Олоҕум саҕаланыыта маннык: оҕо эрдэхпиттэн аҕам наһаа «аһыыр» этэ. Итирэн кэлэн маамабын оҕолор харахтарыгар кырбыыра. Тохсунньу тымныытыгар элбэхтэ үүрүллэн, тоҥон өлбөт баҕаттан, уоран, хараҥаҕа дьон хотонугар киирэн хонор этибит. Биир да иһит хаалларбат гына барытын тоҕо сынньар идэлээҕэ.
Киэһэ буолла даҕаны чаһыны манаан тахсар этибит. Чаас ырааппыт буоллаҕына «испит» диэн сэрэйэн, истээх ыстааммытын кэтэн, соммутун аан кытыытыгар ыскаапка бэлэмнээн суулуур буолбуппут. Оннук сыллар-күннэр ааспыттара.
Сиһилии кэпсээтэххэ хара, баттал күннэр элбэх этилэр. Ол курдук оскуоланы бүтэрэн, үөрэххэ киирэн, дьэ санаам чэпчээн «олохпун оҥостуом, сырдыктык олоруом» диэн үөрэхпин бүтэрэр сылбар үрдүбэр күн тыкпыттыы олоҕум сырдаабыта. Үөрэҕим таһынан бэйэбин ииттинэрбэр, куортаммын төлүүрбэр, таҥныам этэ диэн круглосуточнай маҕаһыыҥҥа үлэлиир этим.
Биир үтүө күн тапталбын көрүстүм. Билистибит, бэйэ-бэйэбитин наһаа да таптаһан, өйдөһөн, өйөһөн, харыстаһан, бииргэ олорон саҕалаатыбыт. Арай билбиппит кырачаан киһини күүтэр эбиппит. Уолум наһаа үөрдэ, биһиги саҕа дьоллоох дьон суоҕун кэриэтэ этэ. Ол тухары үлэбин ыарырҕатан оҕобут, саҥа үөскээн эрэр чыычаахпыт, «куотан» хаалла (выкидыш). Оо, ыарыыта сүрдээх этэ, дэлби аһыйан, санаабыт түһэн хас да ый, күн солбуллубакка аастылар…
Үөрэхпин бүтэрэн, сыбаайбалаан баран дэриэбинэҕэ көһөн таҕыстыбыт. Сыл ааспытын кэннэ иккистээн оҕо күүтэрбитин билэн, тоҕус ыйы быһа балыыһаҕа көрдөрүнэн, искэ сылдьар чыычаахпытын кытта күн аайы кэпсэтэн, имэрийэн кэтэһэрбитин, таптыырбытын биллэрэр этибит. Барыта үчүгэйдик, туох да куһаҕана суохтук уһун ыйдары ааһан дьэ төрүүр күнүм тиийэн кэллэ. Эрим дьоллоох отой манаан баран балыыһа таһыгар турарын, долгуйарын түннүк нөҥүө көрөбүн эрэ. Оо, дьэ, ыарыы диэн онно баарын билбитим. Икки суукканы быһа ыарыйдым. Уубун эрдэ тэстилэр. Стимуляция биэрдилэр да туһалаабата. Оннук курдук «остуолга» тахсан икки чаас сыттым. Ол сытан ыйыттым: «Тоҕо экстреннайдаабаккыт?» – диэбиппэр, «баскыһыанньа, үөһээ ким да суох» диэтилэр. Мин хантан билиэхпиний, хайдах, туох буолуохтааҕын. Эбиитин дэлби үөхтүлэр, как будто мин ый аайы төрүүрүм курдук. Первородка буолан тугу да билээхтээбэт буоллаҕым.
Дьэ оннук уһун сор-муҥ быыһынан төрөөтүм. Арай оҕом ытаабат. Көрдөрбөккө ханна эрэ илдьэ бардылар. Уолун-кыыһын да, ыйааһынын да билбэппин. Ыйыта сатаатахпына да эппиэттээбэккэ илгистэн кэбиһэллэр. Мин санаам түһэн ытаатым аҕай. «Бу дьахтар өссө ытыы сытар», – диэн өмүрэн ааһаллар. Наһаа да куһаҕан этэ. Хайдах дьоҥҥо итинник сыһыаннаһыахха сөбүй? Тем более первородкаҕа. Эбиитин уһуннук ыалдьан аһаабакка сылдьан сэниэ суох, оҕом туругун эппэттэр, ытаамына, дууһалаах буолан баран.
Палаатабар көһөрдүлэр. Ол тухары ыйыталаһа сатыыбын да, куотуна, илгистэ эрэ сырыттылар. «Оҕоҕор үүккүн ыан», – дии-дии киирэн көрдүүллэр уонна туругун эппэккэлэр үһүс күммүн хараҕым уутун түһэрэртэн ордугу билбэккэ аастым.
Онтон: «Санрейсынан куораттыыгыт», – диэннэр медцентрга көтөн кэллибит. Онно тугун-ханныгын быһаардылар, оҕобун көрдөрдүлэр. «Оҕоҕун из-за халатности өлөрөн кэбиһэннэр иккистээн тыын киллэрбиттэрэ номнуо мэйиитэ өлөн хаалбыт. Маннык случай в утробе буолбат», – диэтилэр. Эрдэ быһаарбатахтарын сөхтүлэр, бэккиһээтилэр. Оҕом барахсан наһаа да кыраһыабай, наһаа да кырачаан, илиитэ кып-кыра, атаҕа субу харахпар көстөн кэлэр. Ый кэриҥэ сыттыбыт. Ол тухары оҕом бэйэтэ аһаабат, зонд нөҥүө шприһынан аһатабын, аппараакка сытар этэ. Бырааһым киирэн: «Боростуойдук быһаардахпына оҕоҥ «кукла» (овощ) буолар. Уһаабат, хааллар», – диэн сүбэлээтэ. Оо, хараҥа күннэрим дьэ саҕаланнылар…
Эрбин кытта телефон нөҥүө кэпсэтэн, иккиэн ытыыртан ордук тугу да билбэппит. Бэйэлээх бэйэм испиттэн тахсыбыт кырачааным, уһуннук да кэтэспит биһиги оҕобут буоллаҕа. «Хаалларбаппын, киһи буолуо, кимиэхэ да биэрбэппин!» – диэн дьиэбэр илдьэ таҕыстым. Уолчааным барахсан отой утуйбат, ытыыр да ытыыр этэ. Сарсыарда өртүгэр мин көрөр этим, түүнүн эрим көтөҕөн хаамыталыыра. Оннук утуйбакка үлэлии барара. Күүстээх графигынан эмп бөҕө иһэрдэр этибит, биир чаас көтүтэн кэбистэххэ таттарар этэ… Эмин испит бириэмэтигэр кыратык уоскуйара, таттарара кыччыыр этэ. Наһаа тонустааҕа, күүрэн баран сылдьаахтыыра, отой көммөт этэ. Сылга үстэ медцентрга киирэн эмтэнии курсун ылар этибит.
Арай ол сылдьан биэс ыйдаах оҕону көрүстүбүт. Оонньууру тутан айаҕар симэрэ, ааспыт дьону одуулуура, тыаһы истэн соһуйара, күлэр-үөрэр, илиитинэн далбаатыыр. Онтон мин оҕом сааһа чугаһаата да сытар, көрбөт, истибэт, мичээрдээбэт, төбөтүн туппат, таттарарыттан ынчыктыыр, сутуругун тутан баран сылдьара уонна кэдэрийэн эрэ сытартан ордугу билээхтээбэт этэ. Мин ол оҕону көрөн ытаатахпыан, оҕобун аһыннахпыан… Саамай күндү көмүс чыычааҕым улаатан истэҕин аайы ыарыыта сордуура улаатан испитэ. Оҕолор курдук кыһалҕаны билбэккэ, оонньуу, сүүрэ барбатын санаатахпына сүрэҕим ыалдьара күүһүрэн испитэ…
Аны сотору кэминэн эрим ыарытыйар буолла. Сатаан аһаабат, утуйбат, ырдар ыран истэ… Балыыһаттан ордубат буолла. Маҥнай бэйэбит балыыһабытыгар сытан систиэмэ эҥин ылла, үтүөрбэтин иһин оройуоҥҥа ыыттыллар. Язва диэн диагноз туруордулар, эмп бөҕө анаатылар. Ыйы ыйдаан эмтэммитин да иһин эрим мөлтөөтөр-мөлтөөн истэ. Ыксаан кыыһыран направление ылан медцентрга көрдөрүнэ барда. Быраастар: «Анализтарыҥ үчүгэйдэр», – диэн эмиэ ситэ көрбөккөлөр ыытан кэбиспиттэрэ. Эмиэ да ыарыыта сорох кэмнэргэ ааһан хаалан оспут курдук буолара.
Уолбут ыалдьар буолан куоракка төттөрү көһөн киирбиппит. «Эмискэ сүрэҕэ тохтоон хаалыан сөп», – диэннэр кэтэбилгэ сылдьар буолбуппут.
Саҥа дьыл чугаһыгар эрим уҥа сылдьар буолан хаалла. Ыксаан үлэтигэр ыыппатым, скорай ыҥырдым. Кэлэн көрөн баран тиэйэн балыыһаҕа илдьэ бардылар. «Аналиһын 10 күнүнэн биллэриэхпит», – диэтилэр. Ол олордохпуна бырааһа звоннаан: «Срочно кэл», – диэн миигин ыҥыран ылла. Кабинетыгар киирдим. Быраас утары көрөн олорон: «Кэргэниҥ рак буолбут. Хайдах да быыһаммат, бүтэһик стадиятыгар тиийбит», – диэн тута эттэ. Хаһан да мин дьиэ кэргэммэр оннук таарыйыа диэн түһээн да баттаппат этим. Эмискэ тулам хараара түстэ, салгыным да тиийбэт буолла, сирим атахпыттан устан хаалла. Ыксааммын: «Ханна да буоллун баран операциялатыахпыт, баарбытын-суохпутун атыылыахпыт, хайдах гынабын?» – диэбиппэр, «эриҥ бүтэһик күннэрин атаарарыгар үөрүүнү, сырдыгы бэлэхтээ, аттыгар эрэ баар буол» диэтэ… «Хас сыл олороро хаалла? Оҕолонор кыахтаах дуо? Наследственно ити ыарыы бэриллэр дуо?» – диэн харса суох ыйытааччы буоллум. «Биир сыл курдук олоруоҕа, оҕолонор кыахтаах, онно мэһэй суох. Наследственно бэриллибэт ыарыы. Кини наһаа улаханнык санаарҕаан, кыайан санаатын аспакка, бэйэтигэр тута сылдьан ыарыытын улаатыннарбыт», – диэн тоһоҕолоон эттэ.
Барахсаным уолчааныттан санаарҕаан, хомойорун, аһынарын, санаата сордонорун, миигин аһынан иһигэр тута сылдьан, түүннэри оҕобун аһынан ытыырбын, төһөлөөх эрэйдэнэрбин көрөн миэхэ аһыллаахтаабатах, санаатын чэпчэппэтэх эбит. Ити миигин харыстаан буолаахтаатаҕа… Оннук инбэлииккэ таҕыста, сатаан үлэлээбэт буолла, үксүгэр ороҥҥо сытар, аһы ылыммат буолан хаалла. Биэс мүнүүтэ буола-буола, ас иҥэрдин диэн кыра ньуосканан бульон иһэрдэр буоллум.
Сайын уолчааммыт уһун ыарыыттан сордонон, эрэйдэнэн күн сириттэн бараахтаабыта. Оҕом сыыһа төһө эрэ сынньанна. Ыарыы диэнтэн ордук тугу да билээхтээбэт кыракый чыычааҕым уоскуйдаҕа диэн наһаа да чэпчээтим, аттыбар харысхал буола сылдьар диэммин бэйэбин уоскутунабын…
Эрим диагноһын билбитим кэннэ нэдиэлэ буолаат билбитим, оҕо күүтэр эбиппин. Кэргэним баҕар ыарыытын аһарыныа, дьоллонуо, атаҕар туруо диэн, санаатын да көтөҕөөрү, үөрүүлээх сонуммун кэпсээтим. Кини төһө да онтон дьолломмутун иһин ыарыыта күн-түүн улаатан истэ. Оронтон турара аҕыйаата. Барахсаным ол сытан ыҥыран ылан эттэ: «Көмүһүм, күнүм, ыйым… Олоххун алдьатыма! Эдэргин, сытар дьону бүөбэйдииртэн ордук атыны эйиэхэ биллэрбэтим, көрдөрбөтүм. Миигин хааллар. Бар, мин туһата суохпун. Эр киһи оруолун толорбоппун аны. Бар!» – диэхтээтэ хараҕын уутун сотто-сотто. Элбэҕи да эргитэ санаабыт эбит… «Хайдах буолаҕын! Эйиэхэ ойох тахсарбар туох диэн тылы биэрбиппиний? Куһаҕаҥҥа, үчүгэйгэ, үөрүүгэ, хомолтоҕо барытыгар аттыгар баар буолуом диэн тылы эппитим. Ол-бу буолума! Таптыыбын! Туох да иһин отой бүтэһигэр диэри аттыгар олоруом. Тэҥҥэ олоҕуҥ туһугар охсуһуом», – диэбиппэр наһаа да үөрээхтээбитэ. «Таптал, дьол, ыарахан кэм, сүтэрсии, ыарыы диэни бу кылгас олохпор биллим. Күүстээх таптал диэн баарын биллэрбиккэр, эн эрэ мин аналым, мин дьолум буолбуккар үөрэбин. Чыычаах, махтанабын!» – диэхтээбитэ.
Күһүн тиийэн кэллэ. Мин бастакы оҕобун төрөөбүппүттэн шок ылан, куттанан, аны ол балыыһаҕа төрөөбөппүн диэн куоракка оҕолоно киирдим. Эрим ол бириэмэҕэ балыыһаҕа сытан химия ылар этэ. Мин балыыһабар киириэм иннинэ күнүм аҥарын эрим аттыгар олорор этим. Хаана дэлби барар буолла. Быраастар аны миэхэ туох да диэн эппэттэр, кэлин истибитим аймаҕа чүөүчэтигэр звоннаан: «Уолгутун ылыҥ, аҕыйах күн хаалбыт», – диэн эппиттэр. Мин оҕобор ыарахан буоламмын, миигин аймаабат туһуттан тугу да биллэрбэт эбиттэр.
Эрбин аймахтара кэлэн балыыһаттан таһаарбыттара. Күн аайы телефоннаһар этибит. Арай биир күн куолаһын истибитим итирик курдук саҥарара. «Аҥаар өттүм аккаастаата: хараҕым сабыллыбат, уоһум хамсаабат, илиим-атаҕым истибэт буолла», – диэбитигэр наһаа да ыксаабытым, «аттыгар суохпун» диэн эмиэ хараҕым уута тохтообот буолла.
Миигин киэсэрэптээн оҕобун ыллылар. Кырачааным минньигэһиэн, улахан уолбунааҕар отой атын. Тута эмиийбин эмтэ, доруобай буолара биллэр. Наһаа да атын, дьикти этэ. Киһи сатаан быһаарбат. Ийэ диэни ол күн билбитим…
Балыыһаттан тахсан аҕабытыгар айаннаан истибит. Үөрүүм ынырык этэ. «Билигин паапа көрөн сыллыа, дьоллонуо», – диэн кэпсэтэбин…
Айаннаан истэхпинэ звонок кэллэ уонна наһаа өр саҥата суох туран бараннар: «Барда», – эрэ диэтилэр. Эмискэ этим тымныйа түстэ, хараҕым уунан туолла. Иннибэр барыта бытааран, чуумпу баҕайыга сыыгыныыр тыас кулгаахпар иһиллэр эрэ. Салгыны эҕирийэрим ыараата, илиим салыбырыыр, оҕобун көтөҕөн олоробун… Тугу да өйдөөбөт курдук арахсан хааллым… Онтон санаабар киирбитим, өйдөнөн кэлбитим оҕобун ыбылы кууһан баран ытыы аҕай олорор эбиппин… Кини тыыннааҕар оҕотун көрдөрбөтүм диэнтэн наһаа да хомойдум… Бүтэһик тыыныгар аттыгар баар буолуохтаах этим диэн бэйэбин буруйданным…
Өргө диэри бэйэбин сатаан бырастыы гымматаҕым… Сиргэ тимирэн, салгыҥҥа уостан, ууга суураллан хаалыахпын наһаа да баҕарбытым… Арай туох да буруйа суох кырачаан киһичээн ама соҕотох хаалыа дуо? Аҕатын сүтэрбитигэр, биһи маннык ыарахан олохтоохпутугар кини буруйа суох. Оҕобор мин эрэ хааллым, миигинэ суох өссө куһаҕан буолуоҕа диэммин кырачааммын эрэ күн аайы көрөммүн олоҕум саҕаланнаҕа…
Сыл аҥаарын быһа түүн аайы ытаан, түүлбэр тапталлаахтарбын көрөн уһуктан кэлэн, хараҕым уутун отой куурдубат буолан хаалбытым. Оҕом барахсан ийэтэ айманарын курдаттыы билэн, ытыы олорор буоллахпына дэлби хаппырыыстыыр, ытыыр этэ… Наһаа да өр сордоммутум… Кими да кытта кэпсэтиэхпин, ким да кэлиэн баҕарбат этим, аһаабат да буолан хаалбытым… Эмиэ элбэҕи эргитэн, санааҕа ылларан, «тоҕо миигин таҥара маннык сордууруй?» диэн ыйытыы наһаа да өр санаабын-онообун бутуйбута.
Бириэмэ оһорор диэн мээнэҕэ эппэт эбиттэр. Кырдьык уустук, ыарахан этэ. Ол гынан баран уолчааным күн аайы сайдан иһэрэ: үөрэр, тутуһар, олорор, хаамар… Бастакы саҥарар тыллара миэхэ дьолу аҕалбыттара, олоххо тардыһыым улаатан испитэ. Оҕом туһугар, эрим уонна улахан уолум олорботох олохторун, кинилэр көрөн киэн тутталларын курдук биһиги иккиэн да буолларбыт ийэ, оҕо таптала, дьоло баарын билэн эрдэхпит.
Соҕотох ийэҕэ биллэн турар уустуктар бааллар. Ол гынан баран саамай ыарахан кэмнэри аастым: сүрэх бааһа, ыарыы – тапталлаахтаргын күн сириттэн сүтэрии эбит. Онтон атыны киһи быһаарар, умнар эбит диэни биллим.
Маннык олоҕу кимиэхэ да баҕарыам суоҕа этэ. Уостубат, умнуллубат баас диэн маны этэн эрдэхтэрэ. Этиэм этэ: бэйэ-бэйэҕэ сыһыаҥҥытыҥ харыстааҥ, хас биирдии күнү сыаналааҥ. Олоххо араас буолар эбит: күүппэтэх өттүгүтүттэн күөйэр, соһуччу биллэрбэккэ кэлэр.
Мин эдэрбин, олоҕу олоруохпун баҕарабын. Дьон курдук дьоллоохтук олоруохпун, ситиһиэхпин, өссө да таптыахпын, тапталлаах киһи буолуохпун, дьиэ-уот тэринэн, улахан дьиэ кэргэн буолар дьолу билээрибин олохпун туох баар күүспүнэн, санаабынан салгыыбын…
Олоҕу, дьону харыстааҥ!
Сүтүктээх ДЬАХТАР.
