Доллар58.9 Евро69.43
-37 °С

Оччоҕо ким-туох буолабытый?

16:29 в 23.03.20170 9

Телевизорга Россия Компартиятын лидерэ Зюганов Г.А.: «Ньыгыллар» эмиэ «сэрии оҕолоругар» льога олохтууру утардылар», – диэн киин телевидениеҕэ биэрбит интервьютугар этэн аһарда. Биллэрин курдук, баһылыыр баартыйа алын сүһүөх кэмитиэттэрэ, чилиэннэрэ ыйар сулус ылыммыт быһаарыытын утары этэр кыахтара суох. Онон сибээстээн партийнай дьиссипилиинэни кэһэн, ханнык эрэ Ил Түмэн дьокутааттара Саха сирин сэрии кэминээҕи оҕолоругар льгота уунан биэрэллэрэ саарбах.

Мин 1939 сыллаах төрүөх оҕо сэрии буолбут күнүгэр икки сааспын ааспыт киһи буолабын, онон хайдах да «сэрии оҕолоро» буолар кыаҕым суох курдук. «Сэрии оҕолоро» диэн категория 1941 сыл бэс ыйын 22 күнүттэн 1945 сыл балаҕан ыйыгар диэри төрүөх оҕолор ааттаныахтарын сөп. Оччоҕо биһиги 1937-40 сыллаахтар ким-туох буолабытый?

Мин бэйэм олоҕум эриэккэстэрин ырыҥалаан, ыйааһыннаан көрүөх санаам киирдэ. Сут сылларга хоргуйан өлбөккө баччаҕа кэлбит дьоллоохпут. Биһиги оскуолаҕа киирэрбитигэр нулевой кылаастан үөрэхпитин саҕалаабыппыт.

«Туймаада» хаһыакка суруйалларынан 5-6 саастаах оҕолор доруоп сааланан куталаах күөл кытыытыгар кустуулларын аахпытым. Биһиги ити сааспытыгар ытынан кус оҕотун туттаран син бултуйар буоларбыт. Биллэн турар киһи киһиттэн күүһүнэн-уоҕунан, санаатынан-оноотунан, билиитинэн-көрүүтүнэн, быһыытынан-таһаатынан атын-атын буолар. Ылан көрүҥ Бэрт Хара дуу, Кэрэ киһи уола дуу, Бычырдаан дуу, Буучугурас дуу?

Бастакы кылаас кэннэ холкуос бааһынатыгар икки туос ыаҕаһы оргуһуохха сүгэн оҕолор бары уу таһан кутарбыт, үөн ичигэстиирбит. Күһүн үөрэх саҕаланыан нэдиэлэ кэриҥэ сир аһа хомуйан маҕаһыыҥҥа туттаран тэтэрээт, уруучука, харандаас атыылаһарбыт. Ордубут харчыбытыгар сыттык хампыат, «Спорт», «Бокс» бөппүрүөскэ ылынарбыт. Төрдүс кылаас кэннэ от бугуллааһыныгар чороох саайарбыт, от кэбиһиитигэр оҕус сиэтэрбит. Үөһээ кылаастар кэннэ от охсуута, оҕустарыыта, кыргыттар от мунньаллара, быһатын эттэххэ холкуос бүппэт үлэтэ.

Сэрии иннигэр 1937-1941 сылларга төрөөбүт көлүөнэм оҕолоруттан, Үөһээ-Бүлүү Балаҕаннааҕыттан, билигин икки илии тарбаҕынааҕар аҕыйах киһи ордон хааллыбыт.

Урут окко киириэх иннинэ, оскуола кэннэ, Балаҕаннаах барахсан үс биэрэстэ быа курдук субуллар алаас орто түөлбэтигэр мустан оҕо-уруу, учууталлар, холкуостаах эдэр ыччата уоллуун-кыыстыын волейбол, «Городки», «Третий лишний», тустан үөмэхтэһии, сахалыы атах оонньуута, кыралар былаах былдьаһыылара, лапта оонньоон үөрүү-көтүү, сүргэ көтөҕүллүүтэ буолара. Бу сылларбын санаатахпына уйадыйан хараастабын, атастарым-доҕотторум, кыргыттарбыт барахсаттар бу баар курдук элэҥнээн ааһаллар. Маннык балаһыанньа мин дойдубар Балаҕаннаахха эрэ буолбатаҕа биллэр. Сэрии сылларын дьайыыларыттан урут-хойут, утуу-субуу олохтон туораатахтара, күн сириттэн симэлийдэхтэрэ. Санааҥ ааһыҥ бука баһаалыста.

Сэбиэскэй аармыйа кэккэтигэр сулууспалыы сырыттахпына биһиги призывпытыгар биир сыл эбии сулууспалыырбытыгар дьаһал тахсан, Камчаткаҕа үс сыл сулуусбалаабытым. Аны институкка үөрэнэ киирбиппэр 3 семестр үлэ-үөрэх дьоно буолбуппут: производствоҕа – устудьуон, үөрэххэ – оробуочай курдук көрүллэрбит.

«Дети войны» диэн боппуруос тоҕо өйдөммөт уонна өйөммөт?» – диэн боппуруоска санаабын атастаһыахпын баҕардым. Дьокутааттар букатын да льгота аныыр санаалара суох, бэйэлэригэр хайдах хамнас үрдэтэри, пенсия эбинэр тобулу толкуйдууллар. Бу дьокутааттарбыт хантан эрэ омук сириттэн кэлбит дуу, ыйтан түспүт дуу дьон буолбатахтар. Биһиги бэйэлээх бэйэбит куоластаан талбыт оҕолорбут, бырааттарбыт, балтыларбыт, сиэннэрбит буолаллар.

Билэрдии Үөһээ Бүлүүгэ үөскээн-төрөөн, үөрэнэн син оҕо-оҕо курдук араас таһымнаах олоҕу олорбут дьокутааттарбыт тустарынан бэйэм көрүүлэрбин хаһыат нөҥүө тиэрдиэхпин баҕардым.

Бастакынан, Госдума дьокутаата бэркэ билэр киһим Тумусов Федот Семёнович. Кини уоттаах сэрии кыттыылааҕа Тумусов Семён Фёдорович уонна бухгалтер үөрэхтээх Ноттосова Варвара Алексеевна бастакы оҕолоро. Федот кыра эрдэҕиттэн аҕата хааннаах сэрииттэн тыыннаах кэлбитин билэр. Аҕата сэмэй кэпсээниттэн хайдахтаах ыарахан олоҕу эдэр саллаат сэрии сылларын олорон ааспытын билиҥҥэ диэри умна илик буолуохтаах. Онон кини «Ветеран войны» боппуруоһун чугастык ылынан турууласпыта чуолкай.

Федот дьолугар аҕата почта үлэһитэ, ийэтэ ас-үөл комбинатын бухгалтера этилэр. Сөбүгэр бастайааннаай хамнастаах дьон оҕолорун туһугар кыһаллан-мүһэллэн, үөрэтэн-такайан үтүө киһи оҥордохторо. Ол эрээри Федот Семёнович биһиги көлүөнэ дьону үчүгэйдик билбэт. Кини биир кинигэтигэр суруйан турар, «Миэхэ Үөһээ Бүлүү МПМК-гар начальнигынан үлэлиир кэммэр аҕабыттан арыый балыс киһи кылаабынай инженеринэн үлэлээбитэ» диэн. Бу мин туспунан, 1939 с.т. киһи туһунан ахтыллар. Мантан да көстөр биһиги көлүөнэ туһунан туох-ханнык билэрэ.

Кини оскуолаҕа киирэригэр биһиги армияҕа сулууспалаан кэлбит улахан дьон буоллахпыт дии. Биһиги кыһалҕалаах аас-туор олохпутун бэйэтигэр чугастык ылыммата буолуо. Ол гынан баран бу кини буруйа буолбатах.

Иккиһинэн, Ил Түмэн дьокутаата Шамаев Иван Иванович. Кини аҥаардас ийэ оҕото. Ол эрээри ийэтэ төһө да кыра хамнастаах үлэҕэ үлэлээтэр, хамнаһа кэмиттэн-кэмигэр кэлэн син инчэҕэй тирбэҕэ быстыбатынан олордоҕо. Уол дьолугар хааннаах сэрии кыттыылааҕа улуу учуутал Михаил Андреевич Алексеевка үөрэнэн үөрэхтээх, учуонай буола үүннэҕэ. Манна майгынныыр биографиялаах ил дархан Егор Афанасьевич Борисов буоллаҕа. Бу дьон холкуоска дайааркалыыр аҥаардас ийэ оҕолоруттан атын таһымнаах олохтоох дьон буоллахтара дии. Онон сэрии иннинээҕи, сэрии кэннинээҕи да дьон олоҕун билбэттэр. Ыарахан, хоргуйан өлүүлээх сыллар тустарынан кинилэргэ ким кэпсиэй, ийэлэрэ барахсаттар оҕобут үөрэхтээх дьон буоллуннар диэн өлө-тиллэ үлэлии эрэ сатаатахтара.

Ил Түмэн икки улуустан дьокутаата Алексеев сэрии иннинээҕи олоҕу амсайбыт, ол кэмҥэ төрөөбүт киһи оҕото. Бу дьокутаат аҕата хайдах курдук бурдук куолаһа хомуйа куул манаабыллаах, туос ыаҕас мээрэйдээх, оскуола кэннэ икки-үс биэрэстэлээх бааһыналарга барарын, куолас хомуйарын оҕотугар киэн туттан кэпсииригэр кэрэгэй. Этэргэ дылы киһиргииргэ-киэргэтэргэ оннук олох буолбатах этэ эбээт.

Биһиги көлүөнэ холкуос ыарахан үлэтин эппитинэн-хааммытынан билэн, орто, үрдүк үөрэххэ тардыһан араас идэлээх дьон буолбуппут, аартыкпытын бэйэбит аһарбыт. Ол эрээри ыал буолан оҕо-уруу үөскэтэн, төрөтөн баран, биһиги олохпут курдук олоххо олорботоллор диэн санааҕа уйдаран, оҕолорбутун үлэттэн тэйитэн, бэйэмсэх оҥорбут буруйдаахпыт.

Бу бырааттарбыт-балыстарбыт, кыргыттарбыт-уолаттарбыт билигин чунуобунньуктар, дьокутааттар, үрдүк хамнастаах, пенсиялаах «парашюттаах» дьон үүнэллэрин биһиги ситистэхпит дии. Биири өйдөөбөтөхпүт – оҕолорбут бэйэмсэх, ымсыы бу XXI үйэҕэ харчы эрэ барыны бары баһылыыр күүс буолуоҕун.

Мин бу санаабынан бэйэбит талбыт дьокутааттарбытын хантан эрэ көтөн кэлбит тураах курдук көрбөккө, дьокутааттарбытыгар өйдөтөр үлэни ыытыахха, дьиэҕэ-уокка, көрсүһүүлэргэ, мунньахтарга үөҕүүнэн, сирэй-харах анньыынан буолбакка, үөрэтэн-быһааран биэриинэн салайыахха диибин. Өйдөөх дьон киһилии тылы-өһү үчүгэйдик өйдүөхтэрэ уонна ырытан көрөн баран ханнык эмит хамсааһыны таһаарыахтара, льготанан да туһаналлара сөп эбит диэн түмүккэ кэлиэхтэрэ диэн эрэлим улахан.

 

Рев ДОНГАЕВ,

1939 сыллаах төрүөх, үлэ ветерана, Балаҕаннаах нэһилиэгин, Үөһээ Бүлүү улууһун бочуоттаах олохтооҕо, «Гражданская доблесть» бэлиэ кавалера.     

Аватар пользователя Гость
CAPTCHA
This question is for testing whether or not you are a human visitor and to prevent automated spam submissions.
1 + 5 =
Solve this simple math problem and enter the result. E.g. for 1+3, enter 4.