Доллар63.76 Евро71.17
-4 °С

Дьокутааттар, кыбыста санаабаккыт дуо?

15:35 в 23.09.20190 99

 

Өрөспүүбүлүкэбит уопсай сайдыытыгар ил дархан оруола улаханын иһин сокуону таһаарар, үбү-харчыны үллэрэр, бигэргэтэр, олор туолууларын хонтуруоллуур Ил Түмэн дьокутааттарын суолталара олус улахан дии саныыбын. Мин бүгүн бу үрдүкү уорган уопсай үлэтигэр-хамнаһыгар тохтообокко туран, сыччах кинилэр т/х-р сыһыаннарын уонна бэйэлэрин пенсияларын хайдах оҥостомуттарыгар тохтоон ааһарга холонобун.

Т/х-та сылын аайы бары өттүнэн таҥнары түһэ турарын, онно көрүллүбүт үп хайдах курдук көдьүүһэ суох туттулларын туһунан аҥаардас мин төһөөлөөх элбэхтэ суруйдум, туруорустум даҕаны туһа суоҕун кэриэтэ. Этэргэ дылы «эппиэт да, пирибиэт да» суох. Ол эрээри дьон-сэргэ суруйуутун, туруорсуутун үөһээҥи салалта син биир истэр, ааҕар буолуохтаах.

Бу ыйдар – быһаарыылаах кэмнэр. Тоҕо диэтэххэ өрөспүүбүлүкэбит т/х-н сайдыытын 5 сыллаах (2020-2024 сс.) программата ылыллаары турар. Бу программа хайдах ылылларыттан, ордук үбүлүнэриттэн тыабыт сирин сайдыыта олус улахан тутулуктаах буолуоҕа. Ол иһин ордук бу кэмнэргэ санаабытын этэрбит, туруорсарбыт хайаан даҕаны наадалаах дии саныыбын.

Т/х-н таҥнары түһүүтүн сүрүн төрүөтүнэн туох даҕаны мөккүөрэ суох бу салааны үбүлээһин кычаан иһиитэ буолар диэн куруук этэбин. Онтон үбүлээһин тоҕо кыччыыр? Ол үрдүкү салалтабыт, ол иһигэр Ил Түмэммит дьокутааттара «т/х-та ночооттоох салаа, онно мээнэ тоҕо харчыны кутуохпутуй?» диэн саныылларыттан, этэллэриттэн тахсар дии саныыбын. Холобур быйыл ыам ыйын 28 күнүгэр т/х-н 2020-2024 сс. программатын дьүүллэһэр Ил Түмэн тэрийибит истиилэригэр бүддьүөт, үп-харчы кэмииссийэтин салайааччыта, дьокутаат Ю.М.Николаев «үбү угуохха сөп этэ даҕаны т/х-та «эффегэ» суох, «эффегэ» суох дьыалаҕа тоҕо мээнэ үбү көрүөхпүтүй?» диэбитин эт кулгаахпынан истибитим. Өссө мин тыл этиибэр т/х-н үбүлээһинэ кыра диэбиппэр кини миэстэтиттэн «т/х-гар наһаа элбэх үп көрүллэр» диэн мустубут дьон бары истэрин курдук тыл кыбыппыта.

Маннык санааччы-саҥарааччы Юрий Михайлович эрэ буолбатаҕа чахчы. Оннооҕор, урут суруйбутум курдук, 2014 с-ха ил дархан быыбарын иннигэр Е.А.Борисов быһа эфиргэ: “Бааһынайдарга үп-харчы бөҕө көрүллэр. Ону кинилэр оҥорон таһаарыыга буолбакка наар кыбартыыра, массыына (мерседес) атыылаһаллар”, – диэбитин мин эрэ буолбакка үгүс киһи истибит, өйдүүр буолуохтаахтар.

Манна эбэн бу иннинээҕи ыҥырыылаах Ил Түмэн дьокутааттара киилэ үүт сыанатын үрдэтэр туһунан икки төгүл этии киирбитин үгүстэрэ утары куоластаабыттарын истибиккит буолуо. Манна нуучча дьокутааттара үксүлэрэ үрдэтэргэ, онтон тыаттан төрүттээх уу сахалар утары, ол аата харчы инфляциятын ааҕыстахха, таҥнары түһэрэргэ диэн куоластаабыттара киһини хомотор. Олор истэригэр урукку т/х-н кэмииссийэтин тойоно Д.Саввин бэйэтинэн. Онтон киһи кыбыста, кэлэйэ саныыр.

Доҕоттоор! Т/х-н таҥнары түһүүтүн сүрүн төрдө, мин саныахпар, итинннэ сытар. ¥рдүкү салалтабыт, Ил Түмэннэрбит т/х-н сайдыытыгар ситэ суолта биэрбэттэригэр, ол иһин үбүлээһини таҥнары түһэрэн иһэллэригэр. Онно эбэн кинилэр т/х-н аҥаардас эти-үүтү, аһы-үөлү эрэ оҥоруу, ночооттоох салаа курдук санааннар “чэпчэки сыаналаах кэлии ас-үөл дэлэй, онон олохтоох бородууксуйа соччо наадата суох” дииллэригэр сытар диибин. Онтон кэлии ас-үөл үксэ араас химиянан сутуллан доруобуйаҕа буортулааҕын туһунан элбэхтик суруйар буоллулар. Онон дьон-сэргэ доруобуйатын туһугар үбү-харчыны кэрэйимиэххэ баар этэ даҕаны биһиги үрдүкү салалтабыт, дьокутааттарбыт онно соччо кыһаммат курдуктар, «эффегэ» суох салаа диэн аһаҕастык этэллэр.

Дьэ, сүрүккэтэ бэрт! Ити тыа сиригэр, ордук кыра нэһилиэктэргэ, кырыы учаастактарга нэһилиэнньэ лаппа аҕыйааһына, үлэтэ суохтар элбээһиннэрэ, кыра оскуолалар, уһуйааннар сабыллар турукка тиийиилэрэ, айдааннаах оптимизация киириитэ, сир-уот хаалыыта, олор кур лаҥханан бүрүллүүлэрэ, онтон сиэттэрэн ойуур баһаардара элбээһиннэрэ, нэһилиэнньэ киин сирдэргэ көһүүтэ тохтообото, ол инниттэн куоракка, ордук сахалыы тыллаах оскуолалар, уһуйааннар тиийбэттэрэ, сахаларын тылын билбэт маргиналлар элбээһиннэригэр, сахалар омук быһыытынан мөлтүүрбүтүгэр тиэрдэн эрэрин, ол барыта тыа хаһаайыстыбата таҥнары түһүүтүттэн сибээстээҕин, ама, үрдүкү салалтабыт, Ил Түмэннэрбит билбэттэрэ буолуо дуо? Арааһата, үгүстэрэ билбэттэр, суолта уурбаттар быһыылаах. Ол даҕаны иһин «т/х-н ночооттоох салаа диэн сыананы үрдэтэри утаран эрдэхтэрэ. Онтон эһиги, урукку уонна билиҥҥҥи дьокутааттар, кыбыста санаабаккыт дуо? Т/х-та эстэр турукка киирэн иһэриттэн?

Аны үүт сыанатыгар өссө биирдэ тохтуум. Т/х-н баалабай оҥорон таһаарыытын 70 %-тан ордуга үүттэн, эттэн киирэр дииллэр. Итинтэн улахан аҥаара үүттэн киирэрэ саарбаҕа суох. Онон үүт тутуллар сыаната – быһаарар суолталаах. Онуоха бу 30-ча сыл устата киилэ үүппүт бэйэҕэ турар сыаната (себестоимоһа) кыайан быһаарыллыбакка кэллэ. Хаста да суруйбутум курдук, 10-ча сыллааҕыта ону быһааттара ТХМ Москуба биир институтугар 7 мөл. солкуобайы төлөөбүт этэ. Арай, дьэ, быйыл биир киилэ үүт ороскуота 59 солк. 50 харчы тэҥнэстэ диэн миниистир бэйэтинэн эттэ. Онтон тутуллар сыанабыт үһүс сылын хамнаабакка 45 солк турар. Ол кэннэ сайда сырыт. Өссө үүт сыанатын 6 (!) сыл устата (2005-2010) 22 солкуобайынан халбаннаппакка туруорбуттара. Ол кэмҥэ сэлээркэ сыаната 35 солк. тиибитэ. Онуоха үөһэттэн «үрдэтимэҥ» диэн этии баар диэбиттэрин истибитим. Аата сүрүн! Ама, кырдьык буолуо дуо?

¥үт ороскуотугар икки кыра холобурда аҕалыым. Билигин биир тонна от сыаната 5000 солк. буолан турар. Ол аата киилэ от 5 солк. турар. Ынаххын күҥҥэ иккитэ аһатан 10 киилэ оту биэрдэххинэ 50 солк. туруоҕа.

Эбэтэр аһыыр сирдэргэ биир хончоҕор саахардаах чэй (200 гр.) 20 солк. атыыланар. Оччотугар 1 киилэ (5 хончоҕор) чэй 100 солк. буолуоҕа. Онтон киилэ үүтүҥ 45 солк. турар. Сопхуостар саҕана лиитирэ сэлээркэ 20 харчы эрдэҕинэ киилэ үүт 35 харчыга турара. Ону үрдүнэн көмө бөҕө оҥоһуллара. Билигин сэлээркэ 60 солк., үүтүҥ 45 солк. Биир тылынан сүөһү иитиитин сүрүн бородууксуйата үүт тутуллар сыаната биллэрдик үрдүү илигинэ т/х-р улахан хамсааһын тамсыа суоҕа диэн бигэтик этиэххэ сөп.

Аны Ил Түмэн дьокутааттарыгар сыһыаннаах биир суолга тохтоон ааһыым. Арааһа, Ил Түмэн 2-с дуу, 3-с дуу ыҥырыылаах дьокутааттара бэйэлэрэ хас да болдьоххо хос-хос дьокутаатынан талылыннахтарына хамнастарын 95 %-гар  тиийэ биэнсийэҕэ тахсыахпыт диэн сокуон ылыммыттар диэбиттэрэ. Онуоха 3 сыллааҕыта өрөспүүбүлүкэҕэ биллэр «¥өкүйэ» б/х салайааччыта К.С.Макаров баара-суоҕа 7545 солк биэнсийэҕэ тахсыбыт киниискэтин көрдөрбүтэ. Ол кэмҥэ биир Ил Түмэҥҥэ уһуннук үлэлээбит дьокутаат 300 тыһ. солкуобайтан тахсаҕа биэнсийэҕэ тахсыбыт диэн кэпсээбиттэрэ. Ама, кырдьык буолуо дуо? Буолуон сөп. Ыйга 400 тыһ. хамнастаах буоллаҕына оччоҕо тахсара эрэбил. Билигин тыа сирин, ордук т/х-н үлэһиттэрин биэнсийэлэрэ үллүбүтэ 15 тыһ-ҕа тиийэр. Онтон сорох дьокутааттар – норуот «кулуттарын» биэнсийэлэрэ онтон 20(!) төгүл элбэҕэр тахсар. Аһара сүрдээх буолбатах дуо? Онтон кыбыста санаабаттара буолуо суоҕа дуо? 100-150 тыһ. даҕаны буолбат. Аҥаар өттүттэн ол даҕаны иһин бары хос-хос дьокутаат буола сатыыллар быһыылаах.

Мин саныахпар Ил Түмэннэр оптимизацияны бэйэлэриттэн саҕалаан ити сокуоннарын көтүрүөхтэрин сөп этэ. Ол кэнниттэн чиновниктар ахсааннрын аҕыйатарга, хамнастарын бэрээдэктииргэ ылсыа этилэр. Кинилэр көннөрү тойоттортон, үлэһиттэртэн туох уратылаахтарый? Уопсай төрүккэ олоҕуран биэнсийэҕэ тахсаллара тоҕотабыллыбат?

Түмүгэр, миигин сорохтор наар биири хос-хос суруйар диэхтэрин сөп. Дииллэр даҕаны. Онно сөбүлэспэппин. Оччотугар т/х-р үбүлээһини үрдэтэр туһунан биирдэ  суруйбутум, онон улаатннарыахтара, үрдүөхтээх диэн баран тохтоон хаалабын дуо? Суох? Биирдэ буолуохтааҕар сүүстэ суруйуохха наада. Тоҕо диэтэххэ туох да уларыйыы, көнүү тахсыбат. Эһиилги т/х-н үбүлээһин өссө 2 млрд. солк  кыччатарга диэн бырайыак баар эбит. Оччотугар букатын эстиигэ барабыт. Ол иһин дьон-сэргэ элбэхтик суруйуон, туруорсуон наада диибин. Өссө, үнүр суруйбутум курдук, бары миитиннии да тахсыахпытын сөп этэ. Тоҕо диэтэххэ салгыы маннык дьаһаннахпытына, үбүлээһин аччаатаҕына тыа сирэ, т/х-та, саха омуга эстиигэ барара мөккүөрэ суох.

«Норуоту эһиэххин баҕарар буоллаххына – кини төрүт дьарыгын эс» диэн бэргэн этии баар. Биһиги оннукка баран иһэр буолбатахпыт дуо? Онтон үрдүкү салалтабыт, Ил Түмэммит дьокутааттара кыбыста санаабаттара буолуо дуо?

Уйбаан ПОНОМАРЁВ.

Чурапчы.

Аватар пользователя Гость
CAPTCHA
This question is for testing whether or not you are a human visitor and to prevent automated spam submissions.
14 + 1 =
Solve this simple math problem and enter the result. E.g. for 1+3, enter 4.