Суруйарга бу бастакы холонуум, кыра сыыһалар баар буоллахтарына баалаамаҥ. Үөрэх диэн суох, тоҕо үөрэммэтэхпин бу кэпсээн быһаарыа.
1991 сыл. Оскуолабын ортонон да буоллар бүтэрэн, олох киэҥ аартыгар үктэнэн дьоллоох Дьокуускай куоракка абитуралыы бардым.
Куоракка кэлэн киириэхтээх үөрэхпэр докумуон туттардым. Консультацияларга сылдьан, бастакы экзамены түөркэ туттаран баран уолаттары кытта кыратык сууйдубут. Уолаттарым армияттан эҥин кэлбит уолаттар, водка истилэр. Мин олорор дьоммуттан куттанар буолан биир жигулёвскай пиибэ истим. Олоро туһэн баран пааркаҕа дискотекаҕа 17-с кварталтан сатыы бардыбыт.
Кыратык чэпчээбит уолаттар күлүү-салыы, кэпсээн-ипсээн буолан баран истибит. Арай нуучча кыыһа «помогите!» диэн хаһыытыы-хаһыытыы икки этээстээх дьиэ кэнниттэн сүүрэн таҕыста. Кэнниттэн дьааһык хаптаһынын курдук кыра хаптаһыны туппут киһи, аҕата быһыылаах, ситэн кэлэн ханна түбэһиэх саайталаан киирэн барда.
Мин бэйэм да билбэппинэн биирдэ аттыларыгар баар буолан хааллым уонна ол киһини хатыйан түһэрэн баран хаптаһынын былдьаан ыллым. Сытар кыыһы кэлэн туруоран эрдэхпинэ, ол киһи кэннибиттэн кэлэн миигин кулгаахха саайда. Кыыспынаан иккиэн умса баран түстүбүт. Ыллым да ол киһини, кэннибиттэн түспүт буола-буола диэн, саайталаан киирэн бардым. Киһим охтон түһэн баран сирэйин бүөлэнэн сытар.
Арай ол кыыһым «паапабын өлөрдө!» диэн айманыы бөҕө буолла. Чугаһаан уоскута сатыы сырыттахпына милиция массыыната кэллэ. Мин куотаары гыммытым кыыһым атахпыттан кууһан баран соһулла сылдьан «держите хулигана!» диэн хаһыы бөҕө. Илиибин кэдэрги эрийэн, наручник кэтэрдэн кэбистилэр.
Көрбүтүм уолаттарым ханна да суохтар. Милициялар иккиэлэр – биирэ саха, биирэ нуучча. Мин саха уолугар быһаара сатаатым да, киһим өйдөөбөтө. Нууччата өссө кырбаммыт нууччаны билэр эбит, «опять» дии-дии тугу эрэ кэпсэттилэр. Миигин массыыналарыгар уган урукку 2-с ГОМ-ҥа, оччолорго «Центральнай» кинотеатр аттыгар, билигин сквер диэки баара, онно илдьэн доппуруос бөҕө буоллулар. Сарсыарда диэки биир камераҕа хаайан кэбистилэр.
Киирбитим уонча киһи, нууччалар-сахалар бааллар. Туохха түбэспиппин ыйыталаһан баран «сылайбытыҥ буолуо, утуйан сынньан» диэн миэстэбин ыйан биэрдилэр. Мин «туох аламаҕай дьоной, утуйа сыттахпына тыыппат инилэр» диэн, куттана-куттана сыттым. Ол сытан утуйан хаалбыппын.
«Тур, чэйдээтибит», – диэн уһугуннардылар. Аһыы олорон биир саастаах саха хаамыра бэрээдэгин кытта билсиһиннэрдэ, хайдах-тугу гыныахтаахпын кэпсээтэ. Миигин: «Манна син-биир өр олорбоккун, сотору түрмэлиириҥ буолуо», – диэтэ. Ону истэн баран санаам отой түстэ, «тоҕо тута түрмэ, саатар сууттаан баран ини» диибин. Онтукам баара Мархаҕа баар СИЗО эбит.
Сарсыҥҥытыгар дуу, өйүүҥҥүтүгэр дуу саҥаһым кэлэн көрүстэ. Хантан билбитэ эбитэ буолла, потерпевшайы көрсөн кэпсэттим, бачча сууманы көрдүүр диэтэ. «Мин иэс булуом, эн кэлин дьоҥҥор таҕыстаххына ынах эҥин туттаран төлөһөөр», – диэтэ. Мин ону аккаастаатым, арай «уолаттарым кэлэн көрүстүннэр» эрэ диэтим.
Хаамырабар төттөру киллэрбиттэрин кэннэ биир нуучча аттыбар кэлэн туохха түбэспиппин сиһилии чуолкайдаста уонна «лучше бы убил» диэтэ. Онтум баара ол кырбаммыт нуучча бииргэ төрөөбүт быраата эбит. Ийэлэрэ өлбүтүн кэннэ убайыгар тиийэн «дьиэни үллэстиэххэ» диэбитигэр айдаарсыбыттар уонна туохха эрэ үҥсэн манна түбэһиннэрбит. Мин көмүскэһэ сатаабыт кыыһым 14 сааһыгар оҕоломмут эҥин, отой күүлэйдьит бэрдэ диэтэ.
Аны следователь миэхэ: «Төһө кыахтаах дьоннооххунуй? Аҕыйах сүөһүнү туттаран көрдүүр сууматын төлөөн кэбис, сууттаннаххына олоҕуҥ тухары хара мэҥ буолан хаалыа», – диир. Мин ынырыктык кыһыйдым, өскөтүн зонаҕа түбэстэхпинэ таҕыстахпына өлөрүөм, инньэ диэн тиэрдээр эҥин диэтим. Маннык-маннык үчүгэй адвокаттар бааллар, сыаналара чэпчэки эҥин диир.
Камерабар киирэн сокамерниктарбар кэпсээтим. «Таҕыстахпына төлүөм диэн баран, кидайдыыллар» эҥин диэтилэр, сууттаммакка эрэ примирение эрэ оҥотторуохха наада. Бэйэлэрин адвокаттарыгар харчы тэбэн биэрээри предлагайдыыр үһү.
Аҕыйах хоммутум кэннэ биир күн хас да киһини таһааран автозакка уган, түрмэҕэ илтилэр. Хас эмэ боруотаны ааһан, массыынабыт дьэ тохтоото. Хаһан да тахсыбат сирбэр түбэһэн эрэбин дуу диэн, эмиэ да биир куттал.
Түрмэҕэ хас да хоннум. Саҥаһым бэйэтэ аймаҕын адвокаты булбут этэ. Адвокатым сууттан син-биир куоппаппыт, мед.освидетельствование көрдүм, сотрясение диэн эбит, условно хааллаҕын диэн эрэллээх баҕайытык эттэ. Камерабар киирэн кэпсээбиппэр ол адвокаты билэр эбиттэр, сотору тахсыыһыгын диэн үөртүлэр. Кырдьык, аҕыйах хонон баран «с вещами на выход» диэтилэр.
«С подпиской о невыезде» диэн таһаардылар. Үөрэхпэр экзаменнарым ааспыттар, хайа уонна сууттанаары сылдьар киһини хайаан үөрэххэ ылыахтарай.
Суутум күнүгэр долгуйуу бөҕө – аны түбэһиннэрэн кэбиһиэхтэрэ диэн. Никсик сыттаах хаамыраны санаатахпына хотуолаары гынабын. Суут биир сыл условнай уонна моральнай харчы төлүүргэ диэн уураахтаата. Үөрүүбүттэн ытыы сыстым, адвокаппар хаһы төлүүбүн диэбиппэр (харчылаах баҕайы киһи) аккаастаата уонна: «Кытаат, ити аат аһыгар умньаныма», – диэтэ.
Мин куоракка хаалан үлэ булан үлэлээн, моральнайын төлүүргэ быһаарынным. Убайым хата уус буолан, дьиэ тутан ол харчытынан төлөөтүм уонна дойдубар таҕыстым. Дойдубар үлэ булбатым, сууттаммыт диэтэхтэрэ буолуо, хачыгаар да миэстэтэ көстүбэтэ. Дьонум хотоннорун көрөн кыстаатым уонна саас көрдөһөн армияҕа бардым.
Онно даҕаны үчүгэй чааска чугаһаппатылар. Бэрээдэктэрэ суохтары, сууттаммыттары стройбакка ыытар эбиттэр. Армияттан этэҥҥэ эргиллэн, үөрэххэ туттарсан көрдүм даҕаны кыайан киирбэтим. Дьиҥэ баалым хапсар этэ даҕаны, ылбатахтарыгар эмиэ сууттаммытым ороостоҕо. Куоракка үлэ көрдөөн көрдүм, дворник да үлэтигэр чугаһаппатылар. Хата биир табаарыспын көрсөн, кинилиин Белай озероҕа баар даача олбуорун, сарайын оҥорон онно кыстыырга быһаарынныбыт. Сүрүн дьарыкпыт табах атыылааһына уонна куорат кытыытыгар баар маҕаһыыннартан чэпчэки сыаналаах табаары атыылаһан, үрдэтэн атыылааһын.
Оннук ускул-тэскил сылдьан кинини көрүстүм. Икки эдэр сүрэх көрсөн, саамай дьоллоох кэммит. Кини мединститут студентката, кыахтаах ыал оҕото. Ол эрээри миэхэ тэҥнээхтии сыһыаннаһан, наһаа дьоллоохпут.
Оннук биир сааскы киэһэ иккиэн сылдьан, эмиэ диирбэр тиийэбин, биир итирик киһи чүөчэтин кырбыы сылдьарыгар түбэстибит. Мин «мантан барыахха» диэт, бара турдум. Оо, онно көрбүтүм доҕорум хомойбут, кэлэйбит харахтарын… Ыксаан хайдах сууттаммыппын барытын кэпсээн биэрдим. Чыычааҕым барытын өйдөөтө уонна кууһан туран: «Эйигин мин ханна да ыыппаппын, куруук бииргэ буолуохпут», – диэтэ. Онно тугу эрэ биттэнэн, эбэтэр дьоллонон хараҕым уута сүүрдэ.
Биир күн дьонугар билсиһэ диэн бардыбыт. Таҥныы-симэнии, долгуйуу-куттаныы бөҕөтө. Аны ол ыксыы сылдьан уҥа илиибин хайа тардан, бэрэбээскилэнним эҥин. Ол да буоллар дьонугар тиийдибит. Син үчүгэйдик көрүстүлэр да, аҕата тоҥуй баҕайы.
Остуолга олорон аһааһын буолла. Ийэтэ үчүгэй баҕайытык кэпсэтэр, аҕата ону-маны ыйытар эрэ. Ол олорон бэрэбээскибин көрөн «боксёргун дуо?» диэн ыйытта. «Эс, боксёр буолбатахпын, ити ыксыы сылдьан хайа түстүм», – диибин. Ол олорон аҕалара ханньааҕы иһэр да иһэр. Аһаан бүтүүбүтүгэр аҕалара биллэ холуочуйда, үлэм суох диэбиппэр иэдэйэ сыста, «эмиэ биир иитимньи» эҥин диэн ботугураата.
Миэхэ эмиэ «таах-сибиэ кэлэн» диэн санаалар киирдилэр, ньиэрбинэйдээһин эҥин буолла. Онтон сууттаммытым туһунан истэн баран сирэйбэр: «Сууттаммыт хаамаайылар миэхэ наадата суохтар», – диэтэ. Мин «сөп» диэт даҕаны тахсар ааны былдьастым. Кыыһым эккирэтэн тахсан тохтото сатаата даҕаны, мин бара турдум.
Ол киэһэ табаарыспынаан үлтү арыгылаатыбыт. Билсэ барарбар шафер эҥин оҥостуох буолбутум да, барыта бүттэҕэ дии. Ол олордохпутуна кыыһым кэлэ сырытта, кыһыыбар ааны аспатым.
Сарсыныгар өлөттөрөн нэһиилэ сыттахпына кэлбитэ уонна: «Паапам бэҕэһээ итирэн итинник саҥарар», – эҥин диэбитэ даҕаны, мин мас-таас курдук «эн биһикки бииргэ буолар аналбыт суох эбит» диэтим. Кыыһым төһөлөөх хомойбутун айбыт таҥара бэйэтэ билэр. Мин хомунан, атаспын кытта быраһаайдаһан дойдулаатым.
Дойдубар тутууга, мас кэрдээһинигэр, араас үлэлэргэ үлэлээн хас да сыл сырыттым. Харчыланным эрэ куоракка киирэн танас-сап атыылаһабын, сорох харчыбынан арыгылаан-күүлэйдээн тахсабын.
Арай биирдэ оннук сылдьан, биирдэ өйдөнөн кэлбитим кыыһым дьиэтин аттыгар баар эбиппин. Баҕар ыраахтан да буоллар көрүөм дуу дии санаан, кытыы соҕустан подъеһа көстөр бүччүм сиргэ олорон, пиибэлиии-пиибэлии кэтэстим. Өр кэтэһиннэрбэтэ, тахсан кэллэ ээ! Мин отой ойон турдум. Онтон баҕар атын киһилэммитэ буолуо диэн, төттөрү олорунан кэбистим. Чэ, бээ, умнар эбиппин диэн күүстээх санаа ылынан, дойдулаатым.
Ол кэлэн эмиэ тутууга үлэлээтим. Сотору соҕус буолан баран биир кыыстыын билистим. Өр буолбатыбыт, холбоһор буоллубут. Кэргэммин ол кыыспар тэҥнии сатыыбын да, отой сатаан тэҥнээбэппин. Хайдах олоҕу таллым да, олоруохтаахпын диэн олордубут. Талбыт курдук уол уонна кыыс оҕолоннубут.
Ол курдук хас да сыл буолан баран, кыыспытын көрдөрө куоракка киирдибит. Уулуссанан баран истэхпитинэ арай биир холуочук чүөчэ эмискэ ааппынан ыҥырда. Эргиллэн көрөн баран кинини нэһиилэ биллим… Оннук бииһирбэтэх эрээри, иһэрэ сирэйигэр-хараҕыгар биллэр буолбут этэ. Мин соһуйан тылбыттан да маттым. Ойоҕум иннибэр холуочук дьахтар ытыы турарыттан эмиэ соһуйда.
Мин нэһиилэ: «Миигин акаарыны бырастыы гын, барытыгар буруйдаах мин», – диэтим. Онтон өссө буорайда уонна сэрэнэн нууччалыы ыйытта: «Ты можешь дать мне опору, вернуться к жизни?». Бу кэмҥэ ойоҕум кэлэн бардыбыт да бардыбыт диэтэ. Мин соһуйан уонна долгуйан тугу да саҥарбатым, оҕобун көтөҕөн баран кэргэммин батыстым. Киһим кэннибэр: «Мин баччааҥҥа диэри эйигин эрэ таптыыбын», – диэн ботугуруу, ытыы хаалаахтаата…
Тэйиччи тиийэн кэргэммэр: «Мин баран начаас кэпсэтэн кэлиим», – диэбиппэр дьэ буолан хаалан турбата дуо. Инньэ гынан баран хааллыбыт.
Онтон ыла ойоҕум миэхэ кыыһырдар эрэ наар урукку тапталбынан киирэр, бичиихэ тапталгар бар диир. Онтон кини билбэт – биһиги хайдах курдук дьоллоох кэмнэри атаарбыппытын, билбэтэ да ордук. Кэнники суобаһым тулуйбакка урукку дьиэлэригэр тиийэ сылдьыбытым даҕаны, атын ыаллар олорор этилэр. Ыйыппыппар отой да билбэттэр. Кэлин сэмээр ол көрсүбүт сирбэр тиийэбин да, көрө иликпин.
Билигин оҕолорум эрэ иннигэр олорор курдукпун. Ол эрээри таптала суох олус ыарахан. Төһө өр тулуйабын? Урукку тапталым баҕар бу күн сиригэр номнуо суох буолбута буолуо диэн санаалар киирэллэр. Ааспыт күһүн иччилээх баҕайы түүлү түһээбитим. Арай чыычааҕым кэллэ, үөрбүт аҕай уонна: «Мин билиэт ыллым, сотору көтөбүн. Эн барсаҕын дуо?» – диир. Мин: «Кэнники», – диэтим. Онуоха: «Онно наһаа үчүгэй үһү, маамам төһө эрэ кэтэстэ», – диир. «Паапаҥ эмиэ кэтэстэҕэ», – диэбиппэр: «Кинини көрсөр санаа суох, уонна кини атын сиргэ баар», – диэбитэ.
Мин ыытымаары: «Барыма», – дии сатаабытым да, тыбыс-тымныы уоһунан уураан ылбыта уонна: «Мин барар кэмим кэллэ…» – диэбитэ. Мин уһуктан, түүлбүн ырытан көрөн баран олус куттаммытым…
Билигин ойоҕум бичиихэ тапталбынан ааларын истэ-истэ, эппитим курдук оҕолорум эрэ тустарыгар олоробун. Манан бу суруйуум бүтэр. Барытыгар буруйдаах бэйэм буолуо диэн санаалар киирэллэр. Арай ол киэһэ кырбана сылдьар нуучча кыыһын көмүскэспэтэх буолуум, олоҕум быдан атын буолуо этэ дуо?
Удьурҕай.
