Доллар58.9 Евро69.43
-35 °С

Былаас уонна бизнес

09:46 в 24.03.20170 14

Былаас уонна бизнес бииргэ дьүөрэлэһиитэ, кэлэр кэскил сардаҥатын бэлиэтэ.
Саха сирин олохтоохторугар өр күүтүүлээх, өрөгөйдөөх үтүө кэмнэр дьэ үүннүлэр. Бастакытынан. Предпринимательство уонна туризм сайдыытын министиэристибэтэ, сөбүн булан, инвестиционнай сайдыы уонна предпринимательства министиэристибэтигэр кубулутулунна. Аата уларыйарыттан болномуочуйата кэҥээн биэрэрэ, былаас уонна бизнес бииргэ дьүөрэлэһиитэ, олох сайдыытын кытары сэргэ хаамааһын буолара киһини сэргэхситэр.
Иккиһинэн. Кадровай политикаҕа болҕомто ууруллан эрэрэ бэлиэтэннэ. Ол курдук Антон Сафронов Америкаҕа билии ылан, тас дойдуларга үлэлээн уопутуран, уһаарыллан-хатарыллан төрөөбүт дойдутугар кэлэн, бу саҥа төрүттэммит министиэристибэ салайааччытынан анаммыта бигэргэтэр. Телевизорга интервьютуттан, тылын-өһүн иһиттэххэ аныгы кэм киһитэ курдук, сайдыы суолунан батыһыннаран, баар потенциалы, ресурсаны туһанан, омугун уонна бүттүүн Саха сирин өрө тардыа диэн эрэли үөскэттэ диэтэхпинэ сыыспатым буолуо. Таарыйа эттэххэ, үлэлиир хамаандата табыллыбытынан ааҕабын. Солбуйааччылара Алексей Загоренко, Александр Андросов үлэ үгэнигэр сылдьар саастаах, Саха сирин мааны дьоно буолаллар. Иккиэн республика баһылыгын “бастакы сүүс” салайар кадрдарын резервэлэрин иһигэр киирэллэр. Ону таһынан ил дархан тэрийбит “Министр” диэн дьыалабыай оонньуутун кыттыылаахтара буолаллар. Бэйэм бизнес боппуруоһунан иккиэннэрин сирэй көрсөн кэпсэппит дьонум. Ол быһыытынан профессиональнай таһымнара, санаабар үчүгэй өйдөбүлү хаалларбыт.
Биири этиэҕи баҕарыллар. Кистэл буолбатах, менталитеппыт улам иждивенчэскэй хараактырга кубулуйан эрэр. Сорох аҥаарбыт уонна бүгүҥҥү бүрэкирээтийэ, инистиин быһыытыныы олох сайдыытын уларыйыытыгар сөпсөспөт буолуохтарын эмиэ сөп. Ол быһыынан бизнес эйгэтигэр аан дойду таһымыгар биллэр-көстөр хампаанньаларга үлэлээбит киһини, илиитин-атаҕын баайыа суохха диэн санатыахпын баҕарабын. Кини билиитэ уонна киэҥ, ыраах кыҥааһыннаах көрүүтэ, билигин биһиэхэ бүрүүкээн турар хайысхаттан чыҥха атын буолара биллэр.  
Рынок сыһыаннаһыытын бириинсиптэринэн, үп-харчы сөптөөхтүк туһаныллан, экономика туруга статистика эрэ сыыппаратын тупсарааһынынан муҥурданыа суохтаах. Конкуренцияны кыайан, тас өттүттэн табаар киириитин сабырыйан, атыы-эргиэн түһүлгэтин олохтоох, миэстэтигэр оҥоһуллубут бородууксуйанан хааччыйарга дьулуһуохтаахпыт. Ону сэргэ, билиҥҥи уонна кэлэр көлүөнэни промышленноска сыһыаран, саха дьонун дохуота улаатарын ситиһэргэ, национальнай боппуруос быһыытынан сыал уонна садаачча ылынар кэм кэллэ. Бу наадатыгар “Государственно-частное партнерство” (ГЧП) диэн механизымынан Өрөспүүбүлүкэ сокуон ылынар эбит буоллаҕына, сайдыы хаамыытын учуоттаан “частно-государственное партнерство” (ЧГП) диэн ньыманы киллэрии ордук туһаны аҕалыа этэ дии саныыбын. Холобур, Америка биллиилээх композитора, нестандартнай көрүүлээх авангардист, философ Джон Кейдж: “Не понимаю, почему люди так боятся новых идей. Меня пугают старые”, – диэн этэн аһарбытын курдук, мин эмиэ дьиктиргии көрөбүн. Ол иһин “алларааттан үөһээ” диэн бириинсиби тутуһан, муниципалитеттар таһымнарыгар олохтоох сокуон, ол аата нуорма-быраап бэрээдэгинэн, ситэрилээх (исполнительнай) былаас тутуһан үлэлиир балаһыанньаларын, депутаттар мунньахтарынан бигэргэттэрэн, сокуоннай күүһүн ылларыахха сөп.
ЧГП ис хоһооно. Дьон олоҕун-дьаһаҕын хааччыйааһын хаачыстыбата тупсарын туһугар араас сокуоннартан, кодексалартан олоҕуран уонна нуорма-быраап акталарын учуоттаан араас көрүҥнээх этиилэри киллэриэххэ сөп. Ол быһыытынан, кэлэр сыллар социальнай-экэнэмиичэскэй, стратегическай сайдыылар кэскиллэрин концепциялара уонна программалара оҥоһуллуохтарын сөп. Бу манна муниципалитеттар гражданскай обществоны кытары алтыһан, грант быһыытынан үбүлээһинин көрөн, эйгэлэринэн хайытан конкурс тэрийэллэригэр, утарар матыып суох курдук көрөбүн. Маннык түгэҥҥэ ЧГП механизымын систиэмэтэ арыый уларыйыылаах буолар. Ол курдук, чааһынай өттүттэн өйдөөх бырайыактары туруорааһын, государство өттүттэн сэҥээриини ылан талыллыбыт бизнес проектары үбүлээһин оруолларын үллэстиэхтээхтэр. Манна чааһынай диэн өйдөбүл бизнес эйгэтиттэн сирэйдэр буолаллар, государство өттүттэн муниципалитеттар тураллар.

Бу этиилэрим барыта сокуоннарга олоҕуран суруллбут буоланнар, муниципалитет баһылыктарыгар уонна сүрүн специалистарыгар, үлэлэрин хайысхаларын сирдэтэллэригэр, эрэкэмэндээссийэ быһыытынан туһаныахтарын сөп. Маны этэн туран, төһө да сорох утары көрүүлээх дьон сөбүлүө суоҕа диэтэрбин, туораттан кынчарылларбын кэрэйбэккэ туран тыл дорҕоонун таһаардахпына сатанар.

Бүгүҥҥү туругунан кылааннаһыы, уруу-аймах хайдыһыыта, түөлбэнэн арахсыы, рынок сыһыаннаһыытыгар неформальнай препринимательство уонна теневой бизнес тэнийиитин түмүгэр, уйгу-быйаҥ олох туругурбата чуолкай. Ол иһин ордук тыа сиригэр институализация диэн термин быһыытынан, сааһыланыы бэрээдэгин олоххо киллэрдэххэ сатанар.  (Институализация диэн тыл быһаарыыта: институализация случается тогда, когда происходит сознательное регулирование воспроизводства повторяющихся, наиболее устойчивых образцов поведения, привычек, традиций передающихся из поколения в поколение).

Бүгүҥҥү баар чахчыларга тохтоон, бэлиэтээн ааһыаҕы баҕарыллар. Тыа сиригэр, бэйэ оҥорон таһаарыыта диэн хайысхаҕа тыа хаһаайыстыбата эрэ чороҥ соҕотох өйөбүл ылар буолбутун үөрэ-көтө биһирээбэппин биллэрэбин. Тыа хаһаайыстыбата оҥорон таһаарыытын эмиэ бизнес биир көрүҥэ буоларын билиниэххэ наада. Ол быһыытынан ааспыт сыллар үбүлэммит программалара туолуутун ырытан, анаализтаан түмүк быһаарыныы ылынар наада этэ. Холобур ылан көрдөххө, аҥардас хотон туттарга диэн 5 мөл. солк. грант быһыытынан үбүлээһин, туохха эрэ олоҕуран, ол эбэтэр экэнэмиичэскэй көрдөрүүтэ барыыстаах өттүн мэктиэлиир бырайыактаах буоллаҕына бэриллиэн сөп этэ.

Манна майгынныыр “начинающий фермер” диэн көрүҥҥэ эмиэ үлүгэр ахсааннаах үбүлээһин араас таһымнаах бюджеттартан көрүллэр. Маны бигэргэтэрдии, ааспыт сылга биһиги улууспут тыатын хаһаайыстыбатын управлениетын начальнига улуус хаһыатыгар информациятыттан аҕаллахха: “Аҥардас бу сылга улууспут саҕалааччы фермердэрэ 40 мөл.солк. сууммалаах граҥҥа тиксибиттэрэ биһигини үөрдэр”, – диир. Үөрүү түмүгэ диэн хайдах өйдөбүлтэн этиллибитин интэриэһиргээччи мин эрэ буолбатаҕа буолуо. Официальнай быһыыга, Сунтаар улууһун, улуус киинин бюджеттарын ылыныытыгар уонна туолуутугар 2002 сылтан үлэлэспит буолан, үп киириитин-тахсыытын төһө туһалаахха, сыыһаҕа ороскуоттаммытын илэ харахпынан көрөн, маннык холобурдары туруорабын.

Түмүккэ.  Судаарыстыба уонна бизнес биир хайысхалаахтар. Бизнес – төлөһөр кыахтаах, эппиэттэһэр үптээх дьоно суох сатаммат. Нэһилиэнньэ дохуота улаатарыгар былаас эмиэ интэриэстээх, оччотугар социальнай кыһалҕата суох уопсастыбаны салайарыгар да дэбигис буолар. Оттон социальнай тупсуу түмүгэ экономика бөҕө туругуттан быһаарыллар. Туох барыта бэйэ-бэйэтиттэн сибээстээҕэ уонна тутулуктааҕа көстөн тахсар. Ол курдук үөһэ ахтыллыбыт министиэристибэ былаас уонна бизнес сыһыаннаһыыларын сүрүннүүр өрүт буоларын быһыытынан, инники ахтыллыбыт бэлиэтээһиннэрбин болҕомтоҕо ыллаҕына табыллар.

Онон Саха сирин сайдар кэскилэ, дьон дохуота улаатарыттан тутулуктаах диэн түмүктүүбүн.

 

Михаил САМОЙЛОВ, Сунтаар улууһун үһүс ыҥырыылаах уонна Сунтаар нэһилиэгин иккис, үһүс ыҥырыылаах Сэбиэттэрин депутата (2002-2015 сыллар).

 

 

 

 

Аватар пользователя Гость
CAPTCHA
This question is for testing whether or not you are a human visitor and to prevent automated spam submissions.
4 + 2 =
Solve this simple math problem and enter the result. E.g. for 1+3, enter 4.