Доллар64.49 Евро71.84
+7 °С

Бэйэни билинэн, ордук санаммакка

10:51 в 17.02.20190 1118

Биһиги, сахалар, аан дойдуга ханнык уонна хайдах миэстэҕэ баарбытый? Уларыйыы, сайдыы хантан кэлэрий? Интернет күүстээх дуу, телевидение дуу? Бүгүн биһиги бу үс ыйытыыга хоруй көрдүөхпүт.

Мин маҥнай интернет уонна телевидение тустарынан эрэ суруйаары гыммытым. Онтон суруйарбар матырыйаал бэлэмнээтэҕим ахсын темам кэҥээн барбыта. Онон, кылгастык, маннык буолла... Суруйуубун арыый ыраахтан саҕалыым.

Аан дойдуга биһиги миэстэбит

Билигин аан дойдуга 7,6 миллиард киһи олорор. Россияҕа 145 мөлүйүөн киһи. Ол эбэтэр россияннар аан дойду дьонун 1,9 эрэ бырыһыаннарын ылаллар, олор истэригэр сахалар баарбыт.

Дьэ онтон аны бэйэбитин, сахалары ылан көрүөҕүҥ. Биһиги билигин 475 тыһыынчабыт. Ол эбэтэр аан дойду дьонун 0,006 бырыһыанын ылабыт. Математика тылынан эттэххэ – нуул сыалай алта тысячнай. Дэһээтэй, суотай да буолбатахпыт. Баары баарынан, кырдьыгынан эттэххэ – аан дойдуга биһиги суохпут кэриэтэ. Көрүҥ ээ – нуул, нуул, нуул...

Ити диэн, аан дойдуга дьиҥэр Россия эмиэ суоҕун кэриэтэ. Ол 1,9 бырыһыан диэни бэйэҕит толкуйдаан көрүҥ. Омук сирдэригэр сылдьан син көрө сатаабытым, саамай ыраата сылдьыбыт сирим Мексика этэ. Онно көрдөххө аан дойду дьоно бэйэтин олохторунан олороллор, оттон биһиги россияннар олохпут ханан эрэ туоранан, дьиҥнээх олоҕу тумнан ааһар курдук.

Аны туран ким да дураһыйбат, саантаабат тымныы сиригэр олоробут. Биллэн турар нефть, газ, алмаас-көмүс о.д.а. сир баайдаахпыт. Ол эрээри ол онтон Европа эрэ дойдулара бэрт кыратык туһаналлар. Ити кыратык туһаналлара биһиэхэ үтүмэн үп курдук көстөр. Хотугу Америка (АХШ, Канада, Мексика), Латинскай Америка (Колумбия, Венесуэла, Бразилия о.д.а.), Африка уонна Аравийскай тумул арыы государстволара, Кытай, Индия, Австралия – биһиги эрэ нефпитигэр-газпытыгар наадыйбаттар. Тоҕо диэтэххэ үгүстэригэр нефть-газ ыы-быччары, ону сэргэ маннык сиртэн хостонор уматык син-биир бүтэрин билэр буолан атын альтернативнай энергияны ылар буолбуттара ыраатта. Холобур, Европа барыта ветрогенератор буолан эрэрин илэ харахпынан көрбүтүм. Күн уотуттан энергияны ылар панеллар эмиэ элбэхтэр.

Аны туран үгүс государстволар итии-куйаас климаттаахтар, ол неби-гаһы уматан дьиэлэрин сылыта да сатаабаттар. Хата тымнытар кондиционерга туттуохтарын сөп да, киһи куйааһы син тулуйар буоллаҕа. Сылы эргиччи күөх мастар күлүктэригэр сыт, муораҕа-акыйааҥҥа умсаахтаа...

Ити этэн аһарбытым курдук климаппыт тымныы. Онно букатын тоҥон, консервацияланан баран олоробут. Аан дойду дьоно биһиэхэ олохсуйа буолуохтааҕар, көннөрү көрө да кэлэ сатаабаттар. Ол курдук тымныы, экстремальнай климаттаахпыт. Онон манна этэргэ дылы тоҥон, консервацияланан хаалбыт дьон олоробут.

Санаабыт модьутун сөҕөбүн. Пропаганда күүһэ буоллаҕа. Аан дойдуну биһиги быһаара олорор курдук сананабыт. Ядернай арсеналларбыт бааллар диэн, омуктары онон куттуу сатыыбыт. Ону баара ол эргэрбит боеголовкаларбытыттан ким да куттаммат буолбута ыраатта. Аан дойдулар государстволара бэйэлэрин сонуннарыгар Россияны ахтыбаттар, олохтоохторо Россия диэн государство баарын да билбэттэр диэтэхпинэ, биллэн турар, итэҕэйиэххит суоҕа. Улуутумсуйуу пропагандата оннук күүстээхтик биһиги мэйиибитигэр дьайбыт.

Оттон биһиги, сахалар? Сорох дьоммут этэллэр: “Дьэ, биһиги сахалар аан дойдуга аатырдыбыт! Бэркэ концертаан, бэркэ күрэхтэһэн кэллибит!”. Бу күүркэтэн этии буолара көстөн турар.

“Тоҥон, консервацияланан” олоробут диэн өйдөбүлэ киэҥ. Аан дойду сүрдээх киэҥ, дьоно-сэргэтэ элбэх. Биһиги аан дойду тас өртүгэр, кытыытыгар былыр-былыргыттан олоробут, инньэ киһи-аймах үөскүөҕүттэн. Бу Россияны барытын этэбин. Кэлин сайынныбыт диибит даҕаны, ити отой оруна суох этии. Атын государстволардыын интеграциялаһыы, бииргэ үлэлэһии букатын суох. Ол түмүгэр омук тылын билбэппит, билэ да сатаабаппыт. Омук сиригэр бардахпытына киһи кыбыстыах ньимиликээн сылдьабыт. Оттон атын-атын омуктар биир тылы була охсон, үөрэ-көтө кэпсэтэ-ипсэтэ сылдьалларын киһи эрэ ымсыыра көрөр.

Туох айылаах суланан-кэмсинэн, ытаан-соҥоон барда диэмэҥ. Кырдьыгы кистээһин, сымыйаны кылабачыгас дуйдаан көрдөрүү сүүс аньыыны оҥорбукка тэҥнээх. Оттон баары баарынан этии – үтүөнү оҥоруу буолар. Баҕар, туох эмэ түмүгү оҥостуохпут дии.

Омуктар барытын быһаараллар

Биһиги – россияннар, олор истэригэр сахалар, аан дойду таһымыгар хайдах курдук аҕыйахпытын көрдүгүт. Атын омуктар халҕаһа курдук элбэхтэр, биһигиннээҕэр быдан сайдыылаахтар. Элбэх аата элбэх, онон да кыайан олордохторо. Ылан көрүҥ сайдыылаах дойдулар олохторун таһымын. Биһигини 50-60 сылынан куотан иһэллэр.

“Патриоттар” Россияны улуу да улуу дииллэр. Улуутумсуйар олус куһаҕанын билбэккэ дылы. Билигин арҕааҥы дойдулары кытары күөнтэһии бара турар курдук. Ити “курдук” диирим мээнэҕэ буолбатах. Арҕааҥы дойдулар Россияны дьиҥнээхтик кэһэтэ соруналлара буоллар, аҕыйах күнүнэн оннун булларыа этилэр. Ол курдук СВИФТ диэннэриттэн араардылар даҕаны (SWIFT – международная система обмена финансовыми потоками и сообщениями), Россия үбүн-харчытын эйгэтэ тута ыһыллар. Ааһа баран Интернети хааччахтыахтарын сөп. Интернети мэһэйдиир кыахтара суох диэн ити сыыһа этэллэр, тоҕо диэтэххэ Интернет үгүс аадырыстарын, ааттарын (доменнарын) АХШ правительствота хонтуруоллаан олорор. Ол тэрилтэ аата – «Корпорация по управлению доменными именами и IP-адресами» (Internet Corporation for Assigned Names and Numbers, ICANN).

Онон Россияҕа сайдыы да, кэхтии да барыта омук сириттэн кэлэр. Сайдыы диэн аныгы научнай-техническэй прогресс хаамыыта барыта: туттар мал-сал, сэп-сэбиргэл массыынатыгар тиийэ барыта омуктартан кэлэрин бэркэ билэбит.

Оттон Россияҕа политическай быһыыны-майгыны нуучча норуота быһаарар оруоллаах. Тулуйа сатаан баран дэлби тэбиэн эмиэ сөп... Чэ, итиннэ бүгүн тохтообоппут. Манныгы өссө төгүл этээри гынабын: Сахабыт сирэ Россияттан быһаччы тутулуктаах. Ол эбэтэр Россия аан дойду сайдыылаах судаарыстыбаларыттан тутулуктаах, оттон Саха сирэ – Москваттан. Киин сиргэ уларыйыы буолла да, биһиэхэ эмиэ уларыйыы буолар.

Былыргыны саныаҕыҥ. Россия Саха сирин бэйэтигэр холбообута. Сахалар оннооҕор бастакы аан дойду сэриитигэр кыттыбыттара. Өктөөп революцията Петроград куораттан саҕыллан тиийэн кэлбитэ. Иккис аан дойду сэриитигэр сахалар кыттарбыт булгуччулааҕа. 1985 сыллаахха перестройка диэн саҕаламмыта. 1991 сыллаахха ССРС суох буолбута. Бу манна Саха сирэ барытыгар Москва этиитинэн олорбута.

Арай ити, үөһэ эппитим курдук, нуучча норуота билиҥҥи былааһы дэлби тэптин? Оччоҕуна Саха сиригэр эмиэ уларыйыы бөҕөтө буолара саарбахтаммат.

Интернет дуу, телевидение дуу?

Дьон аныгы иһитиннэрэр-биллэрэр тэриллэр көмөлөрүнэн аан дойдуга туох буола турарын билэр. Россия аан дойду сайдыытыттан 50-60 сыл хаалан иһэр буоллаҕына биһиги, Саха сирин дьоно, хаалыыбыт өссө улахан. Оннооҕор Россияттан сайдыыбыт 10 сылынан хаалан иһэр. Ол аата аан дойду сайдыытыттан 60-70 сыл хаалан иһэбит.

Ону туохтан көрөбүтүй? Дакаастыы сатыыр да наадата суох курдук. Чэ, холобур, ынаҕы илиинэн да ыырбытын ылан көрүөҕүҥ. Сүүс сыллааҕыта курдук хотоннорбутун сааҕынан сыбыыбыт. Үгүс сирдэргэ оһохторбутун маһынан оттобут. Ааҕа турдахха элбэх буоллаҕа. Үгүстэр, ордук хоту, бултаан аһаан олороллор. Баары баарынан эттэххэ, туох эрэ сиэмэх кыылларга дылы. Сайдыылаах омуктар бултаан аһаабат буолбуттара сүүстэн тахса сыл буолла, кинилэр кыылы дьиэтитэн “бултаан” аһыыллар. Европаҕа, атын да дойдуларга көтөр-сүүрэр аттыларыгар куттаммакка көтө, хаама сылдьаллар. Биһиги буоллаҕына бултуурбутунан киэн туттабыт.

Мин да атыттартан ордукпун диэбэппин, бириэмэ көһүннэҕинэ сорох саас-күһүн куска-куобахха сылдьарбын, балыктыырбын сөбүлүүбүн. Оттон хараҥам, хаалыылааҕым оччо буоллаҕа, били Африка племяларын аборигеннарын курдук.

Оттон бу кэмҥэ американецтар Марска көтөргө бэлэмнэнэллэр. Кинилэр спутниктара атын планеталары, ол иһигэр Марсы, чинчийбиттэрэ ыраатта.

Ити “интернет дуу, телевидение дуу?” диэн ыйыттым. Суруйуубут сүрүн тутулугар дьэ киирэн эрэбит, ону бу ырааҕынан холобурдаан быһаарабын. Тоҕо итинник гынарбын өйдүөххүт.

Билигин аан дойдуга телевидениены көрбөт буолан эрэллэр. Ол курдук барытын Интернет баһылаан эрэр. Телевизионнай каналлар рекламалара социальнай ситимнэр рекламарыгар ахсаан өртүнэн өссө 2012 сыллаахха баһыйтарбыттара. Ол аата бу кэлиҥҥи сылларга дьон телевизоры көрөрө аҕыйаабыт, Интернет ситиминэн элбэх киһи туһанар буолбут.

Холобурдары аҕалыаҕыҥ. Интернеккэ Ютуб диэн саамай көрүллэр канал баар. Ол онно рекорд баар – бүгүҥҥү күҥҥэ «Despacito» (“Бытааннык”) диэн музыкальнай видеоклибы аан дойду үрдүнэн барыта 5 миллиард 907 мөлүйүөн 507 тыһыынча 212 киһи көрбүт! Миигин киллэрэн туран. Ол алта миллиардка чугаһыыр киһи көрбүт видеоклибын ссылката бу баар, кэм түргэн интернеттээх дьон киирэн көрүөххүтүн сөп: www.youtube.com/watch?v=kJQP7kiw5Fk.

Бу клиби көрөн арай маннык эрэ санаайаҕыт: “Һа, биһиги да сайдаммыт бу клиби көрөр буоллахпыт!” – диэн. Маҥнай итинник клиби россияннар бэйэбит оҥоруоҕуҥ уонна аан дойдуга алта миллиард киһи көрөрүн ситиһиэҕиҥ. Ол 50-60 сылынан баҕар кыаллыа, мөккүспэппин. Ону баара онуоха диэри аан дойду сайдыыта эмиэ ситтэрбэт курдук ыраатыа буоллаҕа...

Аан дойдуга ити курдук дьон социальнай ситимнэр нөҥүө информацияны ылыыта элбээн, телевидение диэҥҥэ наадыйбат буолан эрэллэр. Онно вайбер, ватсап о.д.а. ситимнэр эбии буолаллар.

Россия киин куораттарыгар, ханна Интернет ситимэ үчүгэйдик үлэлиир сиригэр телевизоры эмиэ көрбөт буолан эрэллэр. Эмиэ барыта социальнай ситимнэр нөҥүө информацияны ылаллара элбээтэ. Ол курдук Ютуб, Вконтакте о.д.а. нөҥүө киинэлэри, араас клиптэри көрөллөр. Оннооҕор Сахабыт сиригэр бэйэбит ыччаппыт телевизоры букатын көрбөт буолла, аһаҕастык “отстой!” дииллэр. Оннук буолбат дуо?

Бириэмэ барара тохтообот. “Отстой!” – дии сылдьар ыччат былааска кэлэрэ чугаһаата. Олох сокуона буоллаҕа, хайыахпытый? Ол дьоммут дьэ атыннык дьаһанан туруохтарыгар киһи саарбахтаабат. Урукку дьону аһыналлар эрэ, суох эрэ. Чэ, биһигини – төрөппүттэрин эрэ тыыппатыннар...

Онон биһиги, сахалар, бэйэ миэстэтин билинэн, кимтэн да ордук санаммакка, ол эрээри сэнэммэккэ олох олоруохтаахпыт. Ыччаппытын албыны кытары эйэлэспэт, кырдьыксыт буоларга үөрэтиэхтээхпит. Оччоҕо эрэ тыыннаах хаалар кыахтаахпыт. Бэйэни билинэн, ордук санаммакка.

Тута хаһыаттар тустарынан этэн кэбиһиим. Кырдьык, Интернет сайдыытын түмүгэр хаһыаттар тиражтара түһэрэ мэлдьэһиллибэт. Ол эрээри көҥүл хаһыаттар бэйэлэрин тиражтарын олус кыччаппакка олороллор, ол иһигэр “Туймаада” эмиэ. Общество кумааҕы “носителлартан” түргэнник аккаастана охсубата буолуо, аналитиктар даҕаны итинник дииллэр. Тоҕо диэтэххэ дьыала-куолу билигин да үксэ кумааҕынан оҥоһуллара ону бигэргэтэр. Ол иһин хаһыаттар инникитин даҕаны баар буолуохтара.

Американецтар айбыт Интернеттэрэ биһиги олохпутугар дириҥник өтөн киирэн эрэр. Ол курдук ааспыкка суруйбуппунуу, Россия киин куораттарыгар, Интернет түргэн сиригэр телевидениены көрбөт буоллулар. Саамай көрөр каналлара – Ютуб. Дьокуускайга ыччат барыта Интернетинэн информация ылар, “НВК Саха” диэн баарын билбэттэр даҕаны.

Ютуб-канал – бу чахчы да дьон-аймах улуу ситиһиитэ буолла. Хас биирдии киһи бэйэтэ Ютуб-канал арыныан, онно сурутааччылардаах буолуон сөп. Аан дойдуга саамай элбэх сурутааччылаах блогерынан отут саастаах ПьюДиПай – Феликс Арвид Ульф Чельберг диэн эдэр швед буолар. Кини шоу-бизнес, компьютернай оонньуулар эйгэлэригэр араас ырытыылары оҥорор, ону сэргэ сонуннары кэпсиир. Сыллааҕы дохуота хас эмэ мөлүйүөнүнэн доллар. Маладьыаһыҥ онтуттан ботуччу сууманан Аан дойдутааҕы дьиикэй айылҕа фондатыгар көмөлөһөр эбит. ПьюДиПай 83 мөлүйүөн сурутааччылаах, оттон көннөрү көрөөччүтэ оннооҕор уонунан төгүл элбэх. Дьэ, хайдаҕый?

Онон талааннаах, омук тылын билэр уонна ону-маны сатаан кэпсиир-ипсиир киһи аан дойдуну барытын да баһылыан сөп үйэтэ кэлбит. Биһиги, россияннар, аан дойду тас өртүтүгэр олорор буолан, онуоха санаммат ыраахпыт. Тылы билээхтээбэппит, омуктары кыайан көрбөппүт-истибэппит даҕаны. Холобур ити ПьюДиПай туһунан эһиги саҥа истибит буолуохтааххыт. Дьээбэҕэ оҕолоргутуттан уонна сиэннэргититтэн ыйытан көрөөрүҥ эрэ, билэр буолуохтарын сөп.

Оттон Россияҕа саамай популярнай ким эбитий? Дьиктитэ диэн элбэх сурутааччылардааҕынан мультфильм каналлара эбиттэр – уоннуу-сүүрбэлии мөлүйүөн кэриҥэ сурутааччылаахтар. Ол кэнниттэн араас саататар каналлар кэлэллэр. “Дневник Хача” диэн канал сүрдээх популярнай, онно быдьардык үөхсэртэн даҕаны кыбыстыбаттар.

Политика ортоку кэккэҕэ сылдьар, ол курдук биллиилээх оппозиционер Алексей Навальнай 2,5 мөлүйүөн кэриҥэ сурутааччылаах. Бу олус элбэх. Санаан көрүҥ, Россияҕа быһа холоон 20-чэ телеканал баар буоллун. 145 мөлүйүөн киһиттэн телевизоры көрөр улахан киһитэ 40 мөлүйүөн диэххэ. Бу 40 мөлүйүөнү 20 телеканалларынан тарҕатабыт – биир телеканалы 2 мөлүйүөн киһи көрөр буолар. Ол аата россияннар телевизордааҕар Навальнайы ордук көрөр буолан тахсаллар.

Онон Интернет каналлар, чуолаан Ютуб-каналлар олус күүстээх дьайыылаахтар. Нацгвардия салайааччыта Золотов, президент Путин, премьер Медведев тустарынан араас видеолары арааһа сүрэҕэ суох эрэ оҥорбот буолбут. Путинтан номнуо куттаммат буолбуттар, киин Россияҕа кинини кириитикэлиирдээҕэр буолуох аһаҕастык күлүү гыналлар. Итэҕэйбэт дьон Интернеккэ киирэр кыахтаах буоллаххытына, киирэн Ютуб-каналлары көрүҥ.

Онон, Россия аан дойдуттан 50-60 сыл, оттон биһиги сахалар 60-70 сыл хаалан иһэбит диэн өссө төгүл хатылыыбын. Наһаа хаалбат туһугар бу суруйа сатыыбын.

Александр ЯКОВЛЕВ

-Айсан.

Аватар пользователя Гость
CAPTCHA
This question is for testing whether or not you are a human visitor and to prevent automated spam submissions.
12 + 6 =
Solve this simple math problem and enter the result. E.g. for 1+3, enter 4.