстэбит

Российскай Федерацияҕа элбэх омук олорор. Туох да диэбит иһин биһиги, сахалар, Россияҕа кини Уһук Илин хотугу сирин харабынайдара буолабыт. Биһигини өссө баччааҥҥа диэри оннук харабыллатан олороллоругар махтаныах кэриҥнээхпит.

Улахан омук бэйэтин олус сананнаҕына, кыра омуктары аахайбат буолара үйэттэн үйэҕэ бигэргэнэнэн кэллэ. Хата “убайдарбыт” диир омуктарбыт сүүһүнэн сыллар анарааларыгар букатын кыргыбатахтарыгар махтал. Биир өртүнэн, Далан “Дьылҕам миэнэ” диэн роман-эссе кинигэтигэр суруйбутун курдук, “ыанар ынах” эмиэ да наада ээ...

Онон Россия судаарыстыбатын сирин-уотун уонна, сүрүнэ, сирин баайын харабынайдарын быһыытынан билиҥҥитэ син тулуһан, эбээһинэспитин толорон олоробут.

Сир баайын туһунан

Сир баайа, дьиҥэр, ханна баҕарар дэлэй. Нефть, газ, таас чох, оннооҕор алмаас уонна көмүс сир-сир аайы баар. Толкуйдаан көрүҥ, ити ааттаммыт сир баайдара бүтүн Сир шарын үрдүнэн хайдах чуо Саха сиригэр эрэ баар буолуохтарай? Учуонайдар былыр үйэҕэ дакаастаан тураллар: нефть уонна газ сири ханан баҕарар дьөлө үүттээтиҥ да баар диэн.

Итэҕэйиэххит суоҕа буоллар да, оннук. Толкуйдаан көрүҥ эрэ – нефть уонна газ туохтан үөскүүллэрин. Бу балар органическай веществолартан, ол эбэтэр микроорганизмнар уонна тыынар-тыыннаах өлүктүйүүтүттэн үөскүүллэр. Оттон таас чох былыргы үүнээйилэр дьапталҕаларыттан үөскүүрүн өссө оскуола учебниктарыттан билэбит. Мантан да көстөр дии, итинник дьапталҕалар Сир шарыгар барытыгар үөскээбиттэрэ мөккүөрэ суоҕа.

Оттон, кырдьык да, тоҕо чуолаан Саха сиригэр эрэ хостуулларый? Хоруйа көстөн турар: маныаха экология боппуруоһа күөрэйэр, ону сэргэ хайа тыый, киин сиргэ хаһаас баара хаһан баҕарар ордук буоллаҕа! Быһатын эттэххэ, аҕыйах нэһилиэнньэлээх Саха сиригэр айылҕаны алдьатан-кээһэтэн, экологияны буортулаан да туран сир баайын хостуохха сөп. Ол аҕыйах саха айдаарбыта да диэн... Оттон Арҕаа Сибииргэ, Уралга, Поволжьеҕа, Москва да чугаһыгар буоллун – онно сытар сир баайа билиҥҥитэ тыытыллыбата ордук... Оннооҕор кутуйах хаһаастаах.

Сэбиэскэй кэмҥэ үчүгэй этэ дуо?

Биир омук баһылыыр-көһүлүүр дойдутугар имперскэй өй-санаа хаһан да уҕараабат. ССРС кэмигэр да ол политика уҕараабатаҕа, хата сир баайын киинтэн ыраах сиргэ көрдөөһүн, тиҥсирийии өссө күүһүрбүтэ. Ол түмүгэр Саха сиригэр “соһуччу” үтүмэн сир баайа “көстүбүтэ”. Ити икки тылы мээнэҕэ кавычкаҕа ылбатым, тоҕо диэтэххэ дьиҥэр туох да соһуччута суоҕа. Уонунан мөлүйүөн сыллар усталарыгар дьапталҕаламмыт нефть, газ, таас чох, оннооҕор алмаас уонна көмүс Сиргэ ханна баҕарар бааллара саарбахтаммат этэ.

Арай сэбиэскэй кэмҥэ уратыта диэн – ол “Туругурдун норуоттар доҕордоһуулара!” диэн аһаҕас лозунг баара. Истиэххэ үчүгэйэ дьикти этэ. Хомойуох иһин, ол имперскэй өй-санаа салгыы тарҕаныытыгар көмө эрэ буолбута – “уһун солкуобайы” сырсан Саха сиригэр маассабайдык көһөн кэлии улааппыта. Ол эрээри аҥаардас лозуннарынан ырааппаккын, ол туоһутунан 1978, 1986 сыллааҕы студеннар айдааннара буолбуттара.

Былаас уонна “былаас”

Дьиҥэр Россия былыр-былыргыттан тохтообот кризискэ олорор, бу аан дойду судаарыстыбаларын кытары тэҥнээн көрдөххө. Тоҕо диэтэххэ дьиҥ норуот былааһа хаһан да буола сылдьыбатаҕа.

Ол манныктан көстөр. Биһиги эрабыт буолуоҕуттан сүүһүнэн сылларга кинээстэр, онтон ыраахтааҕылар дьаһайан олорбуттара. Ити орто үйэлэргэ диэри. Онтон монгуол-татаар омуга 300-чэ сыл Көмүс Орда анныгар баттаан олорор. Ол кэнниттэн эмиэ оччо кэмҥэ ыраахтааҕылар саба баттаан олорбуттара, крепостной тутулу санааҥ.

Өрө турбут норуот ыраахтааҕы былааһын түҥнэрэн, сэбиэскэй былааһы олохтуур. Өр буолбат, эмиэ имперскэй өй-санаа баһыйар. Ол эрээри Россия туох-баар урукку тутулларыттан бу сэбиэскэй тутул кэм арыый ордуктара диир кыахтаахпыт, төһө да эмиэ соччо сатала суох буолан эһиннэр.

Россияҕа былаастар тоҕо эстэллэрин биричиинэтэ биир: тоҕо диэтэххэ бар дьон бэйэтэ дьиҥ былаас буолуохтааҕа, ол суох. Ыраахтааҕылаах Россия саҕаттан салайа сатыыллар да, суулла тураллар. Оннооҕор билигин биһиги бэйэбит талар салалтабытын “былаастар” диэн ааттыыбыт. Салалтаны быыбардыыбыт, ол дьоммут “биһиги былаас буоллубут” диэн киэптээн туран кэлэллэр. Россияҕа ханна да итинник.

Итинник “былаас” туруору вертикала төһөнөн күүһүрэр да, соччонон ыарыылаахтык сууллар. Оттон норуот былааһа – бар дьон бэйэтэ. Бар дьон силиһэ дириҥ, умнаһа чиргэл, лабаалара кытаанах.

Сайдыылаах судаарыстыбалар холобурдарын көрүөҕүҥ. Дириҥ силистээх-мутуктаах норуот бэйэтигэр сөптөөх сокуону оҥостубутун түмүгэр, кинилэр хаһан да сууллуохтара суоҕа. Дириҥ силис-мутук хайдах сууллуой, өскөтүн сиргэ кытаанахтык хам хатаммыт буоллаҕына? Дириҥ силис-мутук – эһиэхэ бу соторунан сууллар “вертикаль” буолбатах. Сайдыылаах государстволарга ол иһин былаастара хаһан да сууллуо суоҕа – дириҥ силис-мутук хайдах сууллуой, сири тилийэ сытар буоллаҕына?

Холобур, АХШ-гар ким да президент буоллун – афроамериканец Обама, миллиардер Трамп... Уһаабыта иккилии болдьоххо талыллаллар, онон бүтэллэр. Англия киин куоратын – Лондон мэринэн олохтоохтор Садык Хан диэн мусульманины 2016 сыллаахха талбыттара. Бэркэ салайан олорор.

Украиналары “фашистар, бандеровецтар” диэн биһиги үөҕүү кытаанаҕа. Оттон кинилэр правительстволарын председателинэн омугунан еврей Владимир Гройсман бу бүгүҥҥэ диэри салайан кэлбитэ ээ. Аны туран Украинаҕа хайдахтаах курдук демократическай быыбардар буоллулар? Владимир Зеленскэй диэн артыыһы, шоумены президенинэн таллылар. Бу украинецтар мөлтөхтөрүн буолбакка, кинилэр күүстээх норуот буолалларын дакаастыыр. Ким да президенинэн олордун – дойдулара баар буолуо. Демократия, чиэһинэй күрэстэһии көмөтүнэн.

Оттон өр кэмҥэ уларыйбат, олус туруору “вертикаль” син-биир сотору кэминэн сууллар. Сууллар төрүөтэ – экономическай кризис.

Кризис туохтан үөскүүрүй?

Экономическай кризис туохтан үөскүүрүй? Экономическай кризис чиэһинэй күрэстэһии суоҕуттан үөскүүр – экономикаҕа даҕаны, политикаҕа даҕаны.

Биир тойон, биир салайааччы бүтүн дойдуну соҕотоҕун эрэ салайан бардаҕына хайаан да диктатура үөскүүр. Историяны саныаҕыҥ: Наполеон, Гитлер, Саддам Хусейн... Россияҕа эмиэ итинник буолуо диэхпитин, арыый атын көрүҥнээх салалта олорор – чиновничай-олигархическай. Ол эрээри уопсай тутул онтон уларыйбат, диктатура диэки күүскэ охтуу барыан сөп. Оччоҕо репрессиялар саҕаланаллар диэн кэбис. Билигин репрессиялыы да сатыыр наадата суох, аҕыйах киһини саҥа сокуоннарынан бар дьон көрүүтүгэр накаастаатыҥ да бүтэ турар. Ол СМИ-нэн киэҥник тарҕанар, оччоҕуна ГУЛАГ курдук лааҕырдар да наадалара суох. Баһаам экономия.

“Былаас вертикала” күүһүрэр кэмигэр айымньылаах, киэҥ толкуйдаах үлэ сүтэр. Наука кэхтэр, саҥаны айан таһаарыы суох буолар. Арай сылаас кириэһилэ эбэтэр ханнык эмэ үлэ миэстэтин туһугар салыбыраһыы... Ол салыбырыы сылдьар киһи муҥнаах тугу саҥаны айыай, туругурдуой? Тойонун айаҕын эрэ маныыр буоллаҕа.

Ол оннугар дойду баайын, сырьёну атыылааһын күүһүрэр, хааһына кэм арыыйда харчыланар. Бюджет харчытын үллэрээччилэр отой тойон-таҥара курдук буолаллар. Хааһынаттан хамнастанар бюджетниктар, полициялар, росгвардиялар о.д.а. элбииллэр.

Предпринимателлэр барахсаттар...

Бу күлүү гынан суруйбатым, тоҕо диэтэххэ бэйэм эмиэ индивидуальнай предприниматель буолабын.

Сайдыылаах, үтүөкэн олохтоох дойдуларга сайдыыны предпринимателлэр аҕалаллар. Туох баар сайдыы – кинилэр үлэлэрин түмүгэ. Тоҕо диэтэххэ кинилэр бэйэлэрин икки ардыгар күрэстэһэн, үчүгэйтэн үчүгэй табаары, өҥөнү оҥороллор. Барыта дьон туһугар диэн. Оттон монополист-государство үчүгэйтэн үчүгэйи кыайан оҥорбот, оҥорор да интэриэһэ суох. “Совхоз моонньо суон” эбэтэр “судаарыстыба моонньо суон” дии-дии олорбуппутун умна илик буолуохтаахпыт. Ол моонньубут бэрт кэбэҕэстик “лыс” гына быстыбыта ээ.

Чиэһинэй конкуренция, күрэстэһии түмүгэр омуктар балысханнык сайдаллар. ЮАР-га төрөөбүт 48 саастаах Илон Маск, билигин американец, бэрт элбэх чааһынай тэрилтэлэрдээх. Олортон биирдэстэринэн “Спейс Икс” диэн космическай тэрилтэ буолар. Бу тэрилтэ космоска тахсан баран төннөн кэлэр, ол эбэтэр элбэхтик туһаныллар ракеталары оҥорор.

Тэҥнэбилгэ: биһиги государственнай Роскосмоспыт ракета дьааттаах тобохторун төбөбүтүгэр саккырата олорор. Ракеталара кыайан көппөккө сууллаллар. Аны туран Роскосмос үбүн-харчытын уоран сиэһин инньэ миллиардынан солкуобай. Бу күннэргэ Роскосмос госкорпорацияҕа киирэр, Космическай прибордары оҥорор научнай-исследовательскай институт генеральнай директора Юрий Яскин отой да кыраныысса таһыгар күрээн хаалла.

Россияҕа “предприниматель буолар оннугар бюджетник буолбут ордук” диэн өйдөбүл киэҥник тарҕаммыт. Ол түмүгэр дойдубут үлэһиттэрин аҥаарыттан ордуга кырдьык да бюджетниктар. Оттон бюджетник саҕа истигэн, үүрүүгэ сылдьар киһи суох диэн буолар. Бу дьонтон биир эмэ киһи бэйэтэ дьыала тэриниэн баҕарара буолуо да, хас биирдии предприниматели кэтэһэр моһоллор чаҕыталлар. Ол түмүгэр бэрт дуона суох хамнаска үйэлэрин тухары сылдьаллар. Өссө ол сатаммыт өртүлэрэ, атыттары отой даҕаны сарбыйабыт диэн куттууллар.

Бюджетниктар уонна чааһынайдар

Сайдыылаах дойдуларга бюджетниктар дойду үлэһиттэрин уопсай ахсааныттан кыра бырыһыанын ылаллар. Холобур, АХШ-гар кинилэр 15 бырыһыаны ылаллар. Францияҕа арыый элбэх – 20 %.

Россияҕа 33 мөлүйүөн чиновник уонна бюджетник баар. Бу дойду үлэһиттэрин аҥаара буолар. Баһаам сыыппара! Онтон хаалбыта аҥаара – үксэ үлэтэ суох дьон уонна предпринимателлэр барахсаттар. Ол эбэтэр предпринимателлэр үлэһиттэр кыра аҥаардарын ылаллар.

Оттон предпринимателлэрбит диэн кимнээхтэрий? Улахан аҥаардара атыыһыттар. Табаары, аһылык бородууксуйатын оҥорон таһаарааччылар отой аҕыйах буолан тахсаллар. Кинилэр бэйэлэрин икки ардыларыгар күрэстэспиттэрин да иһин оннук айылааҕы тоҕо көтөн оҥорботтор. Тоҕо диэтэххэ кинилэр үптэрэ-харчылара кырыымчык.

Оттон үп-харчы тоҕо суоҕуй, тоҕо кырыымчыгый? Барыта омук аһылыгын аһаан, таҥаһын таҥнан олоробут, ол иһин. Үп-харчы тута омук сиригэр бара турар: кытайдарга, киргизтэргэ да буоллун.

Россияҕа үп-харчы эргиирэ

Россияҕа үп-харчы эргиирэ маннык. Сирбит баайын чиновниктар уонна олигархтар атыылаан, бэйэлэригэр ботуччу тиксибитин кэннэ хааһынаҕа ханнык эмэ валюта түһэр. Ону бааннар мас солкуобайга уларыталлар, ол уларыталларыгар эмиэ бэйэлэрин умнубаттар.

Бюджеппыт мас солкуобайа бюджетниктары көрүүгэ-истиигэ, кинилэр хамнастарыгар барар. Дьэ ол онтон чааһынайдар ырыбыллаһаллар, бюджетниктарга ону-маны атыылаан, ханнык эмэ өҥө оҥорон харчыламмыта буолаллар. Ол харчыларыгар омуктартан табаар, бородуукта, тутуу матырыйылларын эҥин атыылаһаллар уонна бюджетниктарга төттөрү атыылыыллар. Дьокуускайга омуктар отой да быһа атыылыыллар: киргизтэр, узбектар маҕаһыыннара буолунай, ырыынакка кытай атыыһыттара кыйма курдуктар. Ол аата харчыбыт быһа омук сиригэр бара, кинилэр экономикаларын бөҕөргөтө турар.

Омуктар ити курдук харчыланаллар, экономикаларын бөҕөргөтөллөр уонна... салгыы биһиги нефпитин-газпытын, алмааспытын-көмүспүтүн чэпчэки сыанаҕа атыылаһа олороллор. Араас табаары, бородууктаны оҥорон биһиэхэ атыылыыллар.

Россияҕа үп-харчы эргиирэ ити курдук. Манна көстөрүнэн, чааһынай дьоҥҥо ханнык да күрэстэһии усулуобуйата үөскээбэт. Ким да тугу да оҥоро сатаабат – үбэ-харчыта суох тугу гыныаный? Оттон атыы-кутуу диэн дьиҥэр биллэр дьыала буоллаҕа: чэпчэкитик атыылас, ыараханнык атыылаа. Барыһы эрэ сырсар дьон аҥаардас сүүһүнэн тыһыынча “палёнай” буокканы атыылыылларын да ылан көрүҥ.

Экономикабытыгар маннык көстүү бүрүүкээн турдаҕына, кризис ытарчата күн-түүн ыбылы ыларын кыайан тохтоппоккун. Чиновничай-олигархическай тутулга көҥүл предпринимательство оннугар хааһына харчытыттан тииһэ сатааччы элбэх.

...Дьэ, аны үлэ миэстэтин сарбыйыыга тиийэн кэллибит. Ол туһунан аныгыскы сырыыга кэпсэтиэхпит. "Туймаадаҕа" сурутуҥ, санааларгытын суруйуҥ, туруорсуҥ.

Александр ЯКОВЛЕВ

-Айсан,

“Туймаада” хаһыат

тэрийээччитэ,

кылаабынай редактора,

Дьокуускай куорат

Думатын депутата.

Аватар пользователя Гость
CAPTCHA
This question is for testing whether or not you are a human visitor and to prevent automated spam submissions.
6 + 11 =
Solve this simple math problem and enter the result. E.g. for 1+3, enter 4.