Доллар61.26 Евро72.24
+8 °С

Дууһа кыланыыта: биһигини ким араҥаччылыыр?!

09:25 в 22.10.20180 27

Дьэ буолар да эбит! Саха сирин бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччы Алексей Стручков балаҕан ыйын 13 күнүгэр ВЭФ (Илиҥҥи Экэнэмиичэскэй Форум) мунньаҕар Владивостокка тиийэн биһигини, хотулары, хомуруйааччы, сирэй-харах анньааччы буолла.

Бырабыыталыстыба бэрэссэдээтэлэ кэлии киһитэ, саҥа үлэлээн эрэр буолан сахалар уһун устуоруйабытын билбэт буолуон сөп, онон биһиги туспутунан туспа көрүүтэ чопчулана илик буолуохтаах, саба быраҕан «улахан ороскуоттаахтар» диирэ буолуо. Онон Алексей Стручков үрдүкү былаас хоту сиргэ сыһыанын дьэҥкэтик тириэрдибитэ мэлдьэҕэ суох. Халымалыы эттэххэ, «ол дайдыга» баран биһигини сирэй-харах анньыы эрдэттэн сөбүлэҥ эрэ кэнниттэн оҥоһулуннаҕа, онно ыйытыыта суох ууну-хаары эрдибэттэрэ чуолкай.

Сыыһа-халты тылбаастаабат сыалтан Алексей Стручков этиитин нууччалыы, уларыппакка суруйабын.

– Вопрос целесообразности населённых пунктов в арктических районах Якутии поднял на секции ВЭФ первый заместитель председателя правительства РС(Я) Алексей Стручков. « Когда мы говорим об освоении Арктики, нужно ответить на вопрос – а нужно ли там такое количество населенных пунктов в столь экстремальных климатических условиях, в котором живут люди. Они живут и работают там при температурах от минус 50 до минус 60 градусов. Актуальная проблема – перевозки в северные районы Якутии осуществляются самолетами Ан-24, срок эксплуатации которых перешагнул 30 – 40 лет. Через 5 лет все эти самолеты будут списаны, летать в северные районы будет просто не на чем.

Еще одна проблема – в северных районах Якутии работают 125 дизельных электростанций, которые потребляют дорогостоящее дизельное топливо, завозимое из других регионов страны. Топливо доставляется в рамках «северного завоза» по Северному морскому пути. «Северный завоз» ежегодно обходится региону в 30 млрд. рублей, где 70% – транспортные расходы. Удешевление транспортных издержек является для нас актуальнейшей проблемой. В Якутии открыто 400 месторождений полезных ископаемых, почти 300 из них находятся в нераспределенном фонде недр из-за отсутствия инфраструктуры для их переработки. Новые технологии и замена людей, проживающих в арктической части Якутии на роботов при освоении новых месторождений – пока неблизкое будущее. Якутия готова стать пилотной площадкой для реализации этих новых прорывных проектов».

Хайдахтаах курдук холус, тымныынан аргыйар, сүгэ-балта курдук тылларый? Биһиги салалтабытын хоту сир сиртэн хостонор баайа-дуола эрэ интэриэһиргэтэр. Сахалар ынахпыт көмөтүнэн 3,5 мөл. кв.км. тэнийэн, 4 үйэ олорор сирбитигэр салгыы хайдах дьылҕаланарбыт бу маннык тыллаах-өстөөх «экэнэмиистэртэн» тутулуктаммыта улахан кутталы, инникигэ эрэммэт буолууну үөскэттэ. Бу этиигэ хоту дьон кыһалҕаларын туоратыы, олохторун таһымын тупсарыы туһунан тыл аҥаара да этиллибэтэ. Ан-24 самолёт сотору тохтууругар биһиги буруйдаах курдук этилиннибит. Самолёту биһиги оҥоруохтаахпыт дуо?

Сэбиэскэй кэмҥэ аан дойду самолёттарын 48% ССРС-ка оҥоһуллара. Сэбиэскэй былааһы ыһан, хайҕабыллаах хапытаалбытын талбыппыт – 30-ча сылы быһа гражданскай самолёт ааттааҕы оҥорбото. АХШ-гар 250 тыһ. чааһынай самолёт көтөр, чааһынайдар экономикаҕа 50 млрд. доллары киллэрэллэр. Аляскаҕа 12 тыһ. чааһынай самолёт көтөр, Спрус Крик куорат 1200 ыала 500 чааһынай самолёттаах. Аляскаҕа 70 киһиэхэ – 1 самолёт, Россияҕа 20 тыһ. киһиэхэ – 1 самолёт тиксэр. Судаарыстыбаны сатаан салайар дьон ханна баҕарар дьон олорор усулуобуйатын тэрийэллэр. Ким даҕаны Аляска 30, 50, 100 дьонноох бөһүөлэктэрин сабыталыахха диэн айдааны таһаарбат.

Чукотка бөһүөлэктэрин 20 сыл анараа өттүгэр Р.Абрамович саҥардан туттарбыта, бөһүөлэктэр уулуссаларын финн омук технологиятынан, матырыйаалынан тэлгэппитэ билигин даҕаны алдьаммакка туһалыыллар. Биһиэхэ ол туһунан санаан да көрбөттөр.

Бу этиигэ олохтоох дьону уонна баахтаннан сир баайын хостооһунугар үлэлээччилэри соруйан буккуйуу таһаарылынна. Бөһүөлэк аайы сир баайын хостооччулар олороллорун курдук этилиннэ. Биһиги алмааска, көмүскэ, ньиэпкэ, гааска ыпсыбатах дьоммут, соторутааҕыта кырдьаҕас куораппыт төрүттэммитэ 375 сылын ньиргиэрдээхтик бэлиэтээбиппит. Халыма сайдыаҕа диэн тыл бөҕө этиллибитин бары өрө көтөҕүллэн, уруйдаан истибиппит. Хоту сир баайын түөрэ хаһары, сирин ый ыһыаҕа гынары, тиһэҕэр, аҕыйах баайга бэлэхтиири хоту бөһүөлэк элбэҕэ мэһэйдиир, диэн эрийэн таһаарыы буолла. Оҕолорбутун кыйдаан, саастаахтар өлөн бараннахпытына иччитэхсийбит, ороскуота суох хоту сиргэ роботтары аҕалан үлэлэтиэх үһүлэр. Саха сирэ тэпсиллэрин, айылҕата алдьанарын өтөр аҕай Гавриил Романов хаһыакка суруйбута («Превращение природы в Якутии в лунный ландшафт на Земле». Туймаада, 424№, 13.09.2018 с).

Алексей Стручков ситэ суруйбатах – Саха сиригэр сиртэн хостонор сыаналаах баай 58 көрүҥэ 1823 сиргэ көстөн үөрэтиллибитэ уонна регистрацияламмыта. Саха сиригэр Россия алмааһын саппааһын 82%, сурьматын 82%, уранын 61% баар. Саха сиригэр Россия Уралтан бэттэх таас чоххо саппааһын 47%, гааска уонна ньиэпкэ саппааһын 35% баар. £ссө 16 тыһ. тахса туһалаах баайдаах сир ситэ үөрэтиллэ илик. Дьэ, ону барытын түөрэ хастахтарына ким ордор үһүнүй?!

¥өһээттэн ыххайыынан нолуок ыларбытыттан аккаастана олоробут. Көмүстэн киирэр НДПИ (налог на добычу полезных ископаемых) нолуогуттан биһиги салалтабыт аккаастанар дииллэр. Таас чохтон кэппиэйкэ да ылбаппыт. Ил Түмэн Е.А.Борисов баалкылааһынынан «Роснефть» хампаанньаны 2016 с. 9,4 млрд. солк. нолуоктан босхолообута, 5 сыл устата сыл ахсын 10 млрд. солк. хампаанньа сайдыытыгар киллэриэм диэн андаҕайбыттарын иһин. Кэлин истибиппит, ити өлгөм харчыны дивидеҥҥэ киллэрэн, үллэстэн кэбиспиттэр. Бу сыл бастакы кыбартаалыгар үчүгэй үлэбит иһин диэн хампаанньа дириэктэрдэрин сэбиэтэ 154,5 млрд. солк. дивидеҥҥэ үллэстэргэ быһаарбыта. Сыл түмүгэр эмиэ итиччэни үллэстиэхтэрэ. 300 млрд. солк. бардаҕа ити, маҕалайдара туолбат адьырҕалар.

Аҕыйах хонуктааҕыта И.Сечин, күҥҥэ 6 мөл. солк. аахсар, сылга 50-тан тахса мөл. доллар хамнастаах, бу  хампаанньа тойоно, сайдарбытыгар 800 млрд. солк. нолуоктан босхолооһун наада диэн В.Путиҥҥа кэлэн ытанна. Ол даҕаны биһиэхэ үтүөнэн эргийбэтэ буолуо, эмиэ миллиардынан харчыга босхолото сатыахтара.

Ньиэп, гаас үрдүгэр олорон НПЗ (ньиэби таҥастыыр собуот) тутуохпут диэбиттэрэ үйэ чиэппэрэ буолла. Уматыгы тастан тиэйии сыаналаах буолбакка, ону хоту бөһүөлэктэри сабан кэмчилиир сыаллаахтар. Баһырхай хамнаһы уодьуганныыр санаалара суох.  Андрей Костин – ВЭБ (внешэкономбанк) тойоно күҥҥэ 4,7 мөл. солк., Алексей Миллер – Газпром тойоно күҥҥэ 3 мөл. солк., Владимир Якунин – ОАО «ЖРД» тойоно күҥҥэ 2 мөл. солк. хамнастаахтар. Мөлүйүөн иһинэн-таһынан тыһыынчанан тойон хамнастаах.

Сүрүн ньии, тыыннаах буоларбыт туһугар тымныыны-хаары кытта сэриилэһэрбит тэҥинэн үрдүкү салалтабыт эһэ сатыырын кытта утарылаһарга тиийдибит. Саха сирин салалтата хоту сири кырыы хараҕынан көрөрүттэн араҥаччылыах арай Ил Түмэн эрэ баар. Бэһис ыҥырыылаах сокуон оҥорор үрдүкү уоргаммыт ааспыт 5 сылга хайдах үлэлээтэ, биһигини харыстыах кыахтаах этэ дуо диэн боппуруос үөскүүр. Икки сис кэмитиэттэр бэрэссэдээтэллэрэ: Александр Уаров уонна Дмитрий Саввин бэрик ылыыга уорбаланан дьиэ хаайыытыгар олороллор. Депутат Николай Румянцев холуочук туруктаах массыынанан дьону тэбистэрбитэ, биир киһи өлбүтэ. Депутат Юрий  Михайлов бэрик ылыыга буруйданан сууттаммыта.

Депутаттар муус устар 19 күнүгэр ыытыллыбыт мунньахха бэйэлэрин чэпчэтиилэрин көмүскээн 3 чаас устата иирсибиттэр.

Депутат Виктор Федоров: "По пенсионному обеспечению – пенсия за выслугу лет от 1-3 лет за руководство комитетом – 60% от месячного вознаграждения, от 3-8 лет за руководство – 75%, от 8-12 лет – 85%, и свыше 12 лет 95% – зарплаты. Я считаю, что это полный бред. Зачем мы этот закон поддерживаем? Чтобы депутат сидел три – четыре – пять созывов на месте председателя комитета – это неправильно. Я бы вообще настаивал на пенсию на общих основаниях, но думаю, поддержки в этом не найду», – диэбитин уонна өссө 7 чэпчэтиилэри сарбыйары эппитин тибэн кэбиспиттэрэ. 265 тыһ.солк. ыйга ылар депутат биэнсийэтэ ити харчы 95% буоллаҕына дьэ туох  ааттаах биэнсийэтэ буоларый?

5-с ыҥырыылаах Ил Түмэн «Роснефть» хампаанньаны 9,4 млрд. солк. нолуоктан босхолообута. Саха сирэ онтон тугу да туһаммата. Биһиги депутаттарбыт биэнсийэҕэ тахсар сааһы үрдэтиини өйөөн куоластаабыттара. 1 млрд. 401 мөл. 295 тыһ. нэһилиэнньэлээх Кытай биэнсийэҕэ тахсар сааһы 5 сыл түһэрэн биэрэр, биэнсийэлээхтэр аан дойду устун күүлэйдииллэригэр сөп буолар улахан биэнсийэни былаанныыр. ¥лэ миэстэтигэр роботтар үлэлиэхтэрэ, технология сайдыаҕа диэн эрэнэллэр. Норуоту коммунальнай төлөбүртэн босхолоотулар, сиртэн хостонор баай атыытынан толуйабыт диэтилэр. Аан дойду баайын 40% баһылаан олорор 146 мөл. 880 тыһ. киһилээх Россия, сааппакка, биэнсийэ сааһын эбэ олорор.

Ааспыт 5-с ыҥырыылаах Ил Түмэн үлэтин туһунан бииргэ үлэлээбит депутаттар хайдах сыаналыылларый? Муус устар 27 күнүгэр 2018 с. «Якутия.Инфо» кэрэспэдьиэнигэр депутат Владимир Фёдоров эппит: «То, что произошло вчера — это подтверждение явного разложения внутри наших органов законодательной власти. Когда можно с сожалением сказать — вот она, сущность наших органов власти. Хочу отметить, что нынешний созыв самый непопулярный. Он настолько дискредитировал наш парламент отсутствием нормальной контрольной деятельности. Эти постоянные переголосования по важным для республики решениям, но не в её пользу. Самостоятельность и принципиальность нашего парламента, к сожалению, утрачена. Он совершенно бесхребетный и это особенно заметно в нынешнем созыве. Нам придется очень долго восстанавливать доверие людей к Госсобранию - на это понадобятся годы. Одно радует — скоро этот созыв прекратит существование. Это же позор! Депутаты боятся лишиться своих льгот. Они занимаются в парламенте решением своих личных корыстных интересов. Я сейчас отстаиваю права таттинских учителей, их право на полноценные субсидии на нужды ЖКХ. И что? Они 11 миллионов на это зажали. Затем они вычеркнули из инвестпрограммы детский садик в Мархе и школу творчества на 203 микрорайоне. При этом на свои корпоративные нужды они, наоборот, средства находят. Я уже говорил в обращении к «Единой России» - «За что вы, так ненавидите собственный народ?». Я, будучи депутатом на постоянной основе, ни копейки не получил из бюджета. И мне этого не надо. Зарабатывать доверие и уважение людей, а не деньги — вот что нужно депутатам делать! Но, увы, у нас депутатство стало бизнесом. Повторюсь, одно радует — скоро этот созыв прекратит свое существование».

Владимир Фёдоров – ааспыт Ил Түмэн биир актыыбынай, элбэҕи оҥорбут депутата этэ. Кини кыахтаах урбаанньыт, Ил Түмэҥҥэ 5 сыл устата үлэлээбит хамнаһын – 145 мөл. солкуобайтан кэппиэйкэни да ылбатах депутат.

Ил Түмэн депутата Виктор Фёдоров эмиэ актыыбынай, үлэһит киһи. Саамай баай депутатынан биллэр. Кини атырдьах ыйын 7 күнүгэр Ил Түмэҥҥэ бэйэтин коллегаларын туһунан кыһыйан-абаран маннык эппитэ: «Уверен, что 70-80% нынешних многочисленных кандидатов в народные депутаты РС(Я) до конца еще не осознают, куда они идут, зачем, и что их ждет в парламенте республики. Да и в целом общественное отношение к депутатам, мягко говоря, стало носить нескрываемый негативный оттенок. Что греха таить, могут зачастую и такими терминами «наградить», как «вор, коррупционер, взяточник». Думаю, что в этом имеется доля вины самого парламента... В общем итоге авторитет Государственного Собрания утерян не только перед ДП-1, но и перед общественностью, избирателями. Поэтому считаю, что в новом – VI – созыве ситуацию необходимо в корне менять. Для этого Госсобранию нужны настоящие депутаты. В уходящем же созыве парламента, при всем уважении к коллегам, к сожалению, придется отметить те факты, что многие народные избранники просто «отбывают» время на пленарных заседаниях. И то, пока телекамеры в зале. А как только камеры выходят, некоторых «сдувает ветром». Реально занимаются законотворчеством, вносят предложения, выступают, дискутируют, работают с душой человек пять – не больше. Остальные или скучают, или ищут «хайп», или ловят «кайф» от чувства собственной значимости, абсолютно не понимая, зачем они в стенах парламента. В связи с этим, сегодняшним кандидатам хотелось бы сказать: уважайте себя и своих избирателей! Переступайте порог парламента подготовленными, подкованными, учитесь и развивайтесь, совершенствуйтесь. Только в таком случае вы сможете достойно нести звание народного депутата».

Бу 5 сыл устата отой бииргэ эттэһэн үлэлээбит дьоннорун тустарынан аһаҕас, кырдьыктаах этиилэр. Бэркэ билэр, кэлэйэр буоллахтара. Сүрүн баҕаһын – мунньах устата 5 эрэ депутат тиритэ-хорута үлэлиир, атыттар тугу гыналларын билбэккэ олороллор. Оттон биһиги, мунньахтыыллар, биһиги туспутугар кыһаналлар диэн саныыр этибит дии! Дьэ бу олус сытыы, киһи өһүргэниэх кириитикэни ким даҕаны утаран эппэтэҕэ, сыана биэрбэтэҕэ ордук хомотор. Ил Түмэни салайбыт А.Н.Жирков туох да диэбэтэҕэ. Сөбүлэһэрэ буолуо дуо?

 

Быйылгы быыбарга биир мандааттаах уокуруктарга А.С.Николаевтан сөбүлэҥ ылбыттар эрэ партиялартан өйөнөн быыбарга кыттыбыттара чуолкай. Миэхэ хас да кандидат сөбүлэҥ ылбыттарын бэйэлэрэ эппиттэрэ. Сөбүлэҥ ылбатахтар хоттороллоро биллэр буоллаҕа, «ньыгыллар», административнай ресурс өйөөбөт киһитэ ханна ыраатыаҕай. Оттон партиялар депутаттарын испииһэгин баһылыгы кытта чуолкайдаабыттара биллэр дьыала. В.Губарев бастакынан сүүрэн тиийбит буолуохтаах, дьонун састааба ону бигэргэтэр. Тыа сириттэн норуот туһугар актыыбынай туруулаһааччылары ылбата. Эгэ бу “Туймаада” хаһыат эрэдээктэрин А.П.Яковлевы ылыа дуо? Учуутал И.Шамаев, эколог И.Бурцев, суруналыыс В.Обедин, правозащитник Н.Седалищев туора хааллылар, былаас сэрэнэр дьоно буоллаҕа.

Оттон А.С.Николаев Ил Түмэн быыбарыгар быһаччы орооспутун кистээбэт даҕаны. «Я не буду прикидываться, что парламентские выборы пройдут абсолютно без моего участия. Мне не нужен Ил Түмэн в качестве эдакого коллективного политического соперника из принципа оспаривающего любые решения власти. Я вижу парламент партнером, а не законодательным придатком, такая крайность тоже вредна. Но для этого должно быть больше профессионалов и специалистов. Не дело, когда в законодательном органе кто угодно – бизнесмены, директора, общественники, но не профессиональные юристы. Если 90% законопроектов готовит ДП-1 (Правительство), а 10% Ил Тумэн – это нормально?» («Якутск вечерний», 1 июня 2018г.)

Баһылык истигэн, кини этиититтэн тахсыбат парламеҥҥа баҕарара көстө сылдьар. 1987–1995 сс. нэһилиэк сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ, нэһилиэк бастакы баһылыга этим. Сессияларга депутаттар мас-таас курдук ылынар быһаарыыларын утары эппэккэ, толорорго дьулуһарым, сокуон ону ирдиирэ. Депутаттар норуот бэрэстэбиитэллэрэ буоллахтара, норуот кыһалҕатын толортороллор, туох диэн утарыаххыный. Кэлин уларыйда, толоруулаах былаас, үптээх-астаах буолан инники күөҥҥэ таҕыста. Хаһыат үлэһитэ буолан 12 сыл улуус планеркаларыгар, сессияларга сылдьыбытым. Уларыйыы түргэнэ бэрдэ! Депутаттар кэккэ уураах барылын сессияларга киллэрэллэрэ, баһылык туран барытын бэйэтин санаатынан, харчы суоҕунан, араас биричиинэнэн уларытан кэбиһэрэ. Ону бары үүтүн тохпут оҕо курдук ылыналлара, биир даҕаны утарыыта суох. Бу түбэлтэҕэ оҥоһуллуохтаах аҥаара хаалан иһэр, баһылык илистибэккэ, аа-дьуо үлэлииригэр кыах бэриллэр, устунан уопсастыба сайдыыта бытаардар-бытааран иһэр.

Маннык хартыына Россия үрдүкү былааһыгар кытаанахтык иҥмитэ өр буолла. Госдума Путин этэриттэн тахсыбат. Регионнарга эмиэ ол хартыына. Биирдэ Орто Халыма куорат дьаһалтатыгар киирбитим, оччотооҕу мэр куорат мунньаҕын депутакка кандидаттарын сыымайдыы олорор эбит. «Этот мне нужен, этот не нужен», – дии-дии испииһэги хайыта соторо. Быыбар иннинэ быыбар буоллаҕа ити.

Партияларбытын идиэйэлэрэ, дьону сомоҕолуур күүстэрэ, тыллара-өстөрө суоҕа буоратар. Барыларын тыллара биир халыып: «повысить», «обеспечить», «усилить», «создать», «довести», «обновить», «добиться», «укрепить», «стимулировать», «реализовать», «внедрить», «обеспечить» – харчыта хантан кэлэрэ биллибэт, кыаллара биллибэт эрэннэриилэр. Мин хам-түм коммунистарга сылдьааччыбын. Туох теориялааххытый, бу кэмҥэ марксизмы сайыннарыыга ханнык үлэ баарый диэн В.Губаревтан ыйыппытым. Виктор Николаевич мух-мах буола-буола: «Зюганов үлэлэрэ бааллар», – диэбитэ. Оннук бөлөһүөк баарын билбэппин. £ссө 1952 с. И.В.Сталин: «Идиэйэ суох, салгыы олох теорията наада, идиэйэтэ суох өлүү – өлүү», – диэбитэ. Хас да киһиттэн ыйыппытым – былыргыттан арахпакка сылдьаллара. Саҥа депутат буолбут И.И.Романов, историк И.М.Романов уола, бэйэтэ эмиэ историк, мин иккиэннэригэр үөрэммитим. Иннокентий Иванович мичээрдии-мичээрдии холку баҕайытык: «Гражданскай сэриини тэрийэн, былааһы ылыахпыт», – диэбитэ сүрэ баара. Сэриилэртэн эрэ саамай ньэҥэй, охсуута үйэ тухары барар алдьархайы хайдах итинник холкутук этиэххэ сөбүй? 17 мөл. киһи олоҕун илдьэ барбыт Гражданскай сэрии, уонунан мөл. сиэртибэлээх холкуостааһын, 1937-1940 сс. мөлүйүөнүнэн киһини симэлиппит репрессиялар – сэбиэскэй дойдубут хааннаах устуоруйата хаһан да хатыламматын.

Устуоруйаны лиичинэстэр, дьон оҥороллор. Кинилэр таһымнарыттан, характердарыттан устуоруйа хаамыыта улахан тутулуктаах. ССРС хааннаах устуоруйатыгар, кини самныытыгар коммунистическай идиэйэлэр буруйдара суох. ССРС тиийэ күүһүнэн өттөйүүтүн Иван Пономарёв дьэҥкэтик суруйбута («Күүһүнэн өттөйүү содула», «Кыым», балаҕан ыйын 13 к., 36№).

«¥түө санаалаах буолуу – Добро», «Чиэстээх буолуу – Честь», «Справедливость – Сиэрдээх буолуу», «Эйэлээхтик олоруу – Мирное сосуществование» – хайдах курдук үрдүк, кэрэ тылларый! Коммунистическай идиэйэлэр – 12-с үйэтээҕи эрдэтээҥҥи христианскай идиэйэлэр. Билигин даҕаны боростуой норуот ылынар, биһириир чыпчаал идиэйэлэрэ. Бу идиэйэлэргэ бэриниилээх буолуом диэн пионерга киирэрбэр, 1956 с. ахсынньы 31 күнүгэр тылбын биэрбитим. 1963 с. олунньу 8 күнүгэр комсомолга киирэрбэр өссө чиҥэппитим. 1966 с. алтынньы 8 күнүгэр Сэбиэскэй дойдуга уонна коммунистическай партияҕа бэриниилээх буолуом диэн байыаннай бирисээгэ биэрбитим – тыыннаахтар, бэйэм уларыйар, хааммын кыһыйар кыаҕым суох.

Ийэлээх аҕам, боростуой тыа дьоно, коммунист этилэр. Таҥара курдук саныыр дьоммун, хапытаал «чэпчэкитик атыылас, ыардык атыылаа», «аттыгар баары тэбис, бэйэҕин билин» диэн билиҥҥи кэм майгытын ылынаммын хомотор-хоргутуннарар санаам суох. Анараа дойдуга тиийдэхпинэ дьонум харахтарын хайдах таба көрөбүн?  Ол иһин быыбар аайы оҕолорбун кытта коммунист партияҕа куоласпын биэрэбин. Зюганов – Кириэмил истигэн чаҕара, Губарев – ууну хамнаппат хомуньуус, баай Грудинин миигин долгуппаттар, мин куоласпын коммунист партия идиэйэлэригэр биэрэбин, соҕотох хаалыам да буоллар. Билиэттээх хомуньуус буолбатах этим, иитиим оннук буоллаҕа. Тоҕо диэтэххэ, маннык албын, уоруйах, норуоту тэпсэр Россия былааһа уһаабата чахчы, син биир хаһан эрэ ити өрөгөйдөөх идиэйэлэр кыайыахтара. Төһө тухары, аан дойдуга күлүү-элэк анныгар, саансыйалар кыһарыйыыларыгар, биир да доҕордуу судаарыстыбата суох олоруохха сөбүй? Хоруупсуйа сүлүһүннээх дьаата салалтабытыгар сотуллубаттык иҥнэ.

Ааспыт суруйуубар Людмила Николаева атаһыгар бэлэхтээбит баайын отой кыра гына суруйбуппун, дьиҥэ 300 мөл. солк. эбит («Туймаада», 19.07.2018 с., 416№, 10 стр.) Ол аата нолуоктан 39 мөл.солк. күрэтиллибит. Маны хайдах саныахха сөбүй?  Саха сирин баһылыгын быыбара кэмиэдьийэ курдук барда. Ким бэтэрээнэн өйдөөх В.Губарев, Г.Парахин, В.Богданов баһылык буолуохтара диэн итэҕэйиэй? Тэҥнээх кандидаттар турбуттара буоллар дьон быыбарга кыттыыта үрдүк буолуох этэ. Дьону акаарылар диэн саныылларыттан итинник тэрийэр буоллахтара.

Кый ыраах да сыттарбын, Ил Түмэн сүрүн сыалынан ааҕабын:

Бастакытынан, регионнар парламеннарын кытта бииргэ тутуһан,  ХНТ (Холбоһуктаах Нациялар Тэрилтэлэрэ – ООН) төрүт олохтоох норуоттар бырааптарын туһунан Декларацияҕа, Россия төрүт олохтоох норуоттарын бырааптарын көмүскүүр сыалтан, дойду салалтата илии баттыырын ситиһии буолар диэн ааҕабын. 61/295 Резолюция ХНТ Генеральнай ассамблеятыгар 2007 с. балаҕан ыйын 13 к. илии баттаммыта.  20 сылы быһа үлэлээн оҥоһуллубут, төрүт олохтоох норуоттар бырааптарын араҥаччылыыр докумуону 143 дойду өйөөбүтэ, 4 дойду утарбыта (ол иһигэр АХШ), 11 дойду туттуммута (ол иһигэр Россия). Сир аннынааҕы баайы үллэстиигэ, экологияны харыстааһыҥҥа олохтоох омуктар күүскэ туруорсуохтара диэн куттаннахтара.

Саха норуота Саха сиригэр олохтоох омук, диэн Саха Конституциятын 42-с ыстатыйатыгар сурулла сылдьар. Бу ыстатыйа сөптөөҕүн Саха сирин Конституционнай суута 2016 с. алтынньы 21 күнүгэр №4–П уурааҕынан бигэргэппитэ. ХНТ Декларациятын  26-с ыстатыйата биһирэтэр:

1. Коренные народы имеют право на земли, территории и ресурсы, которыми они традиционно владели, которые они традиционно занимали или иным образом использовали или приобретали.

2. Коренные народы имеют право иметь в собственности, использовать, осваивать или контролировать земли, территории и ресурсы, которыми они обладают в силу традиционного владения или другого традиционного занятия или использования, а также те, которые они приобрели иным образом.

3. Государства обеспечивают юридическое признание и защиту таких земель, территорий и ресурсов. Такое признание осуществляется с должным уважением к обычаям, традициям и системам землевладения соответствующих коренных народов.

Сокуону оҥорооччулар, бюджеты хайыта тыытан, «хотон туттарыахпыт», «оҕо саадын астарыахпыт» диэн эрэннэриилэрин тохтотон, Россия салалтата бу Декларацияны ылынарын ситистэхтэринэ 6-с ыҥырыылаах Ил Түмэн сыалын толору ситистэ диэх этибит.

Иккиһинэн, Саха сиригэр хостонор туһалаах баайтан (В.Губарев эппитинэн  сылга 1 трлн. дуоллар баай хостонор) Россия конституциятын 9 ыстатыйатын 1 чааһыгар: «1. Земля и другие природные ресурсы используются и охраняются в Российской Федерации как основа жизни и деятельности народов, проживающих на соответствующей территории»  олоҕуран, сокуонунан мэктиэлэммит өлгөм харчыны Саха сирин бюджетыгар киллэриини, сир баайыгар «икки күлүүс», ол эбэтэр Россия уонна Саха сирэ тэҥ бырааптаах хаһаайын буолалларын ситиһии – иккис улахан соругунан буолар дии саныыбын. Ил Түмэн ылынар сокуоннарыттан аҥаардара үлэлээбэт дииллэр. Сыппах, ситэтэ суох ханна барыаҕай.

Россияҕа тиийэ харчы тиийбэт аатырар. Александр Уаров 20 бюджеты оҥорсубут, уопуттаах депутат, буруйун суут эрэ быһаарыаҕа. Ааспыт саас президент В.Путиҥҥа сурук суруйбута. Онно «От продажи недр РФ получает 20 трлн, в бюджет попадает только 8 трлн, остальное – в карманы олигархов» диэбитэ. Бу үлүгэри! Россия норуота 8 трлн. солк. үллэстэр, аҕыйах баай – 12 трлн. солкуобайы! Уонна туох экономиката баар буолуой, сатаҕай ыаҕас буоллаҕа.

16 сыл анараа өттүгэр, олус эрэнэн, «В 2003 г. Путин пощиплет олигархов» диэн ыстатыйаны ууруммуппун буллум («АиФ», № 52, 2002г.): «…Сверхприбыль течёт в карманы олигархов. Это невиданное в мировой экономике явление. Во всех странах мира до 90% сверхприбылей от недр поступает в казну. В Конституции говорится, что природные ресурсы являются государственной собственностью. Сверхприбыли олигархов разъедают политическую систему, путем «откатов» влияя на губернаторов. Более чем скромные экономические и социальные итоги заставили В.Путина публично вернуться к изъятию сверхдоходов. Сопротивление будет огромным, вплоть до заговора олигархов. В 2004г. В.Путин просто не пойдёт на президентские выборы, не решив этого вопроса» диэн суруллубут. Ол саҕана олус да үөрбүтүм баара, дьоҥҥо кэпсээбитим, олохтоох хаһыакка суруйбутум, дьиҥнээх хаһаайын, аҕа быһылык кэлбит диэн. Хомойуох иһин, баҕа санаабыт аны күҥҥэ диэри туолбата. Ааспыт саас, быыбар иннинэ, В.Путин Россияҕа эбии устуойумаһы үллэстии туһунан бэйэтин санаатын этиэҕэ диэн күүппүтүм, эрэлим туолбатаҕа.

Эбии устуойумас (прибавочная стоимость) – К.Маркс 150 сыл анараа өттүгэр быһаарыытынан капитал оробуочайы 14-16 чаас баттаан үлэлэтэн эбии устуойумаһы (прибавочная стоимость) оҥорторон хармааныгар уктар этэ. Быһата, оробуочай 6 чаас үлэлээн, бэйэтин хамнаһын өлөрөр, ордугар, 10 чаас устата, капиталист байарыгар үлэлиирэ. Билигин атын, ким даҕаны оробуочайы баттаабат, оробуочайдар бастыҥ усулуобуйаҕа, 8 чаас устата, билиҥҥи кэм бастыҥ тиэхиникэтигэр үлэлииллэр. Оробуочайдар ханнык даҕаны политика боппуруоһугар кыттыбаттар, тоҕо диэтэххэ, үчүгэйдик олороллор. Эбии устуойумас саҥа быһаарыытын нуучча экономиһа В.И.Пунтус ырытан таһаарбыта: билигин эбии устуойумас (прибавочная стоимость) урукку көлүөнэлэр үлэлэринэн, саҥа технологияларынан, массыына үлэтинэн ситиһиллэр буолла. Дьэ, ол саҥа эбии устуойумаспыт Россияҕа хайдах үллэһиллэрий?

«Россия баалабай оҥорон таһаарыытыгар 5 трлн. солк. угулуннаҕына 50 трлн. солк. сыаналаах табаар оҥоһуллар. Мантан 5 трлн. солк. сыаналаах табаар дьон атыылаһарыгар тахсар, 45 трлн. солк. баайдар харамааннарын хаҥатар. £скөтө бу өлгөм харчы норуот туһатыгар барара буоллар дьон олоҕун уйгута сонно 10 төгүл үрдүөх, экономикабыт бастыҥнар кэккэлэригэр киириэх этэ» (Forum – msk.ord. Евгений Волобуев. 16 июля 2012 г). Дьэ, В.Путин 16 сылы быһа туох ааттаахха сөрүөстэн, тууйуллан эбии устуойумаһы норуот диэки халытарыттан туттунна? Тугунан кинини сүүйдүлэр, түөкэйдээтилэр, эбэтэр хараҕар диэри харчынан көмөн кэбистилэр дуо? Киһи барахсан кэбирэх буоллаҕа. «Баайдаргыт харчыларын тыытымаҥ» диэн АХШ, Европа баайдара айдаарбатахтара, им-ньим этэ ээ. Хайдах буолабыт? Конституциянан мэктиэлэммит харчыбытын хайдах ылабыт?

Дьэ манна Ил Түмэн депутаттара, хорсун, уҕараабат тэтимнээх сокуоҥҥа үлэлэрэ эрэйиллэр. Кыайыахтара дуо, сынтарыйан хаалыахтара суоҕа дуо диэн мунаахсыйыы үөскүүр. Кыайыахтаахтар, атын суох. Быыбар саҕана биһиги туспутугар баррикадаҕа да тахсыах буолбуттара дии. Бу мин ыйбыт икки суоллааҕы кыайдахтарына, харчы өлгөмнүк киирдэҕинэ эппит эрэннэриилэрэ барыта туолуоҕа. Оттон кыайбатахтарына – быыбар иннигэр эрэннэриилэрэ кураанах куолуга кубулуйуоҕа, туох харчыта баар буолуой.

Аныгы Ил Түмэҥҥэ депутаттыыр баҕалаахтар билиҥҥиттэн күүскэ үлэлээн норуот убаастабылын, билиниитин ситиһиэхтээхтэр. Саха сирэ барыта билэр, биһириир, этэр тылын дьыалатынан бигэргэтэр дьоно депутакка кандидатынан туруохтаахтар. Оччоҕо партиялар испииһэктэригэр киирдэхтэринэ «саамай сөптөөх кандидат турбут» диэн норуот саныаҕа, куолаһын биэриэҕэ. Билигин түһээн да баттаппатах дьоммут элбэхтэр. Бартыбыаллары үллэһиннилэр. Маппыттар, «хамнастаахтар бэйэлэрэ үлэлээтиннэр» диир сурахтара хайы-үйэ кэлэ оҕуста. Депутат Виктор Фёдоров хомойор, 5 эрэ депутат мөхсөр мунньахтара хатыланыах бэйэлэрэ дуо? Сырыы ахсын эрэлбит туолбата тоҕо сүрэй! Эмиэ эрэнэргэ тиийэбит, атыммыт суох буоллаҕа…

 

Иннокентий ОКОНЕШНИКОВ.

Аватар пользователя Гость
CAPTCHA
This question is for testing whether or not you are a human visitor and to prevent automated spam submissions.
8 + 1 =
Solve this simple math problem and enter the result. E.g. for 1+3, enter 4.