Доллар61.26 Евро72.24
+18 °С

Александр Яковлев-Айсан: Хомойуох иһин, 2018 сылга кризис өссө күүһүрүө

09:34 в 18.01.20180 1066

Бу ыстатыйаны балачча элбэх экономическай дааннайдары ырытан, тэҥнээн көрөн оҥордум. Онуоха маннык буолан таҕыста: быйылгы сылга дойдуга кризис өссө күүһүрүө, инфляция улаатыа, ол түмүгэр дьон дьадайыыта салҕанан барыаҕа.

Россия кэлиҥҥи үйэ чиэппэрин устата аҥаардас неби уонна гааһы атыылаан федеральнай бюджетын аҥаарын кэриҥин толорунан кэллэ. Холобур, ааспыт сылга нефть уонна гаас атыытыттан киирбит харчы бюджет 44 %-нын ылбыта. Ол аата “сырьевой экономикалаах” дойду буолабыт. Ону-маны оҥорон аан дойдуга атыылыыр, онтон үптэнэр-харчыланар кыахпыт суох. Бүгүн ону ырыта барымыаҕыҥ, ол атын кэпсэтии. Бүгүҥҥү күҥҥэ нефть атыытыттан харчыланан олорорбут быһыытынан ол тула кэпсэтиэҕиҥ.

Баррель уонна доллар биһиги олохпутугар

Онон кэлиҥҥи сылларга, бүгүҥҥү уонна сарсыҥҥы күннэргэ биһиги олохпут уйгута быһаччы аан дойдуга нефть сыаната хайдаҕыттан тутулуктаах.

Бүгүн биир баррель нефть сыаната 57 доллар. Баррель диэн биир буочука – 158,9 л. Оттон биир доллар сыаната – 57 солкуобай. Мантан көрдөххө субу бүгүҥҥү күҥҥэ олус майгыннаһар сыыппаралар баар буоллулар: 1 баррель – 57 доллар, 1 доллар – 57 солкуобай. Дьикти майгыннаһар баланс. Мин кэтээн көрдөхпүнэ сыана туохха барытыгар түһүүтэ-тахсыыта ити баланс уларыйыытыттан тахсар. Олус куруубай ааҕыынан маннык: нефть сыаната баррель иһин 56 доллар буолар, оччоҕуна доллар – 58 солкуобай. Нефть сыаната өссө түстүн – 55 доллар, оччоҕуна доллар 59 солкуобай буолар. Оттон доллар ыараатаҕын ахсын биһиэхэ Россияҕа инфляция буолар, сыана ыараабытынан барар.

Урут 1 баррель сыаната саамай улааппыта: 2008 сыллаахха 144 (!) долларга тиийэ сылдьыбыта. Дойдуга валюта уу курдук суккуллан киирэрэ. Ону хайдах туһаммыппыт уонна кимнээх ордук барыһырбыттара – туспа кэпсээн, ону бүгүн ырыппаппыт диэн ыстатыйа саҕаланыытыгар эттибит.

Аны биһиги олус дьикти дойдуга олоробут. Доллар ыарыыра омос көрдөххө куһаҕана көстөн турар буолбат дуо: инфляция салгыы кымньыыланар, сыана туохха барытыгар үрдүүр... Дьиҥэр доллар ыарыа, сыана үрдүө дуо – солкуобайбыт сордоох чэпчиир буоллаҕа. Оттон ол “америкалар баҕайылар” доллардара тулхадыйбакка турар.

Дойду билиҥҥи экономикатын ылан көрдөххө, нефть ыарыыра туох да аһара үчүгэй курдук – бюджекка валюта бөҕө киирэр, ону солкуобайга уларытан онуоха-маныаха диэри олорор кыахтанабыт. Доллар эмиэ чэпчиир, сыана ыарыыра эмиэ тохтуурга дылы гынар.

РФ быйылгы бюджета нефть 1 баррелын сыаната – 45 доллар, оттон 1 доллар – 67 солкуобай буоларыгар суоттаммыт. Бүгүҥҥү күҥҥэ ити баланс хайдаҕын үөһээ аахтыгыт. Омос көрдөххө бэрт да бэрт: нефть сыаната ыарыыр, доллар чэпчиир. Инфляция тохтуур, сыана оннун-тойун булар.

Ол эрээри биири өйдүөххэ наада – экономикаҕа дьиҥэр бу олус куһаҕан көстүү буолар. Судургу этиилэринэн быһаарыым: бу арыгыһыт киһи абырахтанаары дьиэтин малын-салын (неби-гааһы) бэрт чэпчэки сыанаҕа атыылыырыгар тэҥнээх. Атыннык маны экономистар наркомаҥҥа холоон “сидит на нефтяной игле” диэн ааттыыллар. Туох да оҥорон таһаарыы – производство суох, бэйэбит халыйа сытар нефтээх эрээрибит бензиммит бас быстар сыана... Чэ, бу эмиэ атын, олигархтар уонна дьадаҥылар тустарынан кэпсэтии.

Нефть сыаната туохтан үрдүүрүй эбэтэр намтыырый?

Нефть сыаната аан дойдуга хостооһунтан быһаччы тутулуктаах, ким баҕарбытынан сыананы олохтообот. Олус элбэх неби хостуур государство баар буоллаҕына, биллэн турар, нефть сыаната чэпчиир.

Үс сыллааҕыта нефть сыаната эмискэ түспүтэ. Бу туохтан буолбутай? Эмиэ Россия кыттыгаһа суох сатамматаҕа, ол курдук Крымы холбооһун, Сирия ис проблемаларыгар сэриинэн орооһуу о.д.а.. АХШ ону сөбүлээбэккэ Ирантан нефть эмбарготын устубута, ол түмүгэр Иран бэйэтин небин Европаҕа уонна Кытайга атыылыыр кыахтаммыта. Бу иннинэ АХШ-гар “сланцевай революция” буолбута – сланцевай неби уонна гааһы хостооһун саҕаламмыта. Америкаҕа уматык сыаната биллэ чэпчээбитэ, сорох штаттарга суоппардар массыыналарын босхону эрэ үрдүнэн заправкаланар буола сылдьыбыттара. АХШ бэйэлэрэ нефтэрин Европаҕа уонна Кытайга экспортыылларын саҕалаабыттара.

Бу барытын түмүгэр нефть сыаната уруккутааҕар хас да төгүл чэпчээбитэ, Россияҕа экономическай кризис саҕаламмыта. Нефть сыанатын ити курдук соруйан кэриэтэ чэпчэтээһин аны санкциялары кытары мэҥэһиннэриллибитэ. Бу барытын түмүгэр биһиэхэ сыана үүнэ-тэһиинэ суох барыыта саҕаланар, үгүс тэрилтэлэр сабыллаллар, үлэтэ суохтар элбииллэр.

Нефтькэ уонна гааска сыана үрдүк эрдэҕинэ олус даҕаны баайдык-тоттук олорбут эбиппит! Оннук олох хаһан да бүтүө суох курдуга – ырыа-тойук, көр-нар... Таас дьиэлэр тэллэй курдук үүммүттэрэ, дьон ипотеканан квартира ылыыта үксээбитэ (хабалаҕа киирии да буоллар).

Билигин хартыына уларыйда. Хамнас, пенсия үрдээбэт, сыана үүнэ-тэһиинэ суох барар. Араас тутуулар “тоҥоруллар” балаһыанньаҕа киирдилэр. Маҕаһыыннарга сылдьар да киһи аҕыйаата, Дьокуускай араас торговай центрдарыгар бэрт аҕыйах киһи токуҥнаһа сылдьар буолар.

Үүммүт сыл хайдах буолуой?

Үүммүт 2018 сыл – РФ президенин быыбарын сыла. Онон кулун тутар ыйга диэри бюджеты туох-баар күүстэринэн толоро сатыахтара. Нефть сыаната эмискэ чэпчээн эрэ хаалбатар. Эмискэ чэпчиир түбэлтэтигэр иэдээн буолар, бюджекка харчы суох буоллаҕына быыбардааччы бууннаан туруон сөп.

Ол эрээри Центробанк диэн тэрилтэ баар. Кини көмөтүнэн онуоха-маныаха диэри, бэрт кылгас кэмҥэ да буоллар, нефть чэпчэки сыанатын толуйа түһүөххэ сөп. Холобур, ключевой ставка бырыһыанын аччатыахха сөп (атын бааннар кредити хото ылан, харчы киллэрдиннэр диэн), эбэтэр урут атыылаһыллыбыт доллары дэлби атыылаан солкуобайы элбэтиэххэ сөп.

Урут “өҥ дьыллар” саҕана нефть 1 баррелын сыаната 144 долларга тиийэ сылдьыбытын өссө төгүл саныаҕыҥ. Билигин – 57 эрэ доллар. Ол да үчүгэй, иллэрээ сыл отой да 30 долларга түһэ сылдьыбытын саныаҕыҥ. Өссө букатын аллараа түһүөн сөп этэ, ону кэнники хата эбиллибит курдук.

Нефть сыаната кэлиҥҥи сылларга тоҕо чэпчээбитин быһаардыбыт. Аны билигин тоҕо, кыратык да буоллар, ыарыы турарый? Өссө да ыарыа дуо?

Ааспыт сайын уонна күһүн нефть ыараабыт биричиинэтэ: АХШ сиригэр-уотугар айылҕа катаклизмнара буоллулар, ол курдук кэккэ ураганнар сланцевай нефть хостонуутун атахтыы сырыттылар. Ону сэргэ бэйэлэригэр аһара элбэх сланцевай неби хостоон, рыноктарын сынньата түһэргэ быһаарыннылар. Айылҕа катаклизма ааһыа, харчы наада буолуо – сланцевай нефтэрин уонна гаастарын эмиэ экспортаабытынан барыахтара. Маныаха Россия Ближнэй Восток сорох нефтээх государстволарын кытары ОПЕК нөҥүө (ОПЕК – неби экспортааччылар түмсүүлэрэ, манна Россия суох) сыананы ыаратарга куомуннаһа сатааһына да туһалаабат. ОПЕК дойдулара Россияны кытары биллэн турар аахсаллар, ол эрээри бэйэлэрин политикаларын бэйэлэрэ быһаараллар.

Онон, АХШ-гар сланцевай нефтэрин хостооһунун күүһүртүлэр даҕаны, нефть сыаната чэпчиирэ күүтүллэр. Оччоҕуна дойдубутугар валюта киирэрэ аҕыйыа, харчы тиийбэт буолуо. Эбиитин онно араас санкциялары эбэн кэбиһиҥ. Бүгүҥҥү күҥҥэ барыллааһын, хомойуох иһин, ити курдук киһини үөрдүбэт.

Александр ЯКОВЛЕВ

-Айсан.

Аватар пользователя Гость
CAPTCHA
This question is for testing whether or not you are a human visitor and to prevent automated spam submissions.
4 + 0 =
Solve this simple math problem and enter the result. E.g. for 1+3, enter 4.