Доллар58.9 Евро69.43
-35 °С

Кризис ытарчата кытаатар

09:09 в 31.03.201714 4643

Конкуренция суоҕуттан

Дойдуга кризис салҕанар. Кризис кэллэҕинэ туох баар салааҕа барытыгар кэлэр. Россия – ураты дойду. Ол курдук хас эмэ үйэлэр тухары кризискэ олоробут диэтэхпинэ, сыыһа буолуо суоҕа.

Тоҕо сайдан испэппитий? Хоруй сүрдээх судургу: конкуренция, ол эбэтэр сиэрдээхтик илин-кэлин былдьаһыы суоҕуттан. Туохха барытыгар, ол эрээри бастатан туран политикаҕа, ону сэргэ экономикаҕа – производство, өҥөнү оҥоруу эйгэтигэр. Культураны, спорду этэ да барбаккын – манна государство монополията. Сайдыылаах дойдуларга культура уонна спорт министерстволара отой да суохтарын, олор оннуларыгар общественнай федерациялар баһылыылларын-көһүлүүллэрин үгүстэр билбэттэр.

Биһиэхэ тоҕо конкуренция суоҕуй? Тоҕо диэтэххэ былааска баар дьон бэйэлэрин былаастарын бүтүннүү туруору вертикаль оҥорон баран, барытын саба баттаан олороллоруттан. Кинилэр бэйэлэрэ эрэ салгыы байа олоруохтарын баҕараллар, дьон-сэргэ олоҕо сайдарын туһугар кыһаллыбаттар. Ааһа баран дьон өссө дьадайарыгар, онон сибээстээн тугу да толкуйдаабат буолалларын туһугар күннэтэ үлэлэһэллэр. Дьэ онно өйдөрө тиллэр. Холобур, “босхо” хаһыаттары бэчээттээн түҥэтиэхтэрэ. Телевизорынан, радионан араас артыыстары эрэ көрдөрөн тахсыахтара. Кулуттуйууну олохтуурга элбэх наадата суох, бүттэҕэ ол.

Оттон дьиҥнээх конкуренция диэн  тугуй? Ол аата чиэһинэйдик күрэстэһии, илин-кэлин түсүһүү буолар. Политикаҕа конкуренция – көрүнньүк буолбакка, чиэһинэй быыбардар буолуохтаахтар. Быыбарга биир-икки болдьоххо талыллан үчүгэйдик үлэлээбит киһиэхэ – барҕа махтал уонна баран үчүгэй баҕайытык сынньаннын эбэтэр ханна эмэ салгыы үлэлээтин. Талыллан баран кыайан үлэлээбэтэ – миэстэтин туран биэрдин. Эбэтэр, чэ, салгыы олордун даҕаны – болдьоҕо бүттэҕинэ атын киһини, холобур бу эйигин, маны ааҕа олорор киһини, талыахпыт.

Производствоҕа конкуренция хайдах курдук улахан суолталааҕын этэ да барбаккын. Хомойуох иһин, манна эмиэ былааска олорооччулар барытын хам баттаан олороллор. Собус-соруйан. Дьэ, санаан көрүҥ: Приморскай кыраайга ыалларыгар Кытайга электричествоны 1 киловаттын балтараа солкуобайга атыылыы олороллор, онтон бэйэбит дьоммутугар – биэс аҥаардыы солкуобайга. Неби-гааһы тас дойдуларга чэпчэки сыанаҕа атыылыыллар, биһиэхэ ГСМ-ы – бас быстар сыанатыгар. Бэйэбит киэнэ бэйэбитигэр босхону эрэ үрдүнэн буолуохтаах этэ буолбатах дуо?

Дьэ уонна табаары оҥорооччулар себестоимостарын ааҕан таһаарыҥ. Тута көстөр дии, омуктар биһиги оҥорооччуларбытын (ону да баар буоллахтарына) быдан баһыйаллара.

Көрүнньүккэ судаарыстыбабыт эбэтэр хайа эмэ улахан муниципалитет (Дьокуускай да буоллун) туох эмэ производствотын тэрийэ сатыыр. Араас балык собуоттарын, евро-хотоннору, ТОР-дары, техно-пааркалары, оннооҕор теплицалары тэрийэ сатыыллар да, онтулара эстибиттэрэ эрэ баар буолар. Буолумуна, себестоимостарын да кыайан толуйбат буолбуттарын кэннэ? Тоҕо ону билэ-билэ тэрийэ сатыыллара буолла? Оннук акаарылар дуу? Суох, акаары буолбатахтар. Маннык тэрилтэрэли тэрийэр кинилэргэ бэйэлэригэр олус барыстаах. “Распил” диэни истибиккит дуо? Буоллаҕа ол... Билигин үөһээттэн тугу эмэ тэрийээри гыннылар да, дьэ бу бюджет харчытын “распиллаары”, үллэстээри гыннылар диэн эрэнэн кэбис.

Дьиҥнээх конкуренция суоҕар бааннар эмиэ сүҥкэн кыттыгастаахтар. Эмиэ буолуо дуо, экономиканы сайыннарыан оннугар харгыстыыр биир саамай тутаах тэрилтэ – Центробанк уонна кинини тула үөмэхтэһээччи атын сиэмэх бааннар. Ол туһунан мантан аллараа ааҕыҥ.

 

Бааннар халыыллар

 

Аны туран араас кредиттэри ылан көрүөҕүҥ. Коммерческай бааннар кредит биэрэр бырыһыаннарын киһи этэ да барбат. Государственнай дэнэр Центробанк бэрт үрдүк ключевой ставканы тутан турар – 10 %. Бу өссө олус түспүтүн дьүһүнэ, соторутааҕыга диэри 15 % этэ. “Ключевая ставка рефинансирования” диэн тугуй? Судургутук быһаардахха, Центробанк бу бачча бырыһыаҥҥа бааннарга иэс биэрэр. Дьэ ол кэнниттэн бааннар бэйэлэрэ талбыттарынан бырыһыаны олохтууллар. 13-тэн саҕалаан 70-ҥа тиийэ бырыһыаннаах кредиттэри биэрэллэр. Ыксаабыт дьон 28-40 %-наах кредиттэри хото ылаллар. Ааҕааччылар бэйэҕит да үчүгэйдик билэн олордоххут.

Аны саамай “күлүүлээҕэ”, ол эбэтэр көннөрү дьоҥҥо хомолтолооҕо кэлэр. Бу бааннарбыт, олор истэригэр государство кыттыылаах Сбербанк (52,32 %-нын Центробанк бас билэр), омук сирдэригэр 2-6 бырыһыаннаах кредиттэри биэрэ олороллор. Холобур, үөһээҥи хаартысканы көрүҥ: Чехия Прага куоратыгар Сбербанк ипотекаҕа анаан 2,26 %-ҥа, “неотложные нужды” диэҥҥэ – 6,99 %-ҥа кредиттэри биэрэ турар.

Омос көрдөххө, кредиттэрин бырыһыана биһиэнинээҕэр олус кыра курдук. Буолумуна, биһиэхэ оннооҕор 28-70 %-наах кредиттэри биэрэр буолбуттарын кэннэ! 13 %-нааҕы биэрэн абыраатахтарына үөрэн өлө сыһаахтыыбыт. Ол эрээри омуктарга бу Сбербанк 2-6 бырыһыана эмиэ олус үрдүк дэнэр эбит. Кинилэргэ кредит сөптөөх бырыһыана – 1 - 1,5 %. Тоҕо оннугуй? Тоҕо диэтэххэ сайдыылаах дойдуларга Киин бааннарын ключевой ставката олус кыра, нуулга тэҥнэһэ сыһар. Бүгүҥҥү күҥҥэ Европейскай Союзка үлэлиир Европейскай баан ключевой ставката – 0,25 бырыһыан! Ол эбэтэр омук сиригэр биһиги Сбербаммыт итиччэ бырыһыаҥҥа еврону атыылаһар уонна кредит быһыытынан омуктарга 2-6 %-ҥа биэрэр.

Эппитим курдук, бу да кинилэргэ олус улахан бырыһыан. Оннооҕор 0 %-наах ключевой ставкалар бааллар. Ааһа баран! Билигин устуулгутуттан кытаанахтык тутуһуҥ эбэтэр олбоххутун үчүгэйдик булунуҥ: сайдыылаах омук сирдэригэр минус, ол эбэтэр отрицательнай ключевой ставкалаах бааннар бааллар, чуолаан ипотекаҕа. Ол аата хайдаҕый?

Олус судургутук быһаардахха: эн дьиэ ылаары ипотечнай кредит ылар буоллаххына, баан эйиэхэ ол ипотеканы ыларыҥ иһин харчы төлүүр. Санаан көрүҥ: туох да бырыһыана суох, эбиитин харчы төлүүр. Биллэн турар, оччоҕуна кредиккин төлүүргэр ылбыккынааҕар кыраны төлүүр буолан тахсаҕын. Аҕыйах холобуру аҕаллахха Европа дойдуларыгар, чуолаан Данияҕа уонна Бельгияҕа итинник бааннар бааллар: Nordea Bank, BNP Paribas, ING. Итинник холобурдар элбэхтэр.

Маны хайдах быһаарыахха сөбүй? Бу аата государство бэйэтин гражданнарыгар сыһыана, кинилэр олохторо тупсарыгар кылаата. Бу гражданнар дьиэлэнэн-уоттанан атахтарыгар турдахтарына, хайа, кимнээҕэр эппиэтинэстээх дьон буолуохтара дии. Холобур бэртээхэй үлэһит, нолуок төлөөччүлэр буолуохтара. Маныаха биири өйдүөххэ наада – бу ипотека эрэ туһунан этиллэр. Онтон көннөрү кредиттэри кинилэр 1-2 %-ҥа холкутук ылыахтарын сөп диэн эттибит. Ону баара ол омуктарбыт олохторун таһыма, хамнастара уонна пенсиялара үрдүгэ бэрт буолан, кредит диэҥҥэ наадыйбат дьон эбиттэр. Чэ, ону биһиги кыайан төбөбүтүгэр киллэрэбит эрэ, суох эрэ... Оннооҕор мин төбөбөр, маны суруйа олорор киһиэхэ, кыайан батан киириэ суох курдук.

Тоҕо сатаан өйдөөбөппүтүн эмиэ быһаарыахха сөп. Биһиэхэ инфляция тохтообокко барар, сыана ыарыыр. Онуоха үөрэнэн да хаалбыппыт. Куруук, наар, мэлдьи итинник! Оттон сыана тоҕо ыарыырый? Бэйэ оҥорон таһаарыыта суох, конкуренция суох – сыана ыарыыр. Бородууктаны-табаары үксүн тастан киллэрэбит. Сирбит баайын буоллаҕына олигархтар супту оборон олороллор.

Оттон тоҕо бэйэ оҥорон таһаарыыта суоҕуй? Производствоны тэрийэргэ харчы суох, манна суруйбуппут курдук кредит бырыһыана олус үрдүк. Тоҕо олус үрдүгүй? Олигархтар, бааннар иҥсэлэриттэн... Дьэ, итинник барыта эргийэн кэлэ турар. Байбыт наар байар – сир баайын апчарыйан, дьону-сэргэни албыннаан. Дьадайбыт наар дьадайар – үлэлиир миэстэтэ, харчыта суоҕуттан. Онно үөрэнэн хаалбыппыт.

 

Дойду хантан харчыланарый?

 

Биһиги дойдубут сэбиэскэй саҕаттан неби-гаһы, көмүһү-алмааһы атыылааһынтан харчыланар. Бюджет 70 %-на бу манан толоруллар. Ол эбэтэр тугу да оҥорон таһаарбакка, сирбит баайынан аһаан-таҥнан олоробут.

Аны туран бу баайы-дуолу норуот бас билбэт. Россия 1 % дьоно – олигархтар уонна чиновниктар – дойду 90 % баайын бас билэллэр. Валютанан киирэр үбү солкуобайга мэнэйдээн, ыкка толунньаҥ уҥуоҕун быраҕан биэрэр курдук бэрт кыраны бэрсэллэр. Онон сырьё атыытыттан киирэр үп-харчы чиновниктар уонна баайдар хармааннарыгар сөҥөр, бар дьон харчыта суох хаалар.

Производствоны модернизациялааһын, оҥорон таһаарыыны тэрийии туһунан таах мээнэ куолулууллар эрэ. Тэрийэ сатыыр да буоллахтарына барытын бэйэлэрин дьоннорун нөҥүө тэрийтэрэ сатыыллар. Конкуренция суоҕар ол салаа сайдыа баара дуо, саҥа тэриллэн иһэн үбү ыскайдаан, тоҕо-хоро сиэн баран ыһыллан хаалаллар. Эппиэтинэс диэн суох, барыта буолуохтааҕын курдук. Бу барытын түмүгэр Россияҕа биир сыл иһигэр үлэтэ суох буолуу ахсаана 1 %-нан улаатта, ол эбэтэр 700 тыһыынча киһи үлэтэ суох буолла...

Аныгыскы сырыыга былаас вертикалын, губернатордар быыбардарын, кризис о.д.а. тустарынан салгыы кэпсэтиэхпит.

 

Александр ЯКОВЛЕВ

-Айсан.

 

P.s. Маны суруйан бүтээппин кытта суотабайбар биир баантан СМС кэллэ:

“Александр Петрович, рады сообщить, что Вы можете подать заявку на кредит на особых условиях: 1 500 000 руб. под 20.9% годовых на 60  мес., платеж – 40 496 руб. в мес. Только по паспорту! Обратитесь в ... ”.

Суоттаан көрдүм. Балтараа мөлүйүөнү ылан баран,  2 мөл. 429 тыһ. 760  солкуобайы төннөрүөхтээхпин. Дьэ, абырыыһылар...

Источник: SakhaWorld

Комментарии(14)

Аватар пользователя Гость
Бааска 31.03.2017, 10:51

Кенул саналаах саха саарыныгар уруй буолуохтун! Сэргэх ыстатыйа элбэги биллим

Аватар пользователя Гость
Аа5ааччы 31.03.2017, 15:06

Оннук, Сэргэх статья. Дьон Бары аагыан наада.

Аватар пользователя Гость
Revo 31.03.2017, 17:53

Омук сиригэр дьэ бэккэ олорор эбиттэр. Биъиги хаъан итинник олорбут?

Аватар пользователя Гость
Ренсо 01.04.2017, 08:00

ДЬону раб оностубутара ыраатта бу былаас. Уллахан айдан майдан буолара эрэ хайдах....

Аватар пользователя Гость
Трохалит 05.04.2017, 05:35

Ренсо, дьэ ойдонон эрэбит, дьон ойдоотогунэ эрэ олох уларыйыа

Аватар пользователя Гость
А5абыт 02.04.2017, 10:27

былыр ыраахтаа5ыны танара оностолоро, елербуттэрэ ол танаралын, билигин айыы танара баарын биллэриэ.

Аватар пользователя Гость
Хаха 02.04.2017, 14:33

А5абыыт тугу2 лэбэйдээтин??

Аватар пользователя Гость
Небраска 05.04.2017, 18:26

дьон бээтэ былааьы ыллагына биирдэ олох сайдыахтаах. омуктары сиилээбэккэ бээбит улэлээн хамсан ситиьиэхтэпит.

Аватар пользователя Гость
12345 08.04.2017, 14:35

Скоря грянет буря!! Русскиц бунт беспщадный и бессмысленный!!

Аватар пользователя Гость
RonWace 17.09.2017, 00:11

Propecia Marcas http://cialtobuy.com - cialis buy online Give Cat Amoxicillin
Cialis Plus Efficace Que Viagra
Cialis Farmacia Espana <a href="http://cialtobuy.com" rel="nofollow">viagra cialis</a> Dutasteride With Next Day Delivery

Аватар пользователя RonWace
RonWace 17.09.2017, 00:11

Fluconazole Without A Prescription http://cialtobuy.com - cialis Buy Finasteride North Ayrshire
Cialis 5 Mg On Line Evitra En Ligne
Vente Levitra France <a href="http://cialtobuy.com" rel="nofollow">cialis</a> Cialis Soft Meilleur Prix

Аватар пользователя Гость
JeffLype 23.09.2017, 04:36

Praziqquantel http://cialtobuy.com - cialis Nizagara Vs Viagra
Amoxicillin Shelf Life
Cephalexin Overdose <a href="http://cialtobuy.com" rel="nofollow">cialis</a> Amoxicillin For Tooth Abcess

Аватар пользователя Гость
JeffLype 27.09.2017, 06:17

Articulo 43 Cials Sold In Usa [url=http://cialgeneri.com ]cialis online[/url] Adalat

Аватар пользователя Гость
RonWace 04.10.2017, 00:04

Tadalafil India Pharmacy Viagra Generic No Pescription Lotrisone Otc <a href="http://cheapvia100mg.com" rel="nofollow">viagra online prescription</a> Amoxicillin Westward 939 Capsule

Аватар пользователя Гость
CAPTCHA
This question is for testing whether or not you are a human visitor and to prevent automated spam submissions.
1 + 0 =
Solve this simple math problem and enter the result. E.g. for 1+3, enter 4.