Доллар61.26 Евро72.24
+8 °С

Александр Яковлев-Айсан: Санкциялар ис дьиҥнэрэ

09:29 в 11.12.20171 659

Биһиги глобализация үйэтигэр олоробут. Ол эбэтэр, төһө да хотугу дэнэр сиргэ олордорбут, аан дойду политикатыттан быһаччы тутулуктаахпыт.

“Ээ, ол биһиэхэ хайдах буолуон баран”, “моя хата с краю”, “син биир туох да уларыйыа суоҕа”, – итинник диэн этээччилэр элбэхтэр. Кырдьык, толкуйдаан көрдөххө оннук курдук. Саха сирэ былыр Россияҕа “эрэһиэккэтэ суох хаайыы” дэнэрэ. Кэлин сир баайдаах эрэ регионунан биллэр. Аны туран ахсааммыт аҕыйах, Россия быыбардааччыларын 0,56 эрэ бырыһыанын ылабыт. Бэйэбит Россия таһымыгар куоластаан тугу да быһаарбаппыт, үйэлэр тухары политика уларыйыыта барыта киин сиртэн кэлэр.

Холобур ыраахтааҕылаах Россия Саха сирин бэйэтигэр холбообута, сахалар “үрүҥ ыраахтааҕыга” сүгүрүйэр буолбуппут. Аны Өктөөп революцията буолар, биһиги үөрэ-көтө сэбиэскэй дьон буолбуппут. Ыраахтааҕыны дьиэ кэргэннэрин кытары имири эспиттэригэр үөрэн ытыспытын таһыммыппыт.

70-ча сыл ааһар. Киин сиргэ сэбиэскэй былаас сууллаатын кытта Саха сиригэр ытыс таһынааччылар эмиэ көстөллөр. Аны бэҕэһээҥи салайааччыларбыт демократ үтүөтэ буолан килбэйэллэр, былааска син биир хаалаллар. Хайыахтарай, киин былааһы утарыахтара дуо, суох буоллаҕа. Онон туох-баар уларыйыы барыта киин сиртэн кэлэрэ хаһыс да үйэтэ буолла, оннук буола да туруоҕа.

Манан мин бэйэни сэнэниэҕиҥ диэбэппин, бэйэни туруулаһар хайаан да наада – омук быһыытынан тыыннаах хааларбыт туһугар. Бу манан “биһиги аан дойду быстыспат сорҕото буолабыт, уларыйыы үөс сиртэн кэлэр” диэри гынабын. Онон биһиги онно, киин сиргэ, туох буола турарын билиэх уонна туохха барытыгар бэлэм буолуох тустаахпыт. Омук буолан тыыннаах хаалар албаспыт онно сытар.

“Ол политика диэн...”, “санкциялар эрэ туох эрэ, миэхэ син биир...”, “мээнэ куолулаан туһа суох...” – итинник диэ суохтаахпыт. Олохпут уларыйыыта барыта киинтэн, үөс сиртэн кэлэринэн онно туох буола турара биһиги олохпутугар олус улахан суолталаах, олохпут барыта даҕаны бүүс-бүтүннүү онтон тутулуктаах. Өссө төгүл: глобализация үйэтигэр олоробут.

Санкциялары биллэрии

“Санкциялары биллэрдилэр, дьэ иэдээн!” – диэн сорох политологтар айманаллар. Оттон сорохтор: “Санкцияны биллэрэллэрэ үчүгэй, хата бэйэбит тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын уонна араас табаары оҥорор буолуохпут”, – диэн үөрэллэр.

Европейскай Союз (ЕС) дойдулара уонна АХШ политическай уонна экономическай санкциялары Россия Крымы холбуоҕуттан биллэрэн барбыттара. Россия салалтатын уонна сүрүн тэрилтэлэрин сорох салайааччыларын, ааттарын ыйан туран, бу дойдуларга киирэллэрин боппуттара. Экономикаҕа сыһыаннаан эттэххэ, Россия ол ыйыллыбыт дьоно уонна тэрилтэлэрэ международнай бааннартан кредит ылаллара, араас саппаас чааһынан уонна табаарынан ылсаллара-бэрсэллэрэ уустугурбута.

Онон, дьиҥэр, боростуой россияннарга санкция биллэриллибэтэҕэ.

Дойдуларга сокуону ылыныы уратыта

Сайдыылаах омук дойдуларыгар сокуону ылыныы – уһун уонна дириҥ хорутуулаах дьыала. Биир сокуону инньэ сүүрбэччэ сыл илдьиритэн, ырытан ылыныахтарын сөп. Холобур, Америка Холбоһуктаах Штаттарыгар сокуону ылыныы болдьоҕо ортотунан 3-7 сыл. Ол сокуоннар ылылыннахтарына өр сыллар усталарыгар уларыйбакка үлэлииллэр.

Биллэн турар, кинилэр суһал сокуоннары эмиэ ылыныахтарын сөп. Ол гынан баран ол суһал, ыксаллаах диэннэрэ син биир аччаабыта сыл кэриҥэ ырытыллар, оҥоһуллар. Онтон ордук түргэтээбэттэр, тоҕо диэтэххэ АХШ-гар сокуону ылыныы – олус судургута суох дьыала. Маҥнай Конгресс бэрт өр ырытан, бэрэстэбиитэллэр палааталарыгар дьүүллэһэн баран ылынар. Ол кэнниттэн Сенат көрүүтүгэр барар. Сенат ылыммытын кэннэ аны президент илии баттааһыныгар ыытыллар. Президент илии баттаатаҕына сокуон олоххо киирбитинэн, үлэлээбитинэн барар.

Маныаха “АХШ-гар сокуон ылыныытыгар президент сүрүн киһи эбит” дии саныаххытын сөп да, оннук буолбатах. Президент 10 күн иһинэн илии баттаабатаҕына даҕаны, сокуон син биир ылыныллыбытынан ааҕыллар. Президеннэрэ “вето” эҥин диэннээх даҕаны ол улахан суолтата суох, туттубаттар даҕаны. АХШ историятыгар президеннэрэ Конгреһы уонна Сенаты утары барбыта суох. Хата олор импичмент биллэрэн, президени дуоһунаһыттан устан кэбиһиэхтэрин сөп.

Онтон биһиэхэ хайдаҕый? Биир күн иһинэн сокуон оҥорон, ону олоххо киллэрэллэр. Холобур, Крымы холбооһун кэмигэр оннук буолбута – сокуон биир түүн иһигэр оҥоһуллан, сарсыныгар бары сокуону оҥорор уорганнарынан, салгыы президенинэн бигэргэммитэ. Итинник ыксалынан оҥоһуллубут сокуоннар олус элбэхтэр, кэнники кэмҥэ бары да сокуоннарбыт оннуктар диэтэхпитинэ сыыстарыахпыт суоҕа. Хайдах эрэ барыта сыарҕа үрдүттэн, диэбит курдук.

Туох кутталлаахтарый?

Госдума сокуоннары хайдах быһыылаахтык ылынарын күлүү гыммыттара, “бешеный принтер” эҥин диэбиттэрэ ыраатта. Хата билигин бэркиһээн, сүүрэ сылдьан биир киһи бүтүн фракция аатыттан куоластыырын тохтоппут курдуктар. Оннук кытта баарын өйдүүр буолуохтааххыт. Ол да буоллар Госдума үлэтэ уруккуттан уларыйа илик, билиҥҥэ диэри толорор уорган тугу этэрин истэ олорор. Ама кистэл буоллаҕай, барыта көстөн турар ээ.

Темабытыгар – санкцияларга төннүөҕүҥ. ЕС уонна АХШ сокуоннара биһиэннэриттэн уратытык ылыллаллара көстөн таҕыста. Толкуйдаан көрүҥ: хайдах сокуоннар тулхадыйбат уонна бигэ буолуохтарай, олору атын дойдулар кытта билиниэхтэрэй? Ыксаан-бохсоон ылыныллыбыт сокуоннары дуу, эбэтэр уһуннук толкуйданан, атын дойдулар бырааптарын күөмчүлээбэккэ туран ылыныллыбыт сокуоннары дуу? Хоруйа эмиэ биллэр.

Онон ити санкция биллэрбит дойдуларбыт сокуоннара биһиги дойдубут туһугар сүрдээх ыарахан дьайыылаах буолуохтара уонна бэрт өр сылларга дьайыахтара. Россияҕа хаһан эмэ уларыйыы буолуор диэри.

“Россияны, Ираны уонна Хотугу Кореяны утары...”

АХШ Конгреһа 2017 сыл от ыйын 25 күнүгэр Россияны, Ираны уонна Хотугу Кореяны утары саҥа сокуону ылыммыта. Икки хонугунан Сенат ону бигэргэппитэ. Онтон президент Трамп атырдьах ыйын 2 күнүгэр бигэргэппитэ.

Россияны Ираҥҥа уонна Хотугу Кореяҕа тэҥнээбиттэрэ туох үчүгэйдээх буолуой? Ол аата сайдыылаах дойдулар харахтарынан көрдөххө, ити икки дойдулартан ордубатах буолан тахсабыт. Хомойуох иһин.

Ол эрээри бу дойдуларга сыһыаннаан сокуон туттуллуутугар уратылар бааллар. Холобур, Иран уонна Хотугу Корея салалталара доллартан улахан тутулуга суохтар, кинилэр чиновниктара омук сиригэр валютанан уурунуулара суох, онно оҕолоро олорботтор. Онтон Россияҕа сыһыаннаан эттэххэ, барыта төттөрү. Ол курдук дойдубут доллартан уонна евроттан быһаччы тутулуктаах, оттон салалтабыт уонна олигархтар отой даҕаны валютанан тыыннанан олороллор. Үгүстэрин дьиэ кэргэннэрэ уонна оҕолоро омук сиригэр олороллор, баайдара-дуоллара, валютнай счёттара барыта онно.

Онон саҥа санкционнай сокуон дьиҥнээхтик үлэлээн, олоххо киирэн бардаҕына туох-туох буолан иһиэ биллибэт. Ону билэрбитигэр икки-үс ый хаалла, дьэ көрүөхпүт буоллаҕа.

Мин наар саныыр этим: “Ити чиновниктарбыт уонна олигархтарбыт (барыларын “патриоттар” диэххэ) омук валютатыттан тутулуктаах уонна омук сирин кытары быһаччы сибээстээх эрээри, тоҕо наар европалары уонна америкалары үөҕэн тахсалларый? – диэн. – Дьэ, хаһан эмэ оройго бэрдэрэллэрэ буолуо”. Дойду баайын – неби уонна гааһы, алмааһы уонна көмүһү евроҕа уонна долларга атыылыыбыт, ол онон ас таһаарынан олоробут. Онтон Центробанк буоллаҕына “пункт обмена валют” эрэ толорор функциялаах, ол эбэтэр төһө валюта киирэр да, ону “мас” солкуобайга уларытар эрэ аналлаах. “Мас” диэн мээнэҕэ эппэтим, солкуобайы атын дойдуларга туттубаттар.

Онон валюта биэрэр дойдуларга махтаныах эрэ тустаах этибит, ол-бу “гейропа” уонна “пендостар” эҥин диэн үөхпэккэ. Кинилэр оҥорор туох-баар техникаларынан үөхсүбэккэ эрэ син туттабыт дии – холодильниктарын, телефоннарын, телевизордарын, компьютердарын о.д.а.. Дьэ ол биһиги “патриоттарбыт” кинилэр аһыыр иһиттэригэр холлоллорун хайа муҥун тулуйуохтарай, тулуйа сатаан баран ити санкциялары биллэрэн эрдэхтэрэ. Эбиитин чиэһинэйэ суохтук “булбут” харчылара кинилэр экономикаларын дестабилизациялыыр, айгыратар – өссө бу саамай сүрүн төрүөт диэххэ сөп.

Бу саҥа санкционнай сокуоҥҥа маннык диэн этиллэр: американскай компаниялар Россия бааннарын 14 хонуктан уһун болдьоххо кредиттиэ суохтаахтар (бу иннинэ 90 күн этэ), газ уонна нефть секторын үбүлээһин болдьоҕо эмиэ кылгатыллар о.д.а..

Дьэ уонна саамай сүрүнэ: АХШ бу саҥа сокуона Россия салалтатыгар быһаччы дьайара күүтүллэр. Сокуоҥҥа этиллэринэн, 180 күн иһигэр АХШ Национальнай разведката уонна Казначействотын департамена ФБР уонна ЦРУ көмөлөрүнэн Россия президенэ В.Путин уонна кини эргимтэтин финансовай активтарын, банковскай уонна офшорнай счёттарын, бизнестэрин уонна баайдарын-дуолларын тустарынан информацияны хомуйуохтаахтар. Буолаары буолан В.Путин аата бу сокуоҥҥа хаста да ахтыллар. Маныаха кини эргимтэтэ диэн соратниктара эрэ буолбакка, оннооҕор барыларын аймахтара кытта бэрэбиэркэлэниэхтээхтэр.

180 хонук диэн – алта ый, сыл аҥаара. Онтон түөрт ыйа номнуо ааһа оҕуста Бу кэм устатыгар бэрэбиэркэ буолуохтаах диэн даҕаны, дьиҥэр, былыр үйэҕэ билэн олороллоро саарбахтаммат. Бу кэм устатыгар Россия салалтата, бука, бэйэтигэр быһаарыныы оҥоһуннун диэбит буолуохтаахтар.

Онон, үс ыйга тиийбэт бириэмэ хаалла. 2018 сыл олунньутун саҥатыгар бу сокуонунан дакылаат оҥоһуллуохтаах. Онно Россия салалтатын туох диэн туруохтара сэрэйиллэр эрэ. Дьиҥнээхтик ылыстахтарына Россия чиновниктарын уонна олигархтарын туох баар счёттарын, баайдарын-дуолларын барытын “тоҥорон” баран, сотору кэминэн бэйэлэрин судаарыстыбаларын туһатыгар былдьаан ылыахтарын сөп. Биһиги дьоммут биирдэ “хоос” гыннахтара ол.

Дьэ ол иһин, толкуйдаатыннар диэн кинилэргэ сыл аҥаара болдьоҕу биэрэр буоллахтара. В.Путин ону өйдөөн өссө икки сыллааҕыта “үпкүтүн-баайгытын Россияҕа төннөрүҥ, уоруллубут да буоллун – амнистиялыахпыт” дии сатаабыта да, истибэтэхтэрэ. Ким төбөтүн бэйэтин баҕатынан былаахыга ууран биэриэй? “Омуктарга эрэммит ордук...” – дии санаатахтара. Онтулара атыннык диэлийээри гыммыт. “На воре шапка горит”...

Холобурдуур буоллахха

Сайдыылаах дойдулар кинилэр экономикаларыгар ким эмэ “күлүк дьайыылаахтык” орооһорун сөбүлээбэттэр. Ол курдук чиэһинэйэ суох харчы суккуллан киириитэ кинилэргэ эмиэ улахан охсуулаах. Инфляция күүһүрэр, өйдөммөт быһыы-майгы үөскүүр. Ол кинилэргэ наадата суох. Ол иһин итинник араас санкцияларынан көмүскэнэргэ дьулуһаллар. Этэллэр дии: биир сыптарыҥнаах ынах хотону барытын сутуйуон сөп, диэн. Кинилэр сутуйтарыахтарын баҕарбат буоллахтара. “Патриот”-пропагандистар ону биһиэхэ отой атыннык кэпсииллэр. Барытын истэ-билэ сылдьаҕыт: гейропалар баҕайылар, пендостар-сүөһүлэр... Ону итэҕэйэн иһээхтиибит.

Билиҥҥи кэмҥэ хайа да былааска, ханнык да режимҥэ үп-харчы – тыынар салгын кэриэтэ. Ону тууйдулар да ханнык баҕарар режим эстэр. Ирагы ылан көрүөҕүҥ. Маҥнай Саддам Хусейн чугас дьонун счёттарын саппыттара, онтон дойдуларын валютнай счёттарын. Түмүгэр Саддам Хусейн кыайан сэриилэһэр кыаҕа суох буолан, кутуйах курдук хорооҥҥо саһа сыппытын тутан ылбыттара. Ирак саҥа былааһын дьоно кинини бэйэлэрэ ыйаабыттара, американецтар буолбатах.

Аны билигин Венесуэлаҕа туох буола турарын көрүҥ. Диктатор-президент Николас Мадуро коррупция оборчотугар батыллан, дойдуну кризискэ киллэрдэ. Онтон үтүөнэн оронон тахсаллара биллибэт, күн-бүгүн онно тыһыынчанан киһи өлүүлээх былаас былдьаһыыта буола турар. Кинилэргэ эмиэ Россияҕа курдук нефтэрин харчытын үксүн олигархтар талбыттарынан бачаачайдыы олорбуттара. Билигин небинэн баай Венесуэлаҕа аччыктааһын саҕаланан эрэр, дьон чугастааҕы Колумбияҕа тахсан ас атыылаһан кэлэллэр.

Хотугу Кореяны ылан көрүөҕүҥ. АХШ Кытайдыын кыттыһан санкция биллэрээри гыммыттарыгар Ким Чен Ын куттанан, атомнай буомбанан суоһурҕанарын үксэттэ. Тоҕо диэтэххэ Кытай Хотугу Кореялыын ылсыбат-бэрсибэт буолла да, Хотугу Корея экономиката бүтэһиктээхтик эстэригэр тиийэр. Россия салалтата Хотугу Кореялыын эмиэ ыкса сибээстээҕин билэбит, уора-көстө өйөһөллөр ахан.

Бу күннэргэ Россия салалтата ООН резолюциятын өйөөн, Хотугу Кореяҕа санкциялары биллэрдэ. Ол эбэтэр ылсары-бэрсэри тохтоторго диэн. Маны сорох экспертэр “Россия салалтата АХШ санкцияларыттан куттанан, кинилэр этэллэрин истэн “очко хомуйса” сатыыр” диэн быһаара оҕустулар. Тыала суохха мас хамсаабат. Ол эрээри Россия салалтата “двойной политиканы” ыытарынан биллэр, кистии-саба Хотугу Кореялыын салгыы “доҕордоһоллоругар” киһи саарбахтаабат.

Аны туран бу күһүн Венесуэла президенэ Мадуро Россияттан арахпат, иэһин сотторорго тылын ылыннарда. Ол эбэтэр хас да миллиард доллар суумалаах иэһи “реструктуризациялыыр” үһүбүт. Туох иһин? Ол харчыны учууталларбытыгар, медиктэрбитигэр, культурабыт үлэһиттэригэр уонна пенсионердарбытыгар эбии гынан биэрэрбит тоҕо сатамматый? Суох, ханна эрэ ыраах баар омуктар уйгулара дойдубут салалтатын ордук долгутар буоллаҕа... Геополитика диэн буолар даҕаны, диктаторскай режимнээх судаарыстыбалары өйүүрбүт дьикти.

Саҥа сокуоҥҥа харда хайдаҕый?

АХШ бу үс дойдуну утары уонна чуолаан Россия салалтатын бэрэбиэркэлиир саҥа сокуону ылыммытын нэһилиэнньэ ситэн-хотон өйдүү илик.

Сокуон ылыныллаатын кытта тута атынынан аралдьытыы саҕаламмыта: Путин хайдах балыктаабыта, кини хайдах курдук былчыҥнардааҕа эҥин ырытыллан барбыта. Саҥа сокуон туһунан государственнай каналларга тугу да кэпсээбэтэхтэрэ, быһаарбатахтара. Онон нэһилиэнньэ баччааҥҥа диэри тугу да билбэккэ олорор. Дьэ билэн эрдэххит бу.

Арай АХШ дипломаттарын үүрээһин буолбута, ону даҕаны биһиэннэрин үүрбүттэригэр хардаран. Хардарыта итэҕэйсибэт буолуу итинтэн күүһүрэр эрэ. Онтон ордук саҥа сокуон санкцияларыгар хардарааһын суох буолбута. Кырдьыга, туохпутунан да хардарыахпытый? Резервнэй фондаҕа ордубут бэрт аҕыйах долларбытын хайыта тыытабыт дуо? Эһиннэхпит ол дии. Онон, хардарарбыт даҕаны суох.

Сотору билиэхпит буоллаҕа

Мин европалары уонна америкалары отойун “кумир” оҥостубаппын диэн уруккуттан этэбин. Кинилэртэн сэрэхэчийэбин – бэйэлэрин норуоттарын уйгутун туһугар атын дойдулары кытары тугу баҕарар гыныахтарын сөп. Бэйэлэрин сатаан дьэ көмүскэниэхтэрэ, бэйэлэрин тустарыгар араастаан туруулаһыахтара – атыттары эһэн да туран. Ол иһин кинилэргэ сэрэхтээхтик, убаастабыллаахтык сыһыаннаһыахтаахпыт – син биир ыалларбытыгар курдук, биир планетаҕа олорорбут быһыытынан. Үрдүлэригэр холлуо, хотуолуо суохха баара, – кинилэртэн аһаан-таҥнан олорон. Бу ордук салалтабытыгар сыһыаннаах, ол боростуой дьон тугу билиэхпит-көрүөхпүт баарай. Көннөрү “ээ, ол Амыарыка ыраах, аата бу киһи ыатардаҕын...” эрэ диир дьон буоллахпыт.

Онон, бэрт сотору өссө туох-туох буолан иһэр, көрүөхпүт буоллаҕа. Тутулуга суох политологтар араастаан ырыталлар: “Путины чугас дьоно, баайдарын харыстаан, таҥнаран биэриэхтэрэ” да дииллэр, “Путин президенинэн хаттаан талылыннаҕына эрэ тыыннаах хаалаллар” да дииллэр. Быһата, араас сабаҕалааһын баар. Арай биири өйдүөхпүтүн наада: олус судургута суох балаһыанньа үөскүөҕэ, онуоха бэлэм буоларбыт ирдэнэр...

Александр ЯКОВЛЕВ-Айсан,

“Туймаада” хаһыат тэрийээччитэ,

кылаабынай редактора.

Комментарии(1)

Аватар пользователя Гость
Буетур 13.12.2017, 06:45

Бэккэ быьаарбыт , мин эмиэ баьын атагын соччо билбэт этим ,сэрйэн эрэ билэрим .

Аватар пользователя Гость
CAPTCHA
This question is for testing whether or not you are a human visitor and to prevent automated spam submissions.
1 + 0 =
Solve this simple math problem and enter the result. E.g. for 1+3, enter 4.