Доллар61.26 Евро72.24
+8 °С

Улуутумсуйар Россия билиҥҥи туруга

16:00 в 26.10.20180 19

Россия сирин иэнэ 17 мөлүйүөн кв.км. Бу аан дойдуга баар 251 дойдуттан саамай улаханнара. Ити дойдулартан билиҥҥи туругунан тутулуга суохтарынан 195 дойдуну ааҕаллар. Хас даҕаны дойдуну Аан дойду үгүс дойдулара билиммэттэр. Холобур, ДНР, ЛНР диэн Илиҥҥи Украина сиригэр баар дойдулары.

Россия  сирин баайын 75,7 трлн. долларынан сыаналыыллар. Бу хайа да дойдуга суох баай эбит. Оннооҕор Холбоһуктаах Штаттар сирдэрин баайа Россия киэниттэн 1,5 төгүл аҕыйах эбит. Ол курдук Аан дойду гааһын 40% Россияҕа баар. Таас чоҕунан Россия Аан дойдуга 2-с миэстэлээх, ойуурун маһынан 3 бастакы дойдулар истэригэр баар, кыһыл көмүһүнэн 3-с миэстэлээх.

Миллиардердарын ахсаанынан Холбоһуктаах Штаттартан эрэ хаалан 2-с миэстэлээх. Бу 96 миллиардердар аҕыйах сыллаахха диэри биһиги курдук дьадаҥы дьон этилэр. Хайдах күүскэ үлэлээн итиччэ байбыттара кимиэхэ да өйдөммөт. Амыарыка баайдара билиҥҥи баайдарын хас да сүүс сыл устата хас да көлүөнэ күүстээх үлэтин түмүгэр муспуттара биллэр.

Россия биир дууһаҕа тиксэр оҥорон таһаарар бородууксуйатынан Аан дойдуга 47-с миэстэлээх. Туох да сиртэн хостонор баайа суох Япония ити көрдөрүүтүнэн 27-с миэстэлээх – норуота үлэһитэ бэрт.

16-c үйэ бүтүүтүгэр билиҥҥи Холбоһуктаах Штаттар сирдэригэр туох да суох этэ. 1776 сыллаахха Холбоһуктаах Штаттар Англия коронатыттан босхолонууларын Декларацияларын хас да сыл элбэх хаан тохтуулаах сэриилэрин кэнниттэн ылыммыттара. АХШ историята ити сылтан саҕаланар, ол аата 242 эрэ сыл ааста.

Россияҕа маҥнайгы тимир суол 1837 сыллаахха оҥоһуллубут, уһуна 27 км эбит. Паровозтарын, рельсэлэрин, шпалаларын бэйэлэригэр суох буолан Англияттан, Германияттан атыыласпыттар. АХШ-ка маҥнайгы тимир суол 1840 сыллаахха оҥоһуллубут. Билигин буоллаҕына АХШ-ка 225000 км тимир суол баар, Россияҕа 82000 км Амыарыкаттан 3 төгүл аҕыйах, оттон сирбит АХШ-тан 2 төгүл улахан.

Массыына суола (асфальламмыт) Россияҕа 940000 км, оттон территорията Россия киэниттэн 50 төгүл кыра Японияҕа 1200000 км, сирин иэнэ Россияттан 2 төгүл кыра АХШ-ка 6500000 км. Россия суолларыттан 7 төгүл уһун эбит.

Россияҕа барыта1220 аэропорт баар буоллаҕына АХШ-ка 13500 а/п баар эбит, 12 төгүл биһиэнинээҕэр элбэх.

2013 сыл туругунан саҥаны айыыга Россия 34000 патены ылбыт буоллаҕына Германия 184000 патены, АХШ 501000 патены ылбыттар.

Айкью диэн киһи төһө өйдөөҕүн көрдөрөр Аан дойду үрдүнэн билиниллибит тестирование быһыытынан Россия дьоно 34-с миэстэҕэ сылдьаллар эбит. Уонна хайдах аҕыйах сылынан Аан дойдуга 5-с миэстэлэнэрбит эбитэ буолла.

Литератураҕа Россия 5 суруйааччыта Нобелевскай лауреат буолбуттар: И.Бунин, И.Бродскай, А.Солженицын, Б.Пастернак, М.Шолохов. Бастакы 4 суруйааччылар Россияттан эмиграциялыырга күһэллибиттэрэ, тоҕо диэтэххэ Россия былаастара кинилэри батарбатахтар эбит. Францияҕа Нобель лауреаттара 15-тэр, АХШ-ка – 11-дэр, Англияҕа эмиэ – 11-дэр. Нобель бириэмийэтэ олохтонуоҕуттан Россия дьоно 27 төгүл лауреат буолбуттар, оттон АХШ дьоно 326 төгүл Нобель бириэмийэтигэр тиксибиттэр.

Россияҕа барыта 2300 музей баарыттан үгүс элбэҕэ сабыллыбыт. Ытыс саҕа иэннээх Швейцарияҕа 1130 музейдаахтар, нэһилиэнньэтэ Москва киэниттэн аҕыйах, АХШ-ка буоллаҕына 17200 музей баар эбит, бу биһиэниттэн 8 төгүл элбэх.

Хаһыат, араадьыйа, ТВ көҥүллэрэ хааччахтаныыларынан Эфиопия, Судан кэннилэриттэн 181-с миэстэлээхтэр.

Оҕо 15 сааһыгар диэри өлүүтэ Арҕаа Европатааҕар 4 төгүл элбэх дииллэр, 1 сааһыттан 4-гэр диэри саастаах оҕолор өлүүлэрэ Россияҕа 100000-ҕа 9 оҕо эбит, Арҕаа Европаҕа – 2 оҕо.

Россияҕа сүрэх-тымыр ыарыытыттан 2014 сылга 1,2 мөл. өлбүт, дэҥҥэ-оһолго түбэһэн 200 тыһ. эчэйбит, өлбүт. Арыгылааһынынан Россия Аан дойдуга бастакы миэстэлэргэ сылдьар, ол иһин сүрэх ыарыыта, дэҥ-оһол элбэх. Олох таһымынан биһиги 57-с миэстэҕэ сылдьабыт, олохпут уһунунан 129-пут, 144-с миэстэҕэ экономическэй хааччахпытынан, 134-с миэстэҕэ коррупциябытынан, абортпутунан, нэһилиэнньэ аҕыйааһынынан, тулаайах, дьонноро бырахпыт оҕолорбутунан, бырахтарыылаах дьоммут ахсаанынан, героин диэн ыарахан наркотигы туттааһыммытынан, полициябыт элбэҕинэн Аан дойдуга 1-кы миэстэлээхпит.

Детдомнар диэн тэрилтэлэр АХШ-ка суох эбиттэр.

Урал бэтэрээ өттүгэр Россия нэһилиэнньэтин 20%-на олорор. Ол эрээри дойду бюджетын аҥарын оҥорор, дойду экспортын 75%-нын биэрэр. Россия хорҕолдьунун, никелин, платинатын 100%-на, небин 75%-на, кыһыл көмүһүн 85%-на, гааһын 90%-на, алмааһын 95%-на Урал бэтэрээ өттүгэр хостонор уонна атыыланар. Инньэ гынан Урал бэтэрээ өттө Москубаҕа сырьевой колония курдукпут. Россия туох баар үбэ-харчыта Уралтан бэтэрээ оҥоһуллар. Жириновскай этэринэн Уралга, онтон да анараа өттүгэр (ол аата Уралтан илин, биһиги диэки) "тупой" (акаарылар) дьоннор олороллор үһү.

Мантан көстөрүнэн туох да аһара айылҕа баайдаах дойдуга олорор норуот үлэҕэ дьулуурдаахпыт, үлэбитин сөбүлүүр майгылаахпыт, киһилии майгылаах былаастаахпыт буоллар син дьон сиэринэн баайдык-тоттук олоруо этибит. Ону баара Россия тыһыынчанан сыллаах историята көрдөрөрүнэн Россия хаһан да киһилии олохтоммотоҕо, мэлдьи тиийиммэт-түгэммэт олох ааһан-араҕан биэрбэт үлүгэрэ. Ким да былааска кэлэн Россия норуотун олоҕун көннөрөр кыаҕа суох быһыылаах. Тоҕо диэтэххэ норуота сүрэҕэ суоҕа бэрт. Үлэлээн сайдар оннугар сотору-сотору бууннаан, өрө туран дьон баайын үллэстэр айдааныттан норуот араҕыан баҕарбат. Бу норуот симэлийиэн эрэ сөп быһыылаах. Уонна ол симэлийиитэ түргэтээбит курдук көрөбүн.

Төрөөһүн аҕыйыы турар. Элбэх оҕону кыайан ииппэппит диир эбиттэр. Оттон былыр олох быдан ыарахан эрдэҕинэ нуучча ыала 10-чалыы оҕолоох этилэр. Ити норуот саамай хатана, хаачыстыбалааҕа суох буолбутун туоһута быһыылаах. Кэнники сүүс сылга норуот саамай чулуута кыргылынна: гражданскай сэриигэ, репрессияларга, Аҕа дойду сэриитигэр, ол да кэннинээҕи сэриилэргэ. Норуот генофондата букатын алдьанна! Мөлтөх хаачыстыбалаах дьон мөлтөх төрүөҕү биэрэллэрэ биллэр суол. Куһаҕан дьаллыктар олус элбээтилэр: арыгылааһын, наркомания, онтон сибээстээх өлүү-сүтүү, доруобуйа  алдьаныыта, мөлтөх доруобуйалаах көлүөнэ төрөөһүнэ. Сокуон сымнаан норуот букатын кыыллыйда: өлөрсүү, дьону сэймэктээһин олус дэлэйдэ. Ыччаттар туох да туһалаах дьарыктара суох буолан эҥин-араас быракааска барытыгар кыттар идэлэннилэр: бэйэҕэ тиийинии идеологията олус күүһүрдэ, АУЕ – бу бандьыыттар өйдөрө-санаалара ыччакка иҥиитэ, наркомания туһунан этэ да барбаппыт.

Хас да уонунан сылларга алмаас көстүөҕүттэн АЛРОСА хампаанньа Бүлүү эбэбитин төгүрүк сылы быһа тохтоло суох кирдээх, дьааттаах ууннан сутуйан ити эҥээр олохтоох саха дьоно доруобуйалара букатын буорайда. Быйыл сайын элбэх ардахтар түстүлэр диэн сылтаҕыран, үөрэ-көтө туох баар дьааттаах ууларын Бүлүү эбэ үрэхтэригэр тоҕо тардан кэбистилэр! Өрүспүт үүттээх чэй курдук өҥнөнөн ыйы быһа кэриэтэ турбута. Ити үлүгэр алдьархайы көрөн туран биһиги дьоммут эрэйдээхтэр төһө эмит тэрийээччилэр мунньан миитиҥҥэ таһаара сатаабыттарын үрдүнэн 13 тыһ. нэһилиэнньэлээх Сунтаар сэлиэнньэтиттэн нэһиилэ 150 киһи тахсан барбах хахтара эрэ турбут сурахтаахтара. Итинник көстүү норуот дууһата өлбүтүн туоһулуур. Ким да туохха да наадыйбат, кыһаллыбат буолбут!

Дьэ, доҕоттор, итинник дьаабы олохтоохпут!

 

Юрий МЕКУМЯНОВ.

Сунтаар.

Аватар пользователя Гость
CAPTCHA
This question is for testing whether or not you are a human visitor and to prevent automated spam submissions.
2 + 0 =
Solve this simple math problem and enter the result. E.g. for 1+3, enter 4.