Доллар61.26 Евро72.24
+8 °С

Икки тутулу тэҥнээн көрдөххө

14:49 в 12.10.20180 14

Улуу Кыайыы буолбута 74-с сылыгар барда. Билигин баар аҕа саастаах ытык дьоммутуттан оччотооҕу дьон олоҕун, үлэтин-хамнаһын туһунан биһиги, сэрии кэннинээҕи көлүөнэ, истэн эрэ билэбит.

Ол эрээри сэрии кэннинээҕи олох хаамыытын, сайдыытын кытта тэҥҥэ улааппыт, сиппит-хоппут буолан ол кэмнээҕи кыайыыны аҕалсыбыт аҕа улуу улэһит көлүөнэ такайыытын, үлэҕэ-хамнаска үөрүйэҕин, дьоҕурун илэ харахпытынан көрбүт-билбит, сүрэхпитигэр-быарбытыгар иҥэриммит дьоллоохпут диэн билигин киэн тутта ахтыахпытын сөп.

Кырдьык олоххо дьулуурдаах, үлэҕэ-хамнаска сыстаҕас, кыайыгас, дьоҕурдаах көлүөнэ олорон ааспыта диэн билигин сааһыран баран сайыһа саныыбыт. Олох салгыы бара турар, сайдар-тупсар... Оннук да буолуохтаах буолуо, ол иһигэр киһи бэйэтин кэмигэр үүнэн-сайдан, үлэлээн-хамсаан бэйэтин кылаатын холбуур, суолун-ииһин хаалларар...

Бу ааспыт 73 сыл тухары олох сайдыыта иннин диэки хаамыыта сөҕүмэр буоллаҕа: суол-иис,у от-күөс, дьиэ-уот оччотооҕу кэм таһымыттан чыҥха атын көстүү...

Ити ааспыт кэм 45 сыла Советскай тутулга, онтон ордуга аныгылыы олоххо олорон кэллэхпит. Советскай кэмҥэ судургу курдук эбит, сарсыарда 9-тан киэһэ 6-ҕа диэри дойду, дьон-сэргэ туһугар үлэлиигин, нэдиэлэҕэ биир күн өрүүгүн уонна сотору отой да коммунизм кэлэрин сэмээр кэтэһэҕин...

Онтон билигин бары тус-туһунан ыһыллан баран ким эрэ бэйэтин эрэ туһугар үлэлээ да үлэлээ буолар, ким эрэ бэйэтин пенсията кэлэрин кэтиир, ким эрэ отой да төрөппүттэрин пенсиятын маныыр. Ким эрэ оҕо, инвалид, үлэтэ суохтар пособиелара кэлэрин кэтэһэр... Уопсай тутул, быһыы-майгы, үлэ-хамнас, өй-санаа да оннук уларыйда. Урут уопсай, дьон-сэргэ, дойду, государство туһа диэн туохха эрэ эрэнэрдээх, өйөнөрдөөх курдук  эбит буоллаххына билигин соччо кимэ-туга биллибэт, үһү-бадах курдук, бэйэҥ бэйэҕин кытта туран хаалбыт курдуккун.

Тоҕо инньэ диибиний? Бары олоҕу ситимниир, тыынныыр, иннин диэки сыҕарытыахтаах, сайыннарыахтаах күүстэр тус-туспа чааһынай бас билиигэ баран биирдиилээн киһиэхэ тиийэр систиэмэтэ тосту уларыйда, уустугурда. Ол олох бары өйөбүллэрин оҥорор хайысхаларга биир-биир көрдөххө ырылхайдык көстөр. Холобур, хамнас араастаһыытын көрүөххэ. Мин үһү-бадах курдук буолбатын диэн бэйэм көлүөнэбэр, саастыылаахтарбар холобурдаан этэбин, сэрии кэннинээҕи төрүөхтэргэ. Эт саастыы ыалым Москватааҕы физкультурнай институту бүтэрбит, билигин сэттэ уона буолбут пенсионер пенсията 19  тыһыынча солкуобай этэ. Оттон эмиэ эт саастыым, СГУ-ну бүтэрбит, эмиэ учуутал идэлээх, бастаан бу дойдутугар Ил Түмэн депутата буоларыгар улаханнык сүүрбүт-көппүт, көмөлөспүт киһим хамнаha 220 тыһыынча солкуобай...

Билигин ааспыт сэбиэскэй кэми сыыhaтын-халтытын, итэҕэhин билээччи, оннооҕор үөҕээччи хара баhaaм. Оттон олох таhымын көннөрү боростуой тыа ыалын олоҕор-дьаhaҕар икки тутулга тэҥнээн көрдөххө, атын хартыына көстөр.

Субу аҕыйах хонуктааҕыта сир аhыгар, моонньоҕоҥҥо тииhинээйэбин диэн Тойбохой аатырар астарыы буолаларыгар тиийэ сырыттым. Уhyн ардахтар кэннилэриттэн буолан оҥоhyyта суох суол-иис мөлтөх буолуохтааҕа сэрэйиллэр этэ да, урут сэбиэскэй саҕана Тойбохой совхоз аатыран олорор кэмигэр хортуоска ыла тахса сылдьыбыттаахпын, онон хайдах эрэ оҥоhyy-кутуу суол отой буолаларга тиийэ баарын курдук өйдөбүллээхпин. Онон хото санаан тентэбэй УАЗ-пар олоро түстүм да Тойбохой диэки түһүнэн кэбистим.

“Бүлүү” федеральнай трасса санаа курдук, онон-манан өрөмүөннэнэр сирдэрин аахсыбатахха туох да оhyoбай эбит. Тойбохойго син кэмигэр хачыгыратан тиийдибит да, тохтообокко тиийиэхтээх сирбит – буолаларбыт диэки туллараҥната турдубут. Өйдүүрүм курдук сэбиэскэй кэмҥэ оҥоhyллубут суол буолаларга тиийэ тыргылла сытар, дьоҥҥо-cэргэҕэ, отчут-масчыт киhиэхэ туhaлыы, абырыы турар эбит. Хаhaн эрэ Тойбохой совхоз оччотооҕу директора сүүрэн-көтөн туруорсан, кэпсэтэн, дьаhaйсан оҥотторбута, кэнэҕэс да дьоҥҥо-сэргэҕэ туhaлаах буолуо диэн эппитэ-тыыммыта кырдьык бу кэмҥэ диэри туhaлыы турар эбит диэн испэр махтанным. Оччотооҕу үлэни-хамнаhы харахпар оҥорон көрдүм...

Өссө оччотооҕуга сайын үлэҕэ-хамнаска туттуллар солярка, оҕунуох кыhыҥҥы суолунан тиэллэн цистерналарга кутуллан бу нэлэмэн киэҥ буолалар хайа эрэ муннуктарыгар хараллан туруохтаахтара эбитэ буолуо... Хаhaн наада буоллаҕына ардахтатар систиэмэ тардыллан турбута эбитэ буолуо... Ити үлүгэрдээх киэҥ буолаларга үүммүт быйаҥы көрөр-харайар, саас-күһүн ыhыы-хомуур үлэhиттэрин аhыыр сиир, хонор-сынньанар дьиэлэрэ-болуоктара үлүгэр турбута эбитэ буолуо ээ дии санаатым. Теплица үлүгэр баарын чахчы өйдүүбүн.

Оттон билигин? Ардыгар киhи кырдьык баары даҕаны өйдөөн көрбөт, сыаналаабат, наадалааҕынан аахпат буолар эбит диэн санааҕа эрэ кэлэҕин.

Ол сылдьан сыыha туттан дэҥнэнэн, суhaл көмөҕө наадыйан балыыhaны ыйдаран Тойбохойдооҕу участковай балыыhaҕа тиийэн күннээҕи дьуһуурyнай үлэhиттэр сылаас-сымнаҕас илиилэригэр хараллан, сөптөөх көмөнү ылан үлэhиттэргэ эмиэ махтанан таҕыстым. Онно көрдөххө, эмиэ диирбэр тиийэбин, – балыыha тутуута, дьиэлэрэ-уоттара сэбиэскэй кэмнээҕи тутуулар. Иҥнэри-ханньары түhэн, үчүгэй хаhaaйын сэргэх көрүүтүн-харайыытын күүһүнэн эрэ хоп курдук үлэлии-хамсыы тураллара киhини үөрдүбэт буолуон сатаммат. Билигин ити өртүгэр эбии тутуу хаhaн былааннанарын айбыт таҥара бэйэтэ билэн эрдэҕэ... Былаан баара эбитэ дуу, өйдөөн тоhoҕолоспотохпун.

Аатырар Тойбохой сыhыытыгар от үлэтин үгэнин кэмэ буолан онно-манна от мунньа, кээhэ сылдьар дьон, кээhиилээх оттор да көстөллөр. Тыа дьонун сүрүн баайа аҕыйах ынах сүөhү, cылгы баара сэлиэнньэ таhыгар ырааппакка мэччийэр эбит.

Сити аҕыйах көстүүгэ да, мин санаатахпына, икки олох боростуой дьоҥҥо тиийэн кэлиитэ сөҕүмэрдик уратылаhaр, ону дакаастыы сатыыр да наадата суох курдук. Хайа да тутулга сыыha-халты туттуу, дьаhaл баар буолуон сөп эрээри бу икки тутулу тэҥнээн көрдөххө, били үөһээ этэн аhaрбыт билиҥҥи кэмнээҕи хамнас араастаhыытын курдук хартыына көстөн тахсар буолбатах дуо?

 

Анатолий АММОСОВ.

Сунтаар.

Аватар пользователя Гость
CAPTCHA
This question is for testing whether or not you are a human visitor and to prevent automated spam submissions.
7 + 1 =
Solve this simple math problem and enter the result. E.g. for 1+3, enter 4.