Доллар59.14 Евро69.47
-38 °С

Киһи сөҕөр, кэлэйэр дьоно

15:59 в 23.03.20170 13

Баай уонна дьадаҥы диэн хайдыһыыны үөскэтии үтүө түмүккэ аҕалбата чуолкай. Ити норуоту түмпэт, көстөрүн курдук хата хайытар, икки аҥыы барабыт, утарыта турабыт. Билэбит эбээт Манчаары саҕаттан баайдары, баттыгаһы, тэҥэ суох буолууну утары охсуһуу баара.

Билигин эмиэ ол кэмҥэ төттөрү бардыбыт. Мантан үтүө тахсыбата былыргыттан биллэр суол. Билигин дьэ көрөн эрэбит: баай хараҕа туолбатын, баай бардамын, тот дохсунун, хайдах курдук сииллэрин. Ол эрээри ити дьоммут этэллэр: «Тыыны хачайдаамаҥ, айдааны тардымаҥ», – диэн. Оттон ким тыыны хачайдыыра, ким норуоту ыгара, эмэн сиирэ барыта көстөн турар буолбат дуо?

Билигин коррупцияны утары охсуһабыт дииллэр. Ити харах баайыыта. Син биир туох да туһата суох, айдаарбыта эрэ буолаллар. Сүүһүнэн, тыһыынчанан коррупционер күн тура-тура үөскүүр, ону төрөтө тураллар. Онтон биири тутан хаайаллар. Дьэ, итинтэн туох туһа тахсыай? Туох да тахсыбат. Коррупция саллайан, капитализм систиэмэтэ үөскэтэ, төрөтө турар. Аны бу дьонуҥ бэйэ-бэйэлэрин көмүскэһэллэр, сабаллар, араҥаччылыыллар. Ону син көрөн билэ, истэ олоробут. Үбү-харчыны сиэһин өссө улаата турар уонна тохтуур кыаҕа да суох. Билигин граница таһыгар хас да миллиард харчы тахсар дииллэр. Дьэ, бу дьиҥнээх тыыны хачайдааһын буолар. Кыахтаах дьон, кинилэр, күүскэ хачайдыыллар.

Ити барытын түмүгэр аны быыбарбыт да киһилии барбат буолла. Барытын харчы быһаарар. Барыта албын-көлдьүн, оҥоруу буолла. Бу былаас быыбары илиитин иһигэр ыксары ылла. Чиэһинэй быыбар суох. Талбыттарынан оҥороллор. Коммунистарга нэһиилэ 13% быраҕан биэрдилэр.

Билигин Россия суос-соҕотох партия буолла. Атын партиялар бу бары харах баайыыта. Кинилэр тугу да быһаарбаттар. Онтон «Единэй Россия» туһунан ыраатта Зюганов Г.А. этэн турар: «Бу олус куһаҕан партия. Кини компартия бары куһаҕан өрүттэрин бэйэтигэр ылла», – диэн. Дьэ, кырдьыга оннук.

Россияҕа билигин дьиҥнээх демократия, кырдьыктаах суут-сокуон көрүүтэ суох буолла. Итинник балаһыанньалаах олорон «үчүгэйиэн бу сиргэ» дии-дии үҥкүүлүүр соччото суох. Ордук биһиги уһук хоту дойду дьоно балаһыанньабыт тупсубат. Дьиҥинэн «үчүгэйиэн» дии-дии ыллыыр кыахпыт суох. Бу сайдыылаах XXI үйэҕэ 10-20 тыһ.солк. хамнаспытынан, пенсиябытынан ханна ыраатабыт?!

Онтон сыана, тариф, нолуок күн ахсын үрдүү турар. Ити халыҥ харчылаахха биллибэтэ буолуо. Онтон биһиэхэ охсоро улахан. Аҥаардас айахпытыгар эрэ мөхсө олоробут. Онтон омук пенсионердара аан дойдуну кэрийэллэр, күүлэйдииллэр, сынньаналлар, эмтэнэллэр. Оннук буолумуна, 70-80 тыһ.солк. ылаллар дииллэр. Өссө ити саамай кырата үһү. Онтон улахаттара мөлүйүөнүнэн диэн кэпсииллэр. Онно биһиги өйбүт да тиийбэт.

Биирдэ киин телевидениеҕэ Путинтан ыйыттылар: «Эһиги хамнаскыт төһөнүй?», – диэн. Онуоха Путин: «Билбэппин, төһөнү биэрэллэрин ылабын», – диэтэ. Дьэ, халбархай эппиэт. «Онтон ити Сечин биир күҥҥэ 4-5 мөл.солк. хамнаһы туох иһин ыларый?» – диэн буолла. «Ити кини курдук улахан үлэҕэ сылдьар дьон хамнастара ситинник», – диэн Путин хоруйдаата. Дьэ, сүрдээх иэччэхтээх эппиэт буолла.

Оччоҕо биһиги оробуочайдарбыт хамнастара тоҕо наһаа кыраный? Аан дойдуга оробуочайдар хамнастара быдан үрдүк эбээт. Итиннэ эппиэт суох. Дьэ, итинник араастаһыы түмүгэр Россия үрдүнэн араас алдьархай күн аайы тахса турар. Өссө туох-туох буоларын киһи этэр кыаҕа да суох. Балаһыанньа күн-түүн уустугурар.

Сирбит баайа республикабыт таһыгар тахса турар. Сылтан сыл улаатан, күүһүрэн иһэр да, онтон республикабыт туһанара кыра диирибитигэр тиийэбит. Хомолтолооҕо диэн: «Наһаа туруорсумаҥ, эһиги эрэ бас билиигит буолбатах, бүтүн Россия бас билэр», – дииллэр. Онон биһиги туруорсарбыт да кыаллыбат буолан, хааччахтанан иһэбит. Ол да иһин республикабыт салалтата кыайан туруорсубат буолан иһэр. Үөһээттэн хааччахтааһын кытаанах. Республика диэн ааппыт кумааҕыга эрэ хаалыах курдук. Дьэ, ити курдук ыарахан балаһыанньаҕа хам ылларан иһэбит. Сэбиэскэй былаас кэмигэр соччо итинник буолбатах этэ.

Киһи үөрэрэ диэн социализм идеята билигин даҕаны аан дойдуга син биир мөлүйүөнүнэн дьон сүрэҕин-быарын долгутар, өйүн-санаатын өрүкүтэр. Оннооҕор Россия иһигэр баайдар ыырдарыгар ыбылы ылларбыт диир дьоммут коммунистары өйүүллэрин, социализм идеятын өрө туталларын истэн соһуйаҕын. Бу күннэргэ улахан суруйааччы, сатирик Михаил Задорнов компартияҕа киирэрин туһунан «Правда» хаһыакка интервью биэрдэ. Дьэ, ити. Маны хайдах сыаналыыбыт?

Михаил Задорнов этэр: «Капиталистическай система, арҕаа дойдулар биһиэхэ олус элбэх куһаҕаны аҕаллылар. Сэбиэскэй былаас итини барытын киллэрбэккэ, сэбиэскэй норуоту харыстаан, көмүскэһэ олорбута. Бүгүн ол суох. Аан барыта аһаҕас. Биһиги иэдээммит итиннэ буолла», – диэтэ. Өссө этэр эбит: «Киһи барыта чиэһинэй үлэтинэн өрө тахсара. Сэбиэскэй былаас үлэ киһитин өрө тутара», – диир. Саамай сөпкө этэр эбит. Ити курдук дьиҥнээх, чиэһинэй киһилии дьон, Россия патриоттара син бааллар. Баар буола да тураллара буолуо. Син биир бары эстэн хаалыахтара суоҕа.

Биһиги сымыйа демократтарбыт Сэбиэскэй Союһу ыһалларыгар, Сэбиэскэй былааһы уонна компартияны тохтотоллоругар алын сыҥаах буолан айахтара кытара олорбута. «Коммунистар баҕайылар», – дии-дии кулгуйуу бөҕө буолбуттара. Сэбиэскэй былаас көмөтүнэн иитиллэн, киһи-хара буолан, үөрэхтэнэн, үлэһит буолан баран… Киһи сөҕөр, кэлэйэр дьоно. Билигин долуой саҥата суох бардылар. Ньылбыйан саһан хааллылар. Син өйдөөхтөрө тугу эрэ тутан уруйдаабыттарын, холуоһаҕа олорпуттарын биллэхтэрэ.

Биһиги кыра омук дьоно олус сэрэниэх тустаахпыт. Улахан омуктар хоруудаларыгар олус умса түһэрбит кутталлаах. Аны «үчүгэйиэн бу сиргэ» дии-дии эккириирбит бука үчүгэйи аҕалбата буолуо. Итинтэн сиир-аһыыр дьон үөрэллэрэ буолуо, күлүктэригэр имнэнэн эрдэхтэрэ. «Норуот бараан» диэн тылы итинник үөскэттэхтэрэ. Аргыый аҕай сии-аһыы сылдьаллара кинилэргэ үчүгэй буоллаҕа.

Билигин партиялар тустарынан сокуон тутуһуллубат буолла. Соҕотох «Единэй Россия» эрэ хаһыаттары, радионы, телевидениени бүтүннүү баһылыыр. Атын партиялары киллэрбэт туһугар охсуһаллар уонна оннук дьаһалы ыыта олороллор. Сорох хаһыаттар, ол курдук «Кыым», биһиги улууспут хаһыата «Эркээни» аһаҕастык аккаастыыллар. Итинник быһыыны киһи сатаан өйдөөбөт. Ити Конституцияны куруубайдык кэһии буолар. Аһаҕас хааччахтааһын, саба баттааһын ыытыллар. Ити ханнык да сиэргэ-майгыга баппат быһыы, сокуону кэһии.

Оннооҕор быыбар хампаанньатыгар киллэрбэт туһуттан баһаам элбэх төлөбүр көрдүүллэр. Ити киллэрбэт эрэ туһуттан оҥоһуллара өйдөнөр. Компартия «Единэй Россия» курдук онтон-мантан харчыны соһо сылдьан булар кыаҕа суох. Онон ити барыта хааччахтааһын ньымата буолар. Инникитин бу барыта тохтуон наада. Конституцияҕа сурулла сылдьар: «киһи барыта тэҥ, көҥүл» диэн. Маны барытын кытаанахтык тутуһуохха наада. Оччоҕо эрэ дьиҥнээх демократия олохтонуо, киһилии сиэр-быһыы баар буолуо.

 

Анатолий ЧИЧАХОВ,

историк, педагогическай үлэ ветерана, журналистар Союзтарын чилиэнэ, Бүтэйдээх нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо, компартия Мэҥэ-Хаҥаластааҕы райкомун секретара.

Майа сэл.

Аватар пользователя Гость
CAPTCHA
This question is for testing whether or not you are a human visitor and to prevent automated spam submissions.
7 + 11 =
Solve this simple math problem and enter the result. E.g. for 1+3, enter 4.