Доллар63.76 Евро71.17
-4 °С

Кыахтаах да дойдуга олоробут!

16:18 в 10.09.20190 46

Биһиги дойдубут балаһыанньата хайдаҕый, тугу үлэлээн-харалаан олороруй диэн боппуруос барыбытын долгутар. Этэллэрин курдук барытыгар тиһэххэ соһуллабыт дуо, төһө тухары?

Бастатан туран дойду көмүскэлигэр, оборуонаҕа туох да баһаамы ороскуоттуубут. Быйыл уонна кэлэр 3 сылга 3-түү трлн. солк. көрүллүбүт. 2018 с. кулун тутар 1 күнүгэр В.Путин аан дойдуга тэҥэ суох “Сармат” диэн баллистическай ракетаны, “Авангард” диэн ракеталар комплекстарын, “Буревестник” диэн ядернай хамсатааччылаах көтөр ракетаны, “Пересвет” диэн лазер пушканы, “ Посейдон” диэн уу аннынан уста сылдьан уу анныгар устар хараабыллары бултаһааччыны, “Кинжал” диэн истребительгэ, бомбардировщикка хатанар, салгыы ытыллар халбаҥнаабат ракетаны (высокоточная ракета) көрдөртөөбүтэ. Бу сэптэр аан дойдуга бастыҥнар эрээри, билигин оҥоһулла сылдьаллар, армияҕа бойобуой дьуһуурустубаҕа киирэ иликтэр. Оборуонаҕа науканан, араас кистэлэҥ ыстатыйаларынан эбии үбүлээһин харыыта суох бара турар.

Нуучча массыыналарыттан «УАЗ» 40 дойдуга атыыланар. Быйыл 4,5 тыһ. массыына атыыга барда. “Лада” массыына ааспыт сыл омук сиригэр 360 тыһ. атыыланна. Күн сырдыгынан, тыал күүһүнэн үлэлиир станциялары боруобалыыллар. Тюмень Никулкино дэриэбинэтигэр күн сырдыгын станцията сылы быһа үлэлээн, 8 т солярканы кэмчилээбит (422 тыһ. солк.). Маннык станцияны Шугур, Няксимволь дэриэбинэлэргэ туруордулар. Азовскай оройуоҥҥа ветропарк диэн тыалынан үлэлиир элбэх бэрэпиэллэри туруордулар, кэлэр сыл бүтүүтэ үлэлээн, элбэх бөһүөлэккэ сырдыгы биэриэхтээх. Бастакы саҕалааһыннар киэҥник тэнийиэхтэрэ.

Уралга “Ирбит” собуот былырыыҥҥыттан “Урал-М70” мотоциклы оҥорортон тохтообута. Бородууксуйа барыта омук сиригэр барара. Билигин ылбат буоллулар. Ижевскайга мотоцикл оҥорор собуот 2008 с. сабыллыбыта. Билигин сырдыгынан үлэлиир “Иж” чэпчэки мотоцикллар оҥоһуллан эрэллэр, сырдыктан иитиллэн баран 150 км ырааҕы бараллар.

«Свияга», «Бирюса», «Саратов» холодильниктар төһө эмэ атыыланан испиттэрэ эрээри, омук холодильниктарыгар хаачыстыбаларынан, сыаналара ыарынан хотторон туораатылар.

“Рубин”, “Рекорд” телевизордар омуктар матырыйаалларынан оҥоһуллаллара, саппаас чааһы аҕалыы (импортная пошлина) ыараабытынан бу телефизордар атыыттан сүппүттэрэ.

Самолёттары оҥорууга хамсааһын баар курдук. 2008 сылтан “Сухой-джет 100” самолёт оҥоһуллан норуоттар икки ардыларынааҕы көрүүлэри саҕалаабыта. Россия бастыҥ самолётунан ааҕыллар эрээри, тиийэ алдьанарынан, ороскуоттааҕынан аптарытыата бэркэ түстэ. «Якутия» хампаанньа бу самолёттан аккаастанарын биллэрбитэ. “Ил-76” самолёт 2012 сылтан көтө сатыыр эрээри, туга эрэ сатаммакка сиэрийэҕэ тахса илик.

«Ту-204» самолёт 1989 сылтан көтөр, 215 киһини 6000 км ыраахха илдьэр. “ТВС-2ДТС” 12 киһини ылар, 2017 сылтан көтөр. “Л-410» 19 киһини ылар, 2018 сылтан көтөр. “Ил-114” 64 киһилээх самолёт 2019 сылтан үлэҕэ киириэхтээх. “МС-21” 211 киһини ылар, 2017 сылтан бэрэбиэркэлиир көтүүнү барар. “Ил-96” 370 киһини 8700 км илдьэр самолёт оҥоһулла сылдьар. “СR-929” (кытайдары кытта оҥороллор) 320 киһини 14 тыһ. км илдьэр самолёт 2025 с. көтүөхтээх диэн былаанныыллар. “Ил-112” самолёт Украинаҕа оҥоһуллубут “Ан-26” самолёту солбуйуохтаах, быйыл кулун тутар 30 күнүгэр бастакы көтүүнү оҥордо. Аны биир сылынан маассабай оҥорууга тахсыахтаах, бары характеристикаларынан “Ан-24”, “Ан-26” самолёттары баһыйар дииллэр. Татарстаҥҥа “Т-500” диэн тыа хаһаайыстыбатыгар аналлаах 2 киһилээх кыракый самолёту оҥордулар.

Байыаннай самолёттары оҥорууга Россия аан дойдуга 2-с миэстэлээх. Истребителлэри, бомбардировщиктары сылга 100-тэн тахсаны оҥорор. 2017 с. Россия 103 байыаннай, 32 гражданскай самолёттары оҥордо. «Ил-112В» быйыл, «Ил-276» 2013 с. көтүүнү саҕалыахтаахтар. Бу байыаннай-таһаҕас самолёттара, урукку “Ан-12” самолёту солбуйуохтаахтар. Самолёттар хамсатааччыларын (двигатель) урут Украинаттан ылаллара, билигин бэйэлэрэ Воронеж собуотугар оҥорор буоллулар. Вертолёттар араастара оҥоһуллан байыаннай, эйэлээх олох сыалларыгар туттуллаллар.

ОСК (Объединённая Судостроительная Корпорация) – хараабыллары оҥорор улахан тэрилтэ, 40 собуоту түмэр, 80 000 киһи үлэлиир 100% судаарыстыба бас билэр тэрилтэтэ. Кэлэр 8 сыл устата Россия 180 байыаннай хараабылы оҥорор былааннаах. Быйыл 30 хараабылы оҥорон, бойобуой дьуһуурустубаҕа туруорда.

Аһылык 20-24% тас дойдуттан киирэр буоллаҕына дойду экономикатыгар куттал суоһуур дииллэр (угроза экономической безопасности страны). 2000 с. Россия аһылыгын 40% тас дойдулартан киирэр эбит. Итиниэхэ эбии 2014 с. Россия Крымы холбоммутун утаран АХШ ускайдааһынынан Европа судаарыстыбалара Россияны утары экономикаҕа хааччахтааһыннары киллэрбиттэрэ. Манна аһылык эрэ көрүҥнэригэр буолбакка, бааннар үлэлэригэр (манна уонунан млрд. дуоллар охсуу оҥоһуллубута), уһун уонна кылгас болдьохтоох кирэдьииттэр тохтотуллууларыгар, ньиэп-гаас хостонуутун тиэхиникэтин атыылаһыы бобуллуутугар, космос ракеталарын хамсатааччыларын, ГЭС-тэр турбиналарын саппаас чаастарыгар аккаастааһын, уо.д.а. сүүһүнэн млрд. дуолларга Россияҕа охсуу оҥоһуллубута. Улахан кыахтаах дойду буолан итинник охсууну уйан, бэйэтэ харда охсуталаан, биирдэ көрдөххө Россия өрүттүбүт курдук буолла.

Тыа хаһаайыстыбатыгар судаарыстыба сыл ахсын 300 млрд. солк. көмө харчы биэрэр, инньэ гынан бурдук үүннэриитигэр биллэр ситиһиилэннибит: 2017 с. – 135 мөл. т, 2018 с. – 110 мөл. т, быйыл 110 мөл. т хомуллара борогунуостанар. Бурдугу атыылааһыҥҥа аан дойдуга бастакы миэстэҕэ таҕыстыбыт. Россия билигин бурдугунан 100%, саахарынан 95%, 81% мас арыытынан, 92% этинэн, 95% хортуоппуйунан бэйэтин хааччынар. Сакылаата аан дойдуга аатырар, атыыга үчүгэйдик барар.

Ол гынан баран тыа хаһаайыстыбатын тиэхиникэтэ омук сириттэн кэлэр буолан олус ыар, хортуоппуйу, бурдугу, оҕуруот астарын харайар-уурар маҥхааһайдар аҕыйахтара бородууксуйа буортуйуутугар тириэрдэр. Хаһаайыстыбаларга өлгөм харчы бэриллиитэ сэбиэскэй саҕана ороскуоту аахсыбакка үрдүк ыамы ситиһэр балаһыанньаҕа тириэртэ – аһары ороскуоттаахтык үлэлиир хаһаайыстыбалар олус элбээтилэр. Тыа хаһаайыстыбатыгар эбиллэ түһэн баран төттөрү түһүүнү ырытааччылар борогунуостууллар.

Эккэ сибиинньэ, куурусса этэ элбээбитинэн эбиллии курдук көстөр, дьиҥэ ынах этэ ырыынакка элбээбэтэ. Омук сириттэн уһун уонна кылгас болдьохтоох кирэдьииттэри судаарыстыба ылбат буолбута улаханнык оҕуста. Дойдулары утары саансыйалаан (хапчайан) улаханнык туһаммаппыт. Холобур, Польша Россияҕа 2013 с. 1.188 тыһ. т яблоконы атыылаабыта. Россия 2014 сылтан Польша яблокотын, саансыйаҕа кыттыбытын иһин, ылартан аккаастаммыта. Билигин Польша уруккутааҕар элбэх яблоконы батарар, саҥа ырыынактары баһылаата.

Сиртэн хостонор баайы бас билээччилэр судаарыстыбаҕа аҕыйах харчыны биэрэр суоллары көрдүүллэр. “Роснефть” тойоно И.Сечин Арктикаҕа ньиэби көрдүүр-хостуур ороскуоту сабарга 2,6 трлн. солк. нолуоктан босхолооҥ диэн Путиҥҥа суруйда. Ол аата “туох даҕаны төлөбүрэ суох көҥүл айбардыам” диэн. Россия диэн Путин эрэ үһү дуо? Тоҕо соҕотох киһи барытын быһаарыахтааҕый? Судаарыстыбаннай Дуума диэммит тугу дьаһайарый, оччоҕо?

Омук сиригэр нууччалар 800 млрд. дуоллар баайы сытыараллар. Быйыл ыам ыйыгар Швеция улахан экономиһа Андерс Аслунд “В.Путин аан дойду саамай баай киһитэ, 160 млрд. дуоллар бэйэтин харчытын омук сиригэр саһыарда” диэн хаһыакка суруйда, радионан эттэ. Путин табаарыстарын, дуолларынан миллиардердары: Аркадий уонна Борис Ротенбергтары, Юрий Ковальчугу, Леонид Михельсону, Геннадий Тимченконы хаарыйталаата. Кириэмил ону “норуоттар икки ардыларынааҕы империализм Россияны кэбирэтэр уочараттаах саба түһүүтэ” диэн барыбытын уоскутта.

Аан дойдуга биллэр улахан экономист отой иччитэҕинэн саҥарбатах буолуохтаах, тыала суохха мас хамсаабат. Россия, итиччэ үлүгэр аймаатахтарына, ыскайдаатахтарын даҕаны, кэм тугу эрэ оҥорбут, хайдах эмэ хааччыйбыт буолан олорор. Олус да кыахтаах, хаарыан да дойдуга олорор эбиппит!

Иннокентий ОКОНЕШНИКОВ.

Орто Халыма.

Аватар пользователя Гость
CAPTCHA
This question is for testing whether or not you are a human visitor and to prevent automated spam submissions.
3 + 1 =
Solve this simple math problem and enter the result. E.g. for 1+3, enter 4.