Доллар58.9 Евро69.43
-35 °С

Революция дуу, переворот дуу?

16:07 в 23.03.20170 35

Быйыл ыраахтааҕылаах Россияны, бүтүн Аан дойдуну аймаабыт 1917 с. олунньутааҕы уонна Өктөөп революциялара 100 саастарын туолар үбүлүөйдэрэ бэлиэтэниэхтээхтэр. Мөккүөр улахан, дойдубутугар Россияҕа да бу боппуруостарга биир тылы булбаттар.

Бастатан туран бу революциялар дуу, эбэтэр перевороттар этэ дуу? Сэбиэскэй кэмҥэ туох да мөккүөрэ суох “революциялар” диир этилэр: бастакыта “буржуазно-демократическай”, иккиһэ “социалистическай” диэн буолара.

Мин санаабар, иккиэн революциялар. Революцияны “коренная ломка существующих порядков” диэн быһаараллара. Олунньутааҕы революция түмүгэр ыраахтааҕы Николай II бөрөстүөлүттэн аккаастаммыта, былаас Временнэй правительствоҕа бэриллибитэ, Учредительнай мунньах делегаттара талыллыбыттара, биһиэхэ Саха сиригэр эмиэ.

Ол эрээри бассабыыктар лидердэрэ муус устар 3 к. 1917 с. Санкт-Петербурга Финляндскай вокзалга социалистическай революция оҥорорго ыҥырбыта. Буржуазнай-демократическай революция социалистическай революцияҕа кубулуйарыгар, империя үрдүнэн Сэбиэттэри тэрийиигэ туруммута (“Двоевластие”): Быстах бырабыыталыстыба (“Временное правительство”) уонна саллааттар уонна рабочайдар Петроградтааҕы Сэбиэттэрэ.

Сорохтор билигин “Ленин немец үспүйүөнэ этэ” дииллэр. Ону итэҕэйэр уустук. Империалистическай сэриини гражданскай сэриигэ кубулутан былааһы ылыы – РСДРП, Ленин партиятын Программата, сыала-соруга этэ. Ону аһаҕастык этэллэрэ да, суруйаллара да.

Өктөөп революцията кыайбыта, улахан хаан тохтуута суох. Былааска бассабыыктар кэлбиттэрэ, правительство тэрийбиттэрэ. Бу правительствоҕа И.Сталин национальностар наркоматтарын салайааччыта буолбута. Гражданскай сэриини сэбиэскэй былаас, саҥа правительство кыайбыта, саҥа былаас бэйэтин көмүскэммитэ. Кыайыы сүрүн биричиинэтэ: саҥа былааһы норуот баһыйар үгүс өртө ылыммыта, өйөөбүтэ буолар.

Ыраахтааҕы былааһа, билигин төһө да арбааталлар, империяны бэйэтэ эспитэ, салгыы хайдах да дойдуну салайар кыаҕа суоҕа. Сэбиэскэй былаас, туох да диэбит иһин, дойдуну быыһаабыта. 1940 с. аан дойдуга производство көрдөрүүтүнэн II миэстэҕэ тахсыбыта, үөрэх, наука, культура, литература сайдыбыта, ССРС диэн модун держава үөскээбитэ. Биһиги дойдубут фашистскай Германияны, милитаристскай Японияны кыайбыта, фашизмы кыайыыга сүҥкэн кылаатын киллэрбитэ.

Салгыы космоска сэбиэскэй киһи бастакынан көппүтэ, олимпийскай оонньууларга кыттар буолбуппут, хамаанданан АХШ кэнниттэн наар иккис буоларбыт. Бу отой аҕыйах сыл, кылгас кэм иһигэр. Маны барытын мэлдьэһэр, туора сотор сатаммат.

Аан дойду историятыгар 1917 с. революциялар, ордук Өктөөп революцията, олус улахан суолталаах этэ. Кытай, Индия улуу дойдуларга улахан сабыдыалы оҥорбута, уһугуннарбыта. Колониальнай баттал ситимин (система) суох оҥорорго өҥөтө улахан этэ.

Онон туох да мөккүөрэ суох “переворот” буолбакка, дьиҥнээх “Аан дойдуну аймаабыт” революция этэ. Салайа олорбут дьон былааһы ылбыттара буоллар, дьэ кырдьык, баҕар, “переворот” диэххэ сөп этэ. Дворцовай перевороттар курдук.

Өктөөп революцията биһиэхэ, ыраах муустаах муора кытылыгар бүгэн олорор хаалыылаах “хараҥа” сахаларга, эбэҥкилэргэ, эбээннэргэ уо.д.а. суолтата сүҥкэн этэ. Ол туспа кэпсээн, урукку өртүгэр үгүстүк суруллан, үөрэтиллэн турар. Саамай биир улахан суолтата диэн – 1922 с. муус устар 27 күнүгэр Саха сирэ судаарстыбаннаһын ылбыта – РСФСР састаабыгар Саха автономнай сэбиэскэй социалистическай республиката тэриллибитэ. Бу XX үйэҕэ саамай улахан ситиһиибит буолар.

 

Егор ШИШИГИН,

Саха музейын директора, Россия музейдарын Союһун Президиумун чилиэнэ, СР духуобунаһын Академиятын бочуоттаах Академига, РФ уонна СР культуратын үтүөлээх үлэһитэ.

Аватар пользователя Гость
CAPTCHA
This question is for testing whether or not you are a human visitor and to prevent automated spam submissions.
12 + 2 =
Solve this simple math problem and enter the result. E.g. for 1+3, enter 4.