Доллар61.26 Евро72.24
+8 °С

Норуокка чугас парламеннаах буолуоҕуҥ

10:02 в 13.07.20180 18

Бу кэлиҥҥи бириэмэҕэ норуот ортотуттан, оннооҕор салайар чунуобунньуктар истэриттэн хоруупсуйаҕа умньаныы, бэрик ылыы, уоруу, сүүлүктээһин, арыгылааһын, өлөрсүү, бэйэ икки ардыгар, дьоҥҥо-сэргэҕэ хаҕыс сыһыан, олоххо түктэри быһыылар тахсаллара элбээтэ. Олору тохтоторго, көннөрөргө уталытыллыбат кытаанах дьаһаллар ылыллаллара бириэмэ көрдөбүлэ буолла.

Мин санаабар кэлэр балаҕан ыйыгар буолар быыбардарга ханнык, хайдах быһыылаах, майгылаах, толкуйдаах, өйдөөх-санаалаах Ил Түмэн дьокутааттарын быыбардыырбытыттан өрөспүүбүлүкэ уопсай олоҕо тутулуктаах, ону сэргэ ис-тас бэлиитикэни хайдах олохтууртан, ыытартан, онно барытыгар быыбардааччылар үлэбит хаачыстыбатыттан, уопсастыба олоҕор хайдах кыттарбытыттан улахан сибээстээх буолуоҕа. Онон кэлэр быыбардар иннинэ урут үлэлээн кэлбит төрдүс, бэһис ыҥырыылаах Ил Түмэн дьокутааттарын үлэтин бары өртүнэн анаалыстаан, сыаналаан көрөрбүт уонна онтон олоҕуран ханна итэҕэс, ханна ситиһии, туохха мэһэй баарын-суоҕун ыйарбыт наада буолууһу.

Дьокутааттар сүрүн эбээһинэстэринэн быыбардааччыга сулууспалааһын, кини интэриэһин көмүскээһин, норуот олоҕун, үлэтин, инники диэки сайдыытын хааччыйыыны, көмөлөһүүнү, онно аналлаах дьаһаллары толорор былааһынан ылларыыны ситиһии буоллаҕа.

Биллэринэн биир ньыгыллар парламеҥҥа куолаһынан баһыйар ахсааннарын туһанан атын баартыйалар киллэрэр нэһилиэнньэҕэ наадалаах иниссэтиибэлэрин утаран олоххо киллэртэрбэттэр. Ол туһунан элбэхтик этэллэр, суруйаллар.

Кинилэр былаас баартыйатын дьокутааттарабыт диэн үөһээҥи салалта этиитин толороллор. Ол эбэтэр өрөспүүбүлүкэ баһылыга туох дииринэн салаллаллар. Биллэн турар баһылык Арассыыйа салалтата тугу этэрин толорорго дьулуһар буоллаҕа. Манна баары бэлиэтиир буоллахха, киниэхэ үрдүкү салалтаҕа бэйэ регионун проблемаларын сорох түгэҥҥэ быһаара, онтон олоҕуран утаран уларыттара сатыырдааҕар уонна ону үөһээҥи салайааччыга өйдөтөрго холонууну оҥоруохтааҕар этллибитин курдук толорор быдан судургу буоллаҕа. Оттон маннык түгэҥҥэ салалта парламены, дьокутааттары көмөлөһүннэрэн утарары утаран, өйдөтүһэн өрөспүүбүлүкэ интэриэһин тоҕо көмүскээбэтий, чэпчэкитик сөбүлэһэрий? Сүрүн Сокуоҥҥа сурулларынан былаас норуокка баар. Оччотугар норуот этиитинэн, кини киллэрэр накаастарын толорор, толоруохтаах дьокутааттар норуот аатыттан куоластара тоҕо иһиллибэтий? Норуоту-быыбардааччылары кытта тустаах боппуруостарга тоҕо сүбэлэспэттэрий? Ити дьокутааттар уонна салалта норуоттан тэйиттэрин туоһута буолбатах дуо?

Сыыспат буоллахпына ааспыт сылларга хаһыакка парламентаризм уопуттаах бэтэрээнэ Ларионов Е.М. маннык өйдөбүлү биэрэн турар, ол курдук ааспыт өртүгэр ылыллыбыт өрөспүүбүлүкэ суверенитетын туһунан киирбити Сүрүн Сокуонтан таһаарыы, сир баайын чааһынай тэрилтэлэргэ биэрии, АЛРОСА АК акцияларын атын бас билиигэ биэрии курдук боппуруостарга бэрэсидьиэҥҥэ – баһылыкка Ил Түмэн көмөлөспөтөҕүн, итинник боппуруостары Судаарыстыбаннай Мунньах эрэ быһаарар, аккаастыыр бырааптааҕын (кыахтааҕын) тустарынан бэлиэтээбит этэ.

Биһиги өрөспүүбүлүкэбит Ил Түмэнигэр баартыйалар фракцияларын икки ардыларыгар туох да көҥкүрүөнсүйэ суох. Дьокутааттара элбэҕинэн биир ньыгыллар барытыгар хаардыы хаамаллар. Сүрүн боппуруостары кинилэр эрэ быһаараллар. Дьэ ол түмүгэр тыа сирин нэһилиэнньэтэтин, хотугу улуустар, кырыы сэлиэнньэлэр олохтоохторун үлэҕэ-хамнаска, олоххо ыарахан балаһыанньаларын, бэтэрээннэргэ сыһыаннаах боппуруостары быһаарыыга ордук атын баартыйалар киллэрэр наадалаах иниссэтиибэлэрин элбэхтэринэн сабырыйан утаран өрүүтүн тохтотоллор. Мантан ыарахан олохтоох нэһилиэнньэҕэ көмөнү оҥоруон баҕарбат былаас баартыйатын дьиҥнээх сирэйэ арыллан тахсар буолбатах дуо?

Дьэ ол үрдүнэн Өрөспүүбүлүкэ быыбардааччыларын 20% чунубунньуктар, госсулууспа бэтэрээннэрэ, бүддьүөт үлэһиттэрэ, 10% бүддьүөттэн харчылана, көмө ыла, өйөнө олорор предпринимателлэр, биисинэс тэрилтэлэрин үлэһиттэрэ, бу этиллибит үлэһиттэр аймахтара, оҕолоро, чугас дьонноро, устудьуоннар быыбар буолла да биһиги бүддьүөттэн хамнастана, харчылана олоробут, ол көмөтүнэн үчүгэйдик олоробут диэн адмресурса араас ыгааһынынан былаас баартыйатыгар куоластарын биэрэллэр. Ити 30 бырыһыан быыбардааччы өрөспүүбүлүкэ 600 тыһыынча быыбардааччытыттан 180 тыһыынчатын ылар. Быыбардарга быыбардааччылар уопсай ахсааннарыттан аҥаардара, ол аата 300 тыһыынча кэриҥэ эрэ киһи кыттар. Оттон этиллибит 30% бүддьүөттэн харчыланааччылар хайаан да бары куоластарын биир ньыылларга биэрэллэр. Кинилэр биир ньыгыл баартыйа сүрүн электораттарынан буолаллар.

Онон хаалбыт 120 тыһыынча куолас атын баартыйаларга тиксэр, ону да сорҕото буолуо. Дьэ, ити түмүгэр былаас баартыйата элбэх дьокутааттанар уонна ону түмсүүлээхпит диэн ааттыыллар. Баҕар бу тоттук баай дьон түмсүүлэрэ буолаарай? Бу манна этиллэрин курдук нэһилиэнньэ үлэтэ суох араҥата быстарык балаһыанньаҕа олорор кэмигэр эбии дьаһалларынан көмөлөһөрү болҕомтоҕо ылбат дьокутааттар салалта баартыйатын дьокутааттарынан буолаллара төһө сөптөөҕүй?

Аны элбэх быыбардааччыга бу баартыйа испииһэгинэн генераллар, ол эбэтэр улахан федеральнай тэрилтэлэр бэрэсидьиэннэрэ, гендиректордара дьокутаат буолаллара өйдөммөт. Кинилэр регион дьокутаата да буолбакка тэрилтэлэрин наадатын быһаарсар улахан боломуочуйалаахтар. Истэр тухары бу салайааччылар сессия мунньахтарын көтүтэллэр. Арай салалтаҕа сорох боппуруоһу быһаарыыга куолас үс гыммыт иккитэ наада буоллаҕына баар буолаллар.

Мин өйдөбүлбэр Ил Түмэн дьокутаатынан өрөспүүбүлүкэ бастайааннай олохтооҕо, манна төрөөбүт, нэһилиэнньэ олоҕун, өрөспүүбүлүкэ спецификатын билэр, дьон кыһалҕатын кыһалҕа оҥостон бэйэтигэр чугастык ылынар сокуону оҥоруу, ылыныы боппуруостарыгар дьоҕурдаах олохтоох бөлөһүөх, общественнай өйдөөх-санаалаах киһи буолуон сөп буолбатах дуо? Варяг дьокутаат кимиэхэ, туохха нааданый?

Өрөспүүбүлүкэ ис-тас бэлиитикэтин быһаарыы, норуот үлэтин-хамнаһын, олоҕун-дьаһаҕын дьаһайыы үлэлэрэ салалта тустаах эбээһинэһэ буолар. Кини хас биирдии киһи кыаҕын, дьоҕурун көрөн үлэлэтэн бэйэтин эбээһинэһин толорор. Онно туох да өҥө туттар төрүөт суох.  Быыбардарга норуот, чуолаан хас биирдии тустаах быыбардааччы бэйэтин тус санаатынан салайтаран куолаһын кимиэхэ биэрэрэ Төрүт Сокуонунан бэриллибит бырааба. Ол иһин быыбардар кистэлэҥ куоластааһынынан анал кабыыналар уонна ууруна көмөтүнэн бараллар. Бүтэһигэр бүлүтүөҥҥүн умса тутан кэлэн уурунаҕа атаар да бүттэ. Ити куоластыыргар ким да мэһэйдэһэр бырааба суох. Мэһэйдэһэр баар буоллаҕына онно тута дьыала тэрийиҥ, адбакаакка этиҥ. Маны эдэр быыбардааччылар билэргит наада.

Ылан көрүөҕүҥ төрдүс, бэһис ыҥырыылардаах Ил Түмэни. Кини 2010-2011 сс. бырабыыталыстыбаҕа уонна бэйэтигэр балысхан хамнаһы олохтоммуттара. Ону кытта сэргэ салалта үлэһиттэригэр уонна Ил Түмэн дьокутааттарыгар саҥа хамнастан олоҕуран үс сылтан үөһэ кэмҥэ үлэлээбиттэргэ, дьокутааттаабыттарга үрдүк ставкалаах, ортотунан сүүсчэкэ тыһыынчаттан саҕалаан өрө, салайааччыларга үстүү-түөртүү сүүс тыһыынча солкуобай биэнсийэлэнэллэрин курдук сокуону ылыммыттарын туһунан бэчээккэ суруйан тураллар. Оттон барабыыталыстыбаҕа үлэлээбит уонна дьокутааттаабыт вип-бэтэрээннэргэ эрдэ олохтоммут үлэҕэ өҥөлөрүн (за выслуги лет) иһин эбии төлөбүрдэрин ити саҥа бэрээдэххэ олоҕуран индексациялаан улаатыннарбыттара. Сорох дьокутааттаан биэнсийэҕэ тахсыбыт дьон 150 тыһ.солк. биэнсийэлээхпит диэн этэллэрин бэчээт эмиэ суруйан аһарбыттаах. Дьэ, бырабыыталыстыба итиннэ бэйэтигэр харчыны булар.

Бу кэлэр быыбардарга нэһилиэнньэ бары араҥата ахтыыбынай кыттыыны ылан биир баартыйа ахсаан өртүнэн баһыйар баһыыссыйатын, хаҕыс сыһыаннаах дьон дьокутааттыылларын, салалтаҕа үлэлииллэрин тохтотор курдук куоласпытын биэрэрбит наада буолууһу. Оччотугар Ил Түмэн, толоруулаах былаас норуокка чугас, норуот кыһалҕатын билэр уонна кини туһатыгар үлэлиир парламенынан, бырабыыталыстыбаннан буолуохтара. Дьэ оччоҕо баартыйалар дьокутааттарын икки ардыларыгар дьиҥнээх дьыалабыай сыһыан, бэйэ бэйэлэригэр ытыктабыл, биир сыаллаах, соруктаах буолуу быһыыта-майгыта олохсуйуоҕа. Онон бастакы уочарат норуокка чугас парламеннаах буолуоҕуҥ. Бэрэстэбиитэлинэй уонна толорор былаастар норуот интэриэһигэр аналлаах үлэни ыыталларын ситиһиэҕиҥ.

 

Василий ГОРОХОВ,

судаарыстыбаннай сулууспа

уонна үлэ бэтэрээнэ.

Дьокуускай к.

Аватар пользователя Гость
CAPTCHA
This question is for testing whether or not you are a human visitor and to prevent automated spam submissions.
7 + 3 =
Solve this simple math problem and enter the result. E.g. for 1+3, enter 4.